Kamu harcaması: tanımı, özellikleri ve devlet anlayışına göre kapsamı
Maliye · Kamu Giderleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTam kamusal mal nedir? Kamusal malların özellikleri ve bedavacılık sorunu nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Maliye teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Tam kamusal mal, tüketimde rakip olmayan (bir kişinin tüketimi ötekinin payını azaltmaz) ve dışlanamayan (bedel ödemeyen tüketimden alıkonamaz) maldır: savunma, adalet, deniz feneri. Dışlanamazlık bedavacılık sorununu doğurur; kişiler tercihini gizler, piyasa malı üretmez, finansman vergiyle olur. İki özellikten yalnız birini taşıyan mallar karma ya da yarı kamusal maldır.
Kamusal mal, özel mal, karma mal
✎Konu anlatımı
Kamu harcaması nedir? Kamu harcamalarını özel harcamalardan ayıran özellikler nelerdir?
Kısa cevap: Kamu harcaması, kamu tüzel kişilerinin kamusal ihtiyaçları karşılamak için bütçe yoluyla ve kural olarak para biçiminde yaptığı harcamadır. Özel harcamadan farkı, kâr amacı yerine kamu yararı gözetmesi, kaynağının büyük ölçüde zorunlu gelirler olması ve siyasi karar sürecinden geçmesidir. Kapsamı devlet anlayışıyla birlikte genişlemiştir.Bir belediye yeni bir park yapıyor, Sağlık Bakanlığı aşı alıyor, Sosyal Güvenlik Kurumu emekli aylığı ödüyor. Üçü de kamu harcamasıdır; ama biri bir yatırım, biri bir mal alımı, üçüncüsü hiçbir mal ya da hizmet karşılığı olmayan bir ödemedir.
Kamu harcamasının dört özelliği vardır. Birincisi, harcayan bir kamu tüzel kişisidir: merkezi yönetim, mahalli idareler, sosyal güvenlik kurumları. İkincisi, amaç kamusal bir ihtiyaçtır; kâr değil kamu yararı gözetilir. Üçüncüsü, harcama bütçe ile yetkilendirilir: ödenek olmadan harcama yapılmaz. Dördüncüsü, harcama kural olarak para biçimindedir; angarya gibi ayni yükümlülükler modern maliyede istisnadır. Kamu harcaması kamu gelirinin aynası gibidir: Kamu gelirleri ve vergi teorisi sayfasında gördüğümüz cebrî gelirler, burada siyasi bir kararla topluma geri döner.
Ölçmek: kamu harcamasının büyüklüğü
Kamu harcamasının ekonomideki yerini görmenin olağan yolu, harcamaların GSYH'ye oranıdır. Mutlak tutar enflasyonla ve ekonominin büyümesiyle şiştiği için tek başına bir şey söylemez; karşılaştırma reel tutarla, kişi başına tutarla ya da GSYH payıyla yapılır. Bu ayrımı dördüncü konuda, görünüşteki ve gerçek artışta kullanacağız.
Devlet anlayışı ve harcamanın kapsamı
Maliye teorisi sayfasında gördüğümüz devlet anlayışları harcamanın sınırını da çizer. Klasik (liberal) devlet harcamayı adalet, iç ve dış güvenlik ve piyasanın üstlenmediği bayındırlık işleriyle sınırlar; harcamanın tarafsız ve olabildiğince küçük olmasını ister. Müdahaleci devlet 1929 bunalımından sonra harcamayı talebi ve istihdamı düzenleyen bir araca çevirir. Refah devleti eğitim, sağlık ve sosyal güvenliği bir hak olarak üstlenir; harcamaların en hızlı büyüyen kalemi sosyal transferler olur. Aynı sayfada gördüğümüz kamu tercihi kuramı ise büyümenin bir kısmını ihtiyaçla değil, oy ve bütçe peşindeki siyasetçi ve bürokratın davranışıyla açıklar.
Ek bilgi: kamu kesiminin sınırı
Uluslararası karşılaştırmalarda kamu harcaması çoğunlukla “genel devlet” kapsamında ölçülür: merkezi yönetim, mahalli idareler ve sosyal güvenlik kurumları. Kamu iktisadi teşebbüsleri piyasada mal ve hizmet sattıkları için bu kapsamın dışında, ayrıca izlenir. Bu yüzden iki ülkenin kamu harcaması oranları karşılaştırılırken kapsamın aynı olup olmadığına bakılır.
Nasıl sorulurKamu harcamasının özellikleri öncüllerle ya da “hangisi bir özellik değildir” kalıbıyla sorulur; devlet anlayışı ile harcama yapısı eşleştirilir.
TuzakKamu harcamasının kâr amacı taşıyabileceğini ya da ödenek olmadan yapılabileceğini kabul etmektir. İkinci tuzak, mutlak tutardaki artışı tek başına kamu kesiminin büyümesi saymaktır.
⇄Bilgi eşleştirme yaklaşım → harcama yapısı
?Soru çöz
Kamu harcamalarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?