Kamu giderleri: sınıflandırma, artış nedenleri ve ekonomik etkiler

Devletin harcamalarını hangi ölçütlerle sınıflandırdığımızı, kamu harcamalarının neden sürekli arttığını açıklayan yaklaşımları ve harcamaların gelir dağılımına, üretime ve talebe etkisini öğren.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAMU GİDERLERİ · KAVRAM

Kamu harcaması: tanımı, özellikleri ve devlet anlayışına göre kapsamı

Maliye · Kamu Giderleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTam kamusal mal nedir? Kamusal malların özellikleri ve bedavacılık sorunu nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Maliye teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tam kamusal mal, tüketimde rakip olmayan (bir kişinin tüketimi ötekinin payını azaltmaz) ve dışlanamayan (bedel ödemeyen tüketimden alıkonamaz) maldır: savunma, adalet, deniz feneri. Dışlanamazlık bedavacılık sorununu doğurur; kişiler tercihini gizler, piyasa malı üretmez, finansman vergiyle olur. İki özellikten yalnız birini taşıyan mallar karma ya da yarı kamusal maldır.

Kamusal mal, özel mal, karma mal

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kamu harcaması nedir? Kamu harcamalarını özel harcamalardan ayıran özellikler nelerdir?

Kısa cevap: Kamu harcaması, kamu tüzel kişilerinin kamusal ihtiyaçları karşılamak için bütçe yoluyla ve kural olarak para biçiminde yaptığı harcamadır. Özel harcamadan farkı, kâr amacı yerine kamu yararı gözetmesi, kaynağının büyük ölçüde zorunlu gelirler olması ve siyasi karar sürecinden geçmesidir. Kapsamı devlet anlayışıyla birlikte genişlemiştir.

Bir belediye yeni bir park yapıyor, Sağlık Bakanlığı aşı alıyor, Sosyal Güvenlik Kurumu emekli aylığı ödüyor. Üçü de kamu harcamasıdır; ama biri bir yatırım, biri bir mal alımı, üçüncüsü hiçbir mal ya da hizmet karşılığı olmayan bir ödemedir.

Kamu harcamasının dört özelliği vardır. Birincisi, harcayan bir kamu tüzel kişisidir: merkezi yönetim, mahalli idareler, sosyal güvenlik kurumları. İkincisi, amaç kamusal bir ihtiyaçtır; kâr değil kamu yararı gözetilir. Üçüncüsü, harcama bütçe ile yetkilendirilir: ödenek olmadan harcama yapılmaz. Dördüncüsü, harcama kural olarak para biçimindedir; angarya gibi ayni yükümlülükler modern maliyede istisnadır. Kamu harcaması kamu gelirinin aynası gibidir: Kamu gelirleri ve vergi teorisi sayfasında gördüğümüz cebrî gelirler, burada siyasi bir kararla topluma geri döner.

Ölçmek: kamu harcamasının büyüklüğü

Kamu harcamasının ekonomideki yerini görmenin olağan yolu, harcamaların GSYH'ye oranıdır. Mutlak tutar enflasyonla ve ekonominin büyümesiyle şiştiği için tek başına bir şey söylemez; karşılaştırma reel tutarla, kişi başına tutarla ya da GSYH payıyla yapılır. Bu ayrımı dördüncü konuda, görünüşteki ve gerçek artışta kullanacağız.

Devlet anlayışı ve harcamanın kapsamı

Maliye teorisi sayfasında gördüğümüz devlet anlayışları harcamanın sınırını da çizer. Klasik (liberal) devlet harcamayı adalet, iç ve dış güvenlik ve piyasanın üstlenmediği bayındırlık işleriyle sınırlar; harcamanın tarafsız ve olabildiğince küçük olmasını ister. Müdahaleci devlet 1929 bunalımından sonra harcamayı talebi ve istihdamı düzenleyen bir araca çevirir. Refah devleti eğitim, sağlık ve sosyal güvenliği bir hak olarak üstlenir; harcamaların en hızlı büyüyen kalemi sosyal transferler olur. Aynı sayfada gördüğümüz kamu tercihi kuramı ise büyümenin bir kısmını ihtiyaçla değil, oy ve bütçe peşindeki siyasetçi ve bürokratın davranışıyla açıklar.

Ek bilgi: kamu kesiminin sınırı

Uluslararası karşılaştırmalarda kamu harcaması çoğunlukla “genel devlet” kapsamında ölçülür: merkezi yönetim, mahalli idareler ve sosyal güvenlik kurumları. Kamu iktisadi teşebbüsleri piyasada mal ve hizmet sattıkları için bu kapsamın dışında, ayrıca izlenir. Bu yüzden iki ülkenin kamu harcaması oranları karşılaştırılırken kapsamın aynı olup olmadığına bakılır.

Akılda kalsın: Kamu harcamasını dört soruyla tanı: Kim harcıyor? Kamu tüzel kişisi. Niçin? Kamu yararı. Hangi izinle? Bütçe. Neyle? Para. Devlet anlayışı genişledikçe “niçin” sorusunun cevabı uzar.
Sınavda

Nasıl sorulurKamu harcamasının özellikleri öncüllerle ya da “hangisi bir özellik değildir” kalıbıyla sorulur; devlet anlayışı ile harcama yapısı eşleştirilir.

TuzakKamu harcamasının kâr amacı taşıyabileceğini ya da ödenek olmadan yapılabileceğini kabul etmektir. İkinci tuzak, mutlak tutardaki artışı tek başına kamu kesiminin büyümesi saymaktır.

⇄Bilgi eşleştirme yaklaşım → harcama yapısı

?Soru çöz

Kamu harcamalarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Klasik devlet harcamayı adalet, güvenlik ve bayındırlıkla sınırlar; sosyal transferlerin büyümesi refah devletinin özelliğidir. A harcayanı ve amacı, B bütçe iznini, C olağan ölçüyü doğru verir.
KAMU GİDERLERİ · SINIFLANDIRMA

Kamu harcamalarının sınıflandırılması: kim harcıyor, ne için, ne tür?

Maliye · Kamu Giderleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kamu harcamaları idari, fonksiyonel ve ekonomik açıdan nasıl sınıflandırılır?

Kısa cevap: İdari (kurumsal) sınıflandırma harcamayı hangi idarenin yaptığını, fonksiyonel sınıflandırma hangi kamu hizmeti için yapıldığını (eğitim, sağlık, savunma), ekonomik sınıflandırma ise ekonomik niteliğini (personel, mal ve hizmet alımı, faiz, transfer, sermaye) gösterir. Türkiye'de merkezi yönetim bütçesinde bu ölçütler analitik bütçe sınıflandırmasında birlikte kullanılır.

Bir devlet hastanesindeki hemşirenin maaşı aynı anda üç etiket taşır: Sağlık Bakanlığının harcamasıdır, sağlık hizmetine gider ve bir personel gideridir. Hangi etiketi kullanacağınız, hangi soruya cevap aradığınıza bağlıdır.

Harcamaları sınıflandırmak, bütçeyi hem yönetmek hem de denetlemek için gereklidir. Üç temel ölçüt üç ayrı soruya cevap verir.

  • İdari (kurumsal) sınıflandırma: Kim harcıyor? Harcamalar bakanlık, genel müdürlük, üniversite gibi idarelere göre gösterilir. Hesap verebilirliği sağlar: ödeneği kim aldıysa hesabını o verir.
  • Fonksiyonel sınıflandırma: Ne için? Harcama, hangi idare yaparsa yapsın, gittiği hizmet alanına göre toplanır: genel kamu hizmetleri, savunma, kamu düzeni ve güvenlik, ekonomik işler, çevre koruma, iskân ve toplum refahı, sağlık, dinlenme-kültür-din, eğitim, sosyal güvenlik ve sosyal yardım. Ülkeler arası karşılaştırmaya ve öncelik tartışmasına uygundur.
  • Ekonomik sınıflandırma: Ne tür? Harcamanın ekonomideki niteliğini gösterir; talep, istihdam ve sermaye birikimi üzerindeki etkiyi okumayı sağlar.
Ekonomik sınıflandırmanın ilk düzeyi (gider kalemleri)
KalemÖrnekNiteliği
Personel giderleriMemur maaşıCari harcama
SGK'ya devlet primi giderleriİşveren sıfatıyla ödenen prim
Mal ve hizmet alım giderleriİlaç, kırtasiye, temizlik hizmeti
Faiz giderleriDevlet tahvili faiziTransfer harcaması
Cari transferlerSosyal yardım, görev zararı ödemesi
Sermaye giderleriOkul, yol, hastane yapımıYatırım harcaması
Sermaye transferleriBelediyenin yatırımına aktarılan kaynak
Borç vermeKamu kurumuna verilen krediFinansal işlem
Yedek ödeneklerÖngörülemeyen giderler için ayrılan tutarDağıtılmamış ödenek

5018 sayılı Kanun'a göre merkezi yönetim bütçe kanununun gider cetvelleri analitik bütçe sınıflandırması esas alınarak programlar itibarıyla düzenlenir (m.15). Böylece her ödenek hem bir programa hem de idari, fonksiyonel ve ekonomik bir koda bağlanır.

Akılda kalsın: Kurumsal “kim?”, fonksiyonel “ne için?”, ekonomik “ne tür?” sorusudur. Aynı maaş üç sınıflandırmada üç ayrı yerde durur; ama tek bir harcamadır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kalem verilip hangi ekonomik sınıfa girdiği, ya da “harcamanın amacını gösteren sınıflandırma” sorulur.

TuzakFonksiyonel sınıflandırma ile kurumsal sınıflandırmayı karıştırmaktır: Millî Eğitim Bakanlığının bütün harcaması eğitim fonksiyonuna girmez, başka bakanlıkların eğitim harcaması da o fonksiyona girer.

⇄Bilgi eşleştirme harcama → ekonomik sınıf

?Soru çöz

Kamu harcamalarının sınıflandırılmasıyla ilgili;
I. Fonksiyonel sınıflandırma, harcamayı yapan idareyi gösterir.
II. Ekonomik sınıflandırma, harcamanın eğitim, sağlık gibi hangi hizmet alanına gittiğini gösterir.
III. Ekonomik sınıflandırmada faiz giderleri ayrı bir kalem olarak izlenir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ B. Faiz giderleri ekonomik sınıflandırmanın ayrı bir kalemidir. I yanlıştır: harcayan idareyi kurumsal sınıflandırma gösterir. II yanlıştır: hizmet alanı fonksiyonel sınıflandırmanın konusudur. A ve C fonksiyonel ile kurumsal sınıflandırmayı, D fonksiyonel ile ekonomik sınıflandırmayı karıştırır.
KAMU GİDERLERİ · KARŞILAŞTIRMA

Reel harcama ve transfer harcaması; cari, yatırım ve transfer ayrımı

Maliye · Kamu Giderleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Reel harcama ile transfer harcaması arasındaki fark nedir? Cari, yatırım ve transfer harcamaları nelerdir?

Kısa cevap: Reel harcamada devlet bir mal ya da hizmet satın alır ve ekonominin kaynaklarını doğrudan kullanır; bu harcama GSYH'ye girer. Transfer harcamasında karşılık alınmaz, satın alma gücü bir kesimden ötekine aktarılır; GSYH'ye doğrudan girmez. Transferler sosyal (emekli aylığı, sosyal yardım), ekonomik (sübvansiyon) ve mali (borç faizi) olabilir.

Devlet bir mühendise köprü yaptırınca bir hizmet satın alır; aynı devlet bir yaşlıya sosyal yardım ödediğinde ise karşılığında hiçbir şey almaz. İki ödeme de bütçeden çıkar, ama ekonomiye etkileri farklıdır.

Reel ve transfer harcaması

Reel harcama (mal ve hizmet alımı, yatırım, personel ödemesi) karşılığında devlet bir mal ya da hizmet edinir; emek, malzeme ve sermaye özel kesimden kamu kesimine geçer. Bu yüzden harcama milli gelir hesaplarında doğrudan yer alır. Transfer harcamasında karşılık yoktur: devlet bir kesimden vergiyle aldığı satın alma gücünü başka bir kesime verir. Kaynakları kimin kullanacağına yine özel kesim karar verir; harcama GSYH'yi doğrudan artırmaz, gelir dağılımını değiştirir.

  • Sosyal transfer: emekli aylığı, sosyal yardım, burs; gelir dağılımını düzeltmeyi amaçlar.
  • Ekonomik transfer: üreticiye sübvansiyon, ihracat ve yatırım teşviki; üretimi yönlendirmeyi amaçlar.
  • Mali transfer: iç borç faizi; tahvil sahibine karşılıksız (cari bir hizmet karşılığı olmayan) bir ödemedir.
Reel ve transfer harcaması: karıştırılan çift
ÖlçütReel harcamaTransfer harcaması
KarşılıkMal ya da hizmet alınırKarşılıksızdır
Kaynak kullanımıKaynakları devlet kullanırKaynakları özel kesim kullanır
GSYHDoğrudan girerDoğrudan girmez
Asıl etkiÜretim ve talepGelir dağılımı
ÖrnekKöprü yapımı, öğretmen maaşıEmekli aylığı, borç faizi, sübvansiyon

Cari, yatırım, transfer ve diğer ayrımlar

Ekonomik niteliğe göre üçlü ayrım da yaygındır: cari harcamalar hizmetin yürümesi için her yıl tekrarlanan personel ve mal-hizmet alımlarıdır; yatırım harcamaları sermaye birikimi yaratan, ömrü bir yıldan uzun varlıklara yapılır; transfer harcamaları yukarıdaki karşılıksız ödemelerdir. Zamana göre olağan (her yıl düzenli) ve olağanüstü (savaş, deprem gibi) harcamalar ayrılır; olağanüstü harcamalar çoğu zaman borçlanmayla karşılanır.

Akılda kalsın: “Karşılığında ne aldık?” sorusu ayrımı verir: bir şey aldıysak reel, hiçbir şey almadıysak transfer. Faiz de bir transferdir, çünkü bugün karşılığında bir mal ya da hizmet alınmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurBir harcama listesinden transfer olanı ya da reel olmayanı bulmak istenir; transferin GSYH'ye etkisi sorulur.

TuzakMemur maaşını transfer saymaktır: maaş bir hizmetin karşılığıdır, reel harcamadır. İkinci tuzak, borç faizini reel harcama sanmaktır.

✎Boşluk doldurma reel ve transfer

Devletin öğretmene ödediği maaş, karşılığında bir hizmet alındığı için harcamadır. Emekliye ödenen aylık ise karşılıksız olduğu için harcamasıdır ve GSYH'ye doğrudan girmez.

reeltransferyatırımcari

?Soru çöz

Aşağıdaki kamu harcamalarından hangisi bir transfer harcamasıdır?

✓ C. Faiz ödemesinin karşılığında bugün bir mal ya da hizmet alınmaz; mali bir transferdir. A bir hizmetin karşılığıdır (personel gideri); B mal alımıdır; D yatırım harcamasıdır. Üçü de kaynakları devletin kullandığı reel harcamalardır.
KAMU GİDERLERİ · HESAP

Kamu harcamaları neden artar? Görünüşteki artış ve gerçek artış

Maliye · Kamu Giderleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kamu harcamalarında görünüşteki artış ile gerçek artış arasındaki fark nedir? Gerçek artışın nedenleri nelerdir?

Kısa cevap: Görünüşteki artış, kamu hizmetinin miktarı ve kalitesi değişmeden harcama tutarının büyümesidir: fiyat artışı, bütçe tekniğindeki değişiklik, toprak genişlemesi ve nüfus artışı bu artışı doğurur. Gerçek artış, kişi başına düşen kamu hizmetinin artmasıdır; ekonomik, sosyal, siyasi, mali ve teknolojik nedenleri vardır. Ayırmak için harcama fiyatlardan ve nüfustan arındırılır.

Bir bakanlık “Bütçemizi yüzde 38,6 artırdık” diyor. Aynı yıl fiyatlar yüzde 20, nüfus yüzde 5 arttıysa vatandaş başına düşen hizmet ne kadar arttı?

Kamu harcamaları neredeyse her ülkede her yıl artar; ama artışın bir kısmı yanılsamadır. Görünüşteki artışın dört nedeni vardır: paranın değer kaybı (aynı hizmet daha pahalıya mal olur); bütçe tekniğindeki değişiklik (gelirden mahsup edilerek net gösterilen giderlerin bütçeye brüt yazılması); ülke topraklarının genişlemesi; nüfus artışı (kişi başına hizmet aynı kalsa da toplam harcama büyür). Görünüşteki artış dışlandığında kalan gerçek artıştır.

Kişi başı reel harcama = nominal harcama ÷ fiyat endeksinüfusgerçek artış, bu değerdeki artıştır
Çözümlü örnek

Harcama 1.000'den 1.386 milyar TL'ye çıkıyor (%38,6). Fiyatlar %20, nüfus %5 artıyor. Gerçek artış ne kadardır?

  1. Fiyatlardan arındır: 1.386 ÷ 1,20 = 1.155 → reel artış %15,5.
  2. Nüfustan arındır: 1.155 ÷ 1,05 = 1.100.
  3. Başlangıçla karşılaştır: 1.100 ÷ 1.000 = 1,10.

Kişi başı reel harcama %10 arttı; %38,6'lık artışın geri kalanı görünüştedir

Gerçek artışın nedenleri

  • Ekonomik: milli gelir arttıkça eğitim, sağlık ve altyapı gibi hizmetlere talep gelirden hızlı artar; kalkınma yatırımları.
  • Sosyal: kentleşme, nüfusun yaşlanması, eğitim ve sağlık beklentisinin yükselmesi.
  • Siyasi: demokratikleşme ve seçmen baskısı, savunma ihtiyacı, uluslararası yükümlülükler.
  • Mali: borçlanma imkânının ve vergi kapasitesinin genişlemesi.
  • Teknolojik: savunma ve sağlıkta pahalı teknolojiler; emek yoğun kamu hizmetlerinde verimlilik artışının yavaşlığı.
Akılda kalsın: Önce fiyatı, sonra nüfusu çıkar; kalan artış gerçektir. Görünüşteki artışın dört nedenini “para, bütçe tekniği, toprak, nüfus” diye say.
Sınavda

Nasıl sorulurBir neden verilip görünüşteki mi gerçek mi olduğu sorulur; bazen nominal artış, enflasyon ve nüfus verilip gerçek artış hesaplatılır.

TuzakEnflasyon oranını nominal artıştan çıkarmakla yetinmektir: doğru yol bölmedir. İkinci tuzak, kentleşmeyi görünüşteki artış saymaktır; yeni hizmet talebi doğurduğu için gerçek artış nedenidir.

✎Boşluk doldurma gerçek artışı hesapla

Bir ilin kamu harcaması 500 milyon TL'den 660 milyon TL'ye çıkıyor. Aynı dönemde fiyatlar %20, nüfus %10 artıyor. Fiyatlardan arındırılmış harcama milyon TL'dir; kişi başı reel harcamadaki artış yüzde olur.

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi kamu harcamalarında gerçek artışa yol açan bir nedendir?

✓ A. Kentleşme kişi başına daha çok ve yeni türde kamu hizmeti gerektirir; gerçek artış nedenidir. B paranın değer kaybıdır; C bütçe tekniğindeki değişikliktir; D kişi başı hizmeti değiştirmeyen nüfus artışıdır. Üçü de görünüşteki artış nedenidir.
KAMU GİDERLERİ · KURAM

Kamu harcaması artışı kuramları: Wagner, Peacock-Wiseman, Baumol, kamu tercihi

Maliye · Kamu Giderleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKamu tercihi teorisi nedir? Oy ticareti ve rant kollama ne demektir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Maliye teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kamu tercihi kuramı, iktisadın kişisel çıkar varsayımını siyasete uygular: seçmen, siyasetçi ve bürokrat da kendi faydasını gözetir. Buchanan ve Tullock'un öncülük ettiği kuram, piyasa aksaklığı gibi devletin de başarısız olabileceğini gösterir. Temel kavramlar oy ticareti, rant kollama, bürokratın bütçe büyütme eğilimi, medyan seçmen ve rasyonel cehalettir.

Kamu tercihi kuramı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kamu harcamalarının artışını açıklayan Wagner kanunu, Peacock-Wiseman hipotezi ve Baumol yaklaşımı neyi savunur?

Kısa cevap: Wagner kanununa göre sanayileşme ve kentleşmeyle kamu hizmetlerine talep gelirden hızlı artar; harcamaların GSYH payı yükselir. Peacock-Wiseman'a göre harcamalar savaş gibi bunalımlarda basamak yaparak sıçrar ve bunalım bitince eski düzeye dönmez. Baumol, emek yoğun kamu hizmetlerinde verimliliğin yavaş artmasını maliyet artışının nedeni sayar. Kamu tercihi okulu ise bürokrasi ve seçmen davranışını öne çıkarır.

Bir ülkenin yüz yıllık bütçe grafiğine bakan bir iktisatçı iki şey görür: harcamalar uzun dönemde ekonomiden hızlı büyüyor ve bu büyüme düzgün değil, büyük savaşlardan sonra birden yükseliyor. Kuramlar bu iki gözlemi farklı açılardan açıklar.

Wagner kanunu: talep yönlü açıklama

Maliye teorisi sayfasında kısaca gördüğümüz Wagner kanunu (artan devlet faaliyetleri kanunu), Alman iktisatçı Adolph Wagner'in 19. yüzyılın sonunda sanayileşen ülkeler için yaptığı gözleme dayanır. Sanayileşme ve kentleşme hukuki düzenleme, güvenlik, altyapı ve sosyal hizmet ihtiyacını büyütür; eğitim, sağlık ve kültür gibi hizmetler gelir arttıkça daha çok istenir. Kamu harcamalarının gelir esnekliği 1'den büyüktür, bu yüzden harcamaların milli gelire oranı yükselir.

Peacock-Wiseman: basamaklı artış

Alan Peacock ve Jack Wiseman 1961'de İngiltere'nin uzun dönem kamu harcamalarını inceledi. Olağan dönemde harcamayı, halkın katlanabileceği vergi yükü sınırlar; Verginin etkileri sayfasında gördüğümüz vergi ahlakı ve vergi yükü bu sınırın arka planıdır. Savaş ya da büyük bir bunalım vergiyi ve harcamayı yukarı iter: yerini alma etkisi. Bunalım toplumun yeni sorunları görmesini sağlar ve devletten yeni hizmetler beklenir: denetleme (inceleme) etkisi. Harcamalar bunalımdan sonra eski düzeyine dönmez, yeni ve daha yüksek bir düzeyde kalır. Bu süreçte görevlerin merkezi yönetimde toplanması da yoğunlaşma etkisidir.

Harcamalar düzgün değil basamak yaparak artar: bunalım sırasında sıçrar, sonra daha yüksek bir düzeyde kalır.Görsel: Sınav Defteri

Baumol ve kamu tercihi: arz yönlü açıklamalar

Baumol, öğretmenlik ve hemşirelik gibi emek yoğun hizmetlerde verimliliğin sanayiye göre yavaş arttığını, ama ücretlerin sanayiyle birlikte yükseldiğini gösterdi: hizmetin birim maliyeti sürekli artar (maliyet hastalığı). Kamu hizmetleri bu türden olduğu için harcama, hizmet miktarı artmasa da büyür. Kamu tercihi okulunda Niskanen, bürokratın bütçesini büyütmeye çalıştığını savunur; İtalyan maliyeci Puviani'ye dayanan mali yanılsama ise dolaylı vergi ve borçla finanse edilen harcamanın maliyetini seçmenin olduğundan küçük gördüğünü anlatır.

Akılda kalsın: Wagner “gelir arttı, hizmet talebi daha hızlı arttı” der; Peacock-Wiseman “savaş merdiveni bir basamak çıkardı, geri inmedik” der; Baumol “hizmet pahalandı” der; kamu tercihi “karar vericiler büyütmek istedi” der.
Sınavda

Nasıl sorulurBir açıklama verilip hangi kurama ait olduğu sorulur; Peacock-Wiseman'ın etkileri eşleştirilir.

TuzakPeacock-Wiseman'ın düzgün ve sürekli bir artış öngördüğünü sanmaktır: artış basamaklıdır. İkinci tuzak, yerini alma etkisi ile denetleme etkisini karıştırmaktır.

↕Sıralama Peacock-Wiseman süreci

  1. Bunalım yeni toplumsal sorunları görünür kılar; devletten yeni hizmetler beklenir.
  2. Olağan dönemde harcamayı halkın katlanabileceği vergi yükü sınırlar.
  3. Bunalım bitse de harcamalar eski düzeye dönmez, daha yüksek bir düzeyde kalır.
  4. Bir savaş vergiyi ve harcamayı birden yukarı iter.

?Soru çöz

Kamu harcamalarının artışını açıklayan yaklaşımlarla ilgili;
I. Wagner kanunu artışı sanayileşme ve kentleşmeyle açıklar.
II. Baumol, hizmet sektöründe verimlilik artışının yavaş olmasını harcama artışının bir nedeni sayar.
III. Peacock-Wiseman'a göre kamu harcamaları zaman içinde düzgün ve sürekli bir eğilimle artar.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ B. I Wagner'in, II Baumol'un temel tezidir. III yanlıştır: Peacock-Wiseman artışın bunalımlarda basamak yaptığını savunur. A Baumol'u, C Wagner'i atlar; C ve D ayrıca basamaklı artışı düzgün artış sanır.
KAMU GİDERLERİ · HESAP

Kamu harcamalarının ekonomik etkileri ve fayda-maliyet analizi

Maliye · Kamu Giderleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDışsallık nedir? Pigou vergisi ve Coase teoremi dışsallık sorununu nasıl çözer?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Maliye teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dışsallık, bir kişinin üretim ya da tüketim kararının, fiyata yansımadan başkalarına maliyet (olumsuz) ya da fayda (olumlu) yüklemesidir. Olumsuz dışsallıkta mal fazla, olumlu dışsallıkta az üretilir. Pigou, marjinal dış maliyete eşit bir vergi önerir (olumluda sübvansiyon). Coase'a göre mülkiyet hakları açık ve pazarlık maliyeti düşükse taraflar devlet müdahalesi olmadan etkin sonuca ulaşır.

Dışsallıklar, Pigou ve Coase

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kamu harcamalarının ekonomik etkileri nelerdir? Fayda-maliyet analizi nasıl yapılır?

Kısa cevap: Kamu harcamaları toplam talebi, üretim kapasitesini ve gelir dağılımını etkiler. Bir kamu projesinin yapılıp yapılmayacağı fayda-maliyet analiziyle değerlendirilir: gelecekteki toplumsal faydalar ve maliyetler sosyal iskonto oranıyla bugüne indirgenir. Net bugünkü değer sıfırdan büyükse ya da fayda/maliyet oranı 1'i aşıyorsa proje kabul edilir; fayda parayla ölçülemiyorsa maliyet-etkinlik analizi kullanılır.

Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı iki proje arasında seçim yapacak: bir köprü ve bir demiryolu hattı. İkisinin de maliyeti bugün ödenecek, faydası ise yıllar boyunca gelecek. Bugünkü bir lira ile on yıl sonraki bir lirayı nasıl karşılaştırırsınız?

Üç kanal: talep, üretim, gelir dağılımı

  • Talep: reel harcama doğrudan, transfer ise hane halkının tüketimi üzerinden toplam talebi artırır; başlangıçtaki harcama gelire birkaç tur hâlinde yayılır. Bu çarpan etkisini Maliye politikası sayfasında göreceğiz.
  • Üretim: yol, enerji, eğitim ve sağlık harcamaları özel kesimin verimliliğini artırır. Maliye teorisi sayfasında gördüğümüz olumlu dışsallık burada işler: eğitimin faydası yalnız öğrenciye kalmaz. Öte yandan borçla finanse edilen harcama faizi yükseltip özel yatırımı azaltabilir (dışlama).
  • Gelir dağılımı: sosyal transferler ve ücretsiz kamu hizmetleri düşük gelirlinin payını artırır; Kamu gelirleri ve vergi teorisi sayfasında gördüğümüz dolaylı vergilerin geriletici etkisini kısmen dengeler.

Fayda-maliyet analizi

Piyasa bir projeyi kârlılığıyla değerlendirir; devlet ise toplumsal fayda ve maliyete bakar: köprünün kazandırdığı zaman, azalan kazalar, kirlilik. Gelecekteki tutarlar sosyal iskonto oranıyla bugüne indirgenir. Piyasa fiyatı toplumsal maliyeti yansıtmıyorsa (işsiz emeğin ücreti gibi) düzeltilmiş gölge fiyat kullanılır.

NBD = F1 − M1(1 + r) + F2 − M2(1 + r)2 + … − M0F: fayda, M: maliyet, r: sosyal iskonto oranı. Ölçütler: NBD > 0; fayda/maliyet oranı > 1; iç verim oranı (NBD'yi sıfır yapan oran) > r
Çözümlü örnek

Köprünün maliyeti bugün 1.000 milyon TL. Toplumsal faydası 1. yıl sonunda 550, 2. yıl sonunda 726 milyon TL. Sosyal iskonto oranı %10. Proje yapılmalı mı?

  1. 1. yıl faydası: 550 ÷ 1,1 = 500; 2. yıl faydası: 726 ÷ 1,21 = 600.
  2. Faydaların bugünkü değeri 1.100; NBD = 1.100 − 1.000 = 100.
  3. Fayda/maliyet oranı: 1.100 ÷ 1.000 = 1,1.

NBD pozitif, oran 1'den büyük: proje kabul edilir

Savunma ya da kültür gibi faydası parayla ölçülemeyen alanlarda maliyet-etkinlik analizi yapılır: aynı hedefe ulaşan seçeneklerden en ucuzu seçilir.

Akılda kalsın: Fayda-maliyet analizinin üç kapısı vardır: NBD sıfırın, oran birin, iç verim oranı sosyal iskonto oranının üstünde olmalı. İskonto oranı yükseldikçe faydası uzak gelecekte olan projeler elenir.
Sınavda

Nasıl sorulurBasit bir proje verilip NBD ya da fayda/maliyet oranı hesaplatılır; gölge fiyat, iç verim oranı ve maliyet-etkinlik analizi tanımlarla eşleştirilir.

TuzakFaydaları iskonto etmeden toplamaktır. İkinci tuzak, iskonto oranı arttığında NBD'nin de arttığını düşünmektir; azalır.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → tanım

?Soru çöz

Bir sulama projesinin maliyeti bugün 2.000 milyon TL'dir; proje bir yıl sonra 2.420 milyon TL toplumsal fayda sağlayıp sona erecektir. Sosyal iskonto oranı %10 ise projenin net bugünkü değeri kaç milyon TL'dir?

✓ C. Faydanın bugünkü değeri 2.420 ÷ 1,1 = 2.200; NBD = 2.200 − 2.000 = 200. A faydayı iskonto etmeden maliyetten çıkarır; B faydanın yüzde onunu alır; D farkı ters yönde hesaplar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Servet üzerinden alınan vergilerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Bağış ivazsız intikaldir; ana, baba, eş ve çocuktan yapılan ivazsız intikalde ivazsız tarifenin oranlarının yarısı uygulanır (m.16), veraset tarifesi değil. A belediye vergisi olan emlak vergisinin tarhını; B m.5'i; C 197 sayılı Kanun m.7'yi doğru verir.Kaynak: Türk vergi sistemi · Emlak, veraset ve intikal, MTV

?Soru 2

31 Mart'ta tebliğ edilen bir yazıyla mükellefe, belgelerini ibraz etmesi için bir aylık süre verilmiştir. Vergi Usul Kanunu'na göre ve son günün iş günü olduğu varsayılarak bu süre ne zaman biter?

✓ C. Ay olarak belirlenen süre son ayda başladığı güne karşılık gelen günde biter; nisanın 31'i olmadığı için süre ayın son günü olan 30 Nisan'da, tatil saatinde (mesai bitiminde) sona erer. A bitiş anını gece yarısı sanır; B ayı 31 gün sayar; D başlangıç gününü de sayıp bir gün erken bitirir.Kaynak: Vergi hukukunun genel hükümleri · Süreler, mücbir sebep, mühlet

?Soru 3

Bir toptancı, 10 Mart'ta teslim edeceği mallar için 2 Mart'ta fatura düzenliyor. 3065 sayılı Kanun'a göre bu işlemde vergiyi doğuran olay hangisidir?

✓ B. Teslimden önce fatura düzenlenirse vergiyi doğuran olay, faturadaki tutarla sınırlı olarak faturanın düzenlenmesidir (m.10/b). A kuralı istisnasız sanır; C KDV'de tahsil esasının olmadığını unutur; D beyan süresidir, vergi alacağını doğuran olay değildir.Kaynak: Türk vergi sistemi · Katma değer vergisi ve indirim

?Soru 4

Vergi Usul Kanunu'na göre;
I. Mükellefiyet için kanuni ehliyet şart değildir.
II. Vergiyi doğuran olayın kanunla yasaklanmış olması mükellefiyeti kaldırır.
III. Emlak vergisini kiracının ödeyeceğine ilişkin kira sözleşmesi hükmü vergi dairesini bağlar.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ A. Yalnız I doğrudur: m.9 kanuni ehliyet aramaz. B ve D, yasak bir faaliyetin vergiden kurtardığını sanar; oysa m.9'a göre yasak olay mükellefiyeti kaldırmaz. C ve D özel sözleşmeyi idareye karşı geçerli sayar; m.8/3'e göre özel sözleşmeler vergi dairesini bağlamaz.Kaynak: Vergi hukukunun genel hükümleri · Mükellef, sorumlu, temsilci

?Soru 5

6183 sayılı Kanun'a göre;
I. Ödeme emri tebliğ edilen borçlu 15 gün içinde borcunu ödemek ya da mal bildiriminde bulunmak zorundadır.
II. Ödeme emrinin tebliği tahsil zamanaşımını keser.
III. Amme alacağı en çok 36 ay süreyle tecil edilebilir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. Ödeme emrinde süre 15 gündür (m.55) ve tebliği tahsil zamanaşımını keser (m.103). III yanlıştır: tecilin üst sınırı 72 aydır (m.48). A zamanaşımını kesen işlemi unutur; B ve D 36 ayı doğru sayar.Kaynak: Vergi cezaları, uyuşmazlık ve tahsil · 6183: ödeme emri, haciz, tecil

?Soru 6

Vergi Usul Kanunu'na göre pişmanlık ve ıslah hükümlerinden yararlanmak için;
I. Mükellefin aykırılığı kendiliğinden ve dilekçeyle haber vermesi
II. Haber verilen konuda daha önce ihbar yapılmamış ve incelemeye başlanmamış olması
III. Verginin, haber verme tarihinden itibaren 30 gün içinde ödenmesi
şartlarından hangileri aranır?

✓ B. Pişmanlık kendiliğinden ve dilekçeyle bildirim, ihbar ve incelemeden önce olma şartlarına bağlıdır. III'teki süre yanlıştır: beyan ve ödeme 15 gün içinde yapılır; 30 gün izaha davetin süresidir. A ihbar ve inceleme şartını unutur; C ve D 30 günü pişmanlık süresi sayar.Kaynak: Vergi cezaları, uyuşmazlık ve tahsil · Kaçakçılık suçları, izaha davet, pişmanlık

?Soru 7

Vergi alacağı 15 Mayıs 2026'da doğmuştur. Zamanaşımını durduran ya da uzatan bir sebep yoksa, bu verginin tarh zamanaşımı hangi tarihin sonunda dolar?

✓ A. Süre alacağın doğduğu 2026'yı izleyen yılın başında, 1 Ocak 2027'de başlar ve beş yıl sonra 31 Aralık 2031 sonunda dolar (m.114). B beş yılı alacağın doğduğu günden sayar; C süreyi doğduğu yılın başından başlatır; D beş yıl yerine Borçlar hukukundaki on yıllık genel zamanaşımını uygular.Kaynak: Vergi hukukunun genel hükümleri · Zamanaşımı ve terkin

?Soru 8

Vergi Usul Kanunu'na göre uzlaşma ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Uzlaşma vaki olmazsa yeniden talep yoktur (ek m.1); mükellef son teklifi kabul edebilir ya da dava açar. B yanlıştır: tutanak kesindir, dava açılamaz (ek m.6); C tarhiyat öncesinde anlaşamayana sonradan uzlaşma yolu kapalıdır (ek m.11); D uzlaşılan cezaya başka indirim uygulanmaz (ek m.9).Kaynak: Vergi cezaları, uyuşmazlık ve tahsil · Uzlaşma ve cezalarda indirim

?Soru 9

488 sayılı Damga Vergisi Kanunu'na göre aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Kanun resmî daireyle kişi arasındaki işlemde vergiyi kişiye yükler (m.3). B nüsha kuralını ters çevirir: nispi vergide yalnız bir nüsha vergilenir (m.5); C vergiyi imzaya değil işlemin icrasına bağlar; D m.1'de açıkça sayılan elektronik belgeleri dışarıda bırakır.Kaynak: Türk vergi sistemi · Harçlar ve damga vergisi

?Soru 10

Aşağıdaki gelir–unsur eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ A. Faiz bir taşınmazın değil paranın getirisidir; menkul sermaye iradıdır. B kira taşınmazın getirisi olduğu için doğrudur; C bağımsız mesleki faaliyetin karşılığıdır; D ticari işletmenin kazancıdır. A'yı seçmeyen, “sermaye iradı” sözcüğünü görüp türünü kontrol etmeyendir.Kaynak: Türk vergi sistemi · Gelirin yedi unsuru, beyan ve stopaj
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Maliye soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →