Kamu borçları: türleri, yükü, ekonomik etkileri ve borç yönetimi

Devletin neden borçlandığını, borcun kime ve hangi kuşağa yük olduğunu tartışan yaklaşımları, borcun nasıl ödendiğini ya da hafifletildiğini ve Türkiye'de kamu borç yönetiminin kurallarını öğren.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAMU BORÇLARI · KAVRAM

Kamu borcu: tanımı, vergiden farkı ve borçlanma nedenleri

Maliye · Kamu Borçları · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVerginin aşırı yükü nedir? Laffer eğrisi neyi anlatır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Verginin etkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aşırı yük, verginin yol açtığı refah kaybının devlete aktarılan vergi gelirini aşan kısmıdır; ikame etkisinden doğar ve grafikte Harberger üçgeniyle gösterilir. Esneklik arttıkça büyür, vergi oranının yaklaşık karesiyle artar. Laffer eğrisi vergi oranı ile vergi geliri arasındaki ilişkidir: belli bir orandan sonra oranı artırmak geliri azaltır.

Aşırı yük ve Laffer eğrisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kamu borcu nedir, vergiden farkı nedir? Devlet hangi nedenlerle borçlanır?

Kısa cevap: Kamu borcu, devletin ve diğer kamu tüzel kişilerinin iç ve dış kaynaklardan, geri ödemek ve faiz vermek üzere sağladığı finansmandır. Vergiden farkı kural olarak iradi, geçici ve faizli olmasıdır. Devlet bütçe açığını kapatmak, savaş ve afet gibi olağanüstü giderleri karşılamak, yatırımları finanse etmek, durgunlukta ekonomiyi canlandırmak ve geçici nakit açığını gidermek için borçlanır.

Büyük bir depremden sonra Hazine ve Maliye Bakanlığı yeniden yapım için ek kaynak arıyor. Vergileri bir yılda iki katına çıkarmak mı, yoksa maliyeti yıllara yayan bir borçlanma mı?

Kamu gelirleri ve vergi teorisi sayfasında gördüğümüz sınıflandırmada kamu borcu iradi ve olağanüstü bir gelirdir: alacaklı parasını kendi isteğiyle verir, karşılığında faiz alır ve anaparası belli bir süre sonra geri ödenir. Ama bu gelir bedava değildir. Bugünkü borcun faizi ve anaparası yarının vergileriyle ödeneceği için borç, gelecekteki vergilerin bugüne çekilmesi gibi düşünülebilir.

Kamu borcu ve vergi: karıştırılan çift
ÖlçütKamu borcuVergi
Alınış biçimiKural olarak iradi (zorunlu borçlanma istisna)Cebrî
Geri ödemeAnapara geri ödenirGeri ödenmez
MaliyetFaizFaiz yok; toplama maliyeti ve aşırı yük
Yükü taşıyanBorcu ödeyecek gelecekteki mükellefler (tartışmalı)Bugünkü mükellefler

Devlet niçin borçlanır?

  • Bütçe açığı: giderler gelirleri aştığında aradaki fark borçla kapatılır.
  • Olağanüstü giderler: savaş, deprem, salgın gibi kısa sürede büyük harcama gerektiren durumlar. Kamu giderleri sayfasında gördüğümüz olağanüstü harcamalar çoğu zaman bu yolla finanse edilir.
  • Yatırım: faydası yıllarca sürecek köprü ve baraj gibi projeleri, faydalanacak kuşaklara da ödetmek. “Cari harcama vergiyle, yatırım borçla” ilkesine altın kural denir.
  • Vergileri zamana yaymak: Verginin etkileri sayfasında gördüğümüz aşırı yük oranın yaklaşık karesiyle arttığı için, geçici bir harcama artışını tek yılda yüksek vergiyle karşılamak yerine borçla yıllara yaymak toplam kaybı azaltır.
  • İstikrar: durgunlukta açıkla finanse edilen harcama talebi canlandırır.
  • Geçici nakit açığı: vergi tahsilatı ile ödemelerin zamanlaması uyuşmadığında kısa vadeli borçlanma yapılır; bu bir bütçe açığı değil, yıl içinde kapanan bir nakit dengesizliğidir.

Klasik ve Keynesyen bakış

Klasik iktisatçılar denk bütçeyi savunur, borçlanmayı yalnız savaş gibi olağanüstü durumlarda kabul eder: borç verimsiz harcamaya gider, özel kesimin sermayesini azaltır ve gelecek kuşaklara yük bırakır. Keynesyen yaklaşım ise eksik istihdam varken açıkla finanse edilen harcamanın üretimi ve istihdamı artıracağını savunur; borç, istikrar politikasının meşru bir aracıdır.

Akılda kalsın: Vergi “bugün öde, geri alma”, borç “bugün al, yarın faiziyle öde” demektir. Klasikler borca yalnız olağanüstü hâlde, Keynesyenler durgunlukta da kapı açar.
Sınavda

Nasıl sorulurBorçlanma nedenleri ya da borcun vergiden farkları öncüllerle sorulur; klasik ve Keynesyen görüşler karşılaştırılır.

TuzakKamu borcunu cebrî gelir saymaktır: kural olarak iradidir, zorunlu borçlanma istisnadır. İkinci tuzak, geçici nakit açığını bütçe açığıyla aynı şey sanmaktır.

✎Boşluk doldurma klasik ve Keynesyen bakış

Klasik iktisatçılar kamu borçlanmasını yalnız savaş gibi durumlarda kabul eder. Keynesyen yaklaşım ise döneminde açıkla finanse edilen harcamanın ekonomiyi canlandıracağını savunur.

olağanüstüdurgunlukenflasyonolağan

?Soru çöz

Kamu borcunu vergiden ayıran özelliklerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Kamu borcu kural olarak iradidir; alacaklı parayı kendi isteğiyle verir. Zorunlu borçlanma istisnadır. B geri ödemeyi, C faiz maliyetini, D borcun gelecekteki vergilerle ödenmesini doğru anlatır.
KAMU BORÇLARI · SINIFLANDIRMA

Kamu borçlarının türleri: iç ve dış, dalgalı ve konsolide, gönüllü ve zorunlu

Maliye · Kamu Borçları · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kamu borçları hangi ölçütlere göre sınıflandırılır? İç borç ile dış borç arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Kaynağına göre kamu borcu iç ve dış borçtur; vadesine göre kısa vadeli (dalgalı) ve uzun vadeli (konsolide) borçtur; alacaklının iradesine göre gönüllü ve zorunlu borç ayrılır. 4749 sayılı Kanun'a göre vadesi bir yıldan kısa iç borçlanma senedi hazine bonosu, bir yıl ve daha uzun vadeli olanı devlet tahvilidir (m.3).

Hazine aynı hafta iki iş yapıyor: yurt içinde altı ay vadeli bono satıyor ve uluslararası piyasada on yıl vadeli dolar cinsinden tahvil ihraç ediyor. İkisi de borçtur, ama ekonomiye etkileri ve riskleri farklıdır.

İç borç ve dış borç

İç borç yurt içindeki kişi, banka ve kurumlardan sağlanır. Toplum düzeyinde kaynak miktarını değiştirmez; satın alma gücünü borç verenlerden devlete, faiz ödenirken de vergi mükelleflerinden tahvil sahiplerine aktarır. Dış borç yabancı devletler, uluslararası kuruluşlar ve yabancı yatırımcılardan sağlanır. Borç alındığında ülkeye kaynak girer; geri ödenirken ülkeden reel kaynak çıkar ve ödeme için döviz kazanmak gerekir. Kur yükselirse dış borcun ulusal para karşılığı da büyür. 4749 sayılı Kanun iç borcu yurt içinde ihraç edilen senetlerle ve yurt içi borçlanmalarla, dış borcu ise bir dış finansman kaynağından belirli bir geri ödeme planıyla sağlanan imkânlarla tanımlar (m.3).

Kamu borçlarının sınıflandırılması
ÖlçütTürlerAçıklama
Kaynakİç / dışYurt içi alacaklı ya da dış finansman kaynağı
VadeDalgalı / konsolideDalgalı: kısa vadeli, sürekli yenilenen, çoğu kez nakit açığı için. Konsolide: uzun vadeli
Alacaklının iradesiGönüllü / zorunluZorunlu borç savaş gibi hâllerde alacaklının iradesi dışında alınır; vergiye yaklaşır
Senet (4749 m.3)Hazine bonosu / devlet tahviliVadesi bir yıldan kısa / bir yıl ve daha uzun
KarşılıkNakit / özel tertipÖzel tertip senet karşılığında Hazineye nakit girmez
FaizSabit / değişken, endeksliEndeks: enflasyon, döviz kuru ya da piyasa faizi
Ek bilgi: kira sertifikası

4749 sayılı Kanun'a 2012'de eklenen m.7/A ile Hazine, faiz yerine bir varlığın kira getirisine dayanan kira sertifikası da ihraç edebilir. Kira sertifikası faizsiz finansman araçlarına yönelen tasarrufu kamu finansmanına çekmek için kullanılır.

Akılda kalsın: İç borç “cebimizden cebimize”, dış borç “kapıdan dışarı” ödenir. Dalgalı borç kısa ve sürekli dönen, konsolide borç uzun ve sabitlenmiş borçtur; bono kısa, tahvil uzun.
Sınavda

Nasıl sorulurBir borç örneği verilip türü sorulur ya da iç ve dış borcun ekonomik etkileri karşılaştırılır.

TuzakHazine bonosu ile devlet tahvilinin vadelerini karıştırmaktır. İkinci tuzak, iç borcun ödenmesinin ülkeden kaynak çıkışı yarattığını düşünmektir; kaynak ülke içinde el değiştirir.

⇄Bilgi eşleştirme borç → tür

?Soru çöz

Kamu borçlarının türleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. 4749 m.3'e göre vadesi bir yıldan kısa senet hazine bonosudur; devlet tahvilinin vadesi bir yıl ve daha uzundur. A dış borcun döviz ihtiyacını, B dalgalı borcun kullanım amacını, C zorunlu borcun vergiye benzerliğini doğru anlatır.
KAMU BORÇLARI · KURAM

Borç yükü: nasıl ölçülür, gelecek kuşaklara geçer mi?

Maliye · Kamu Borçları · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKamu harcamalarının ekonomik etkileri nelerdir? Fayda-maliyet analizi nasıl yapılır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Kamu giderleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kamu harcamaları toplam talebi, üretim kapasitesini ve gelir dağılımını etkiler. Bir kamu projesinin yapılıp yapılmayacağı fayda-maliyet analiziyle değerlendirilir: gelecekteki toplumsal faydalar ve maliyetler sosyal iskonto oranıyla bugüne indirgenir. Net bugünkü değer sıfırdan büyükse ya da fayda/maliyet oranı 1'i aşıyorsa proje kabul edilir; fayda parayla ölçülemiyorsa maliyet-etkinlik analizi kullanılır.

Ekonomik etkiler ve fayda-maliyet analizi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kamu borcunun yükü nasıl ölçülür? Borç yükü gelecek kuşaklara aktarılır mı?

Kısa cevap: Borç yükü, borç stokunun ve faiz giderinin GSYH'ye ya da vergi gelirlerine oranıyla ölçülür. Yükün gelecek kuşağa geçip geçmediği tartışmalıdır: Lerner iç borçta toplumun kendine borçlu olduğunu ve yükün aktarılmadığını, Buchanan yükün borcu ödeyecek gelecekteki vergi mükelleflerine geçtiğini, Modigliani ise borç özel sermayeyi azaltırsa gelecek kuşağın daha küçük bir sermaye devraldığını savunur.

Bir ülkenin borç stoku on yılda iki katına çıkmış. Bir ekonomist “Torunlarımıza borç bırakıyoruz” diyor, bir başkası “Tahvillerin sahipleri de torunlarımız olacak, toplum kendine borçlu” diye karşılık veriyor.

Borç yükünün ölçüleri

Borcun mutlak tutarı ekonominin büyüklüğü bilinmeden bir şey söylemez. Yaygın ölçüler: borç stoku / GSYH (borcun ekonomiye göre büyüklüğü), faiz giderleri / vergi gelirleri (vergilerin ne kadarının faize gittiği) ve faiz giderleri / GSYH. Avrupa Birliği'nin Maastricht ölçütü borç stokunun GSYH'nin %60'ını aşmamasını ister. Vade kısaldıkça ve borcun dövizli payı arttıkça aynı oran daha riskli hâle gelir.

İç borçta yük: kim kime öder?

İç borcun faizi, vergi mükelleflerinden tahvil sahiplerine giden bir ödemedir. Kamu giderleri sayfasında gördüğümüz transfer harcamasının tipik örneğidir: toplam kaynak azalmaz ama gelir el değiştirir. Tahvil sahipleri çoğunlukla yüksek gelirli kesim olduğu için faiz ödemeleri gelir dağılımını bozabilir. Dış borçta ise ödeme döneminde ülkeden reel kaynak çıkar; borç verimli bir yatırıma gitmemişse bu yükü o dönemin insanları taşır.

Borç yükü gelecek kuşağa geçer mi? Üç görüş
GörüşİddiaGerekçe
Lernerİç borçta yük aktarılmazToplum kendine borçludur; ödeme bir kesimden ötekine transferdir
BuchananYük gelecek kuşağa geçerBugün tahvil alan gönüllü bir değiş tokuş yapar; zorunlu olarak vergi ödeyecek olan gelecekteki mükelleftir
ModiglianiYük sermaye birikimi yoluyla geçerBorç özel yatırımın yerini alırsa gelecek kuşak daha küçük bir sermaye stoku devralır
Akılda kalsın: Lerner “kendimize borçluyuz”, Buchanan “ödeyecek olan yarının mükellefi”, Modigliani “yarına daha az makine kalıyor” der. Dış borçta ise kaynak gerçekten kapıdan çıkar.
Sınavda

Nasıl sorulurBir görüş verilip sahibi sorulur ya da borç yükü ölçüleri öncüllerle istenir.

TuzakLerner'in görüşünü dış borca da uygulamaktır: “toplum kendine borçlu” yalnız iç borç için geçerlidir. İkinci tuzak, borç yükünü yalnız mutlak tutarla ölçmektir.

⇄Bilgi eşleştirme görüş → iddia

?Soru çöz

Kamu borcunun yüküyle ilgili;
I. İç borcun faiz ödemeleri, ülke içinde vergi mükelleflerinden tahvil sahiplerine bir gelir aktarımıdır.
II. Dış borcun anapara ve faiz ödemeleri ülkeden reel kaynak çıkışına yol açar.
III. Borç yükü yalnız borç stokunun mutlak tutarıyla ölçülür.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. İç borç faizi bir transferdir, dış borç ödemesi ise reel kaynak çıkışıdır. III yanlıştır: yük, borcun GSYH'ye ve faizin vergi gelirlerine oranı gibi göreli ölçülerle değerlendirilir. A dış borcu, B iç borcu atlar; D mutlak tutarı yeterli ölçü sayar.
KAMU BORÇLARI · MODEL

Ricardo denkliği ve dışlama etkisi: borç ekonomiyi nasıl etkiler?

Maliye · Kamu Borçları · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Ricardo denkliği nedir? Kamu borçlanmasının dışlama etkisi nasıl ortaya çıkar?

Kısa cevap: Ricardo (Barro) denkliğine göre rasyonel hane halkı bugünkü borcun gelecekte vergiyle ödeneceğini bilir ve borçla finanse edilen vergi indirimini harcamak yerine biriktirir; borçla ve vergiyle finansman toplam talebi aynı biçimde etkiler. Dışlama etkisinde kamu borçlanması ödünç verilebilir fon talebini artırır, faizi yükseltir ve faize duyarlı özel yatırımı azaltır.

Hükûmet vergileri bu yıl indiriyor ve açığı tahvil satarak kapatıyor. Bir aile bu parayla tatile çıkıyor; komşusu ise “Bu borç yarın vergiyle geri gelecek” diyerek parayı bankaya yatırıyor. Ekonominin tamamı hangisi gibi davranır?

Ricardo denkliği

Fikri ilk kez David Ricardo tartıştı, ama pratikte geçerli olacağından kuşku duydu; modern biçimini Robert Barro 1974'te verdi. Mantık şudur: devlet bugün vergiyi indirip borçlanırsa, borcun faizi ve anaparası için gelecekte vergiyi artırmak zorundadır. Geleceği hesaba katan hane halkı bugünkü vergi indirimini gelecekteki vergi artışının karşılığı sayar ve tasarrufunu indirim kadar artırır. Özel tasarruftaki artış kamu tasarrufundaki azalmayı tam karşılar; faiz ve toplam talep değişmez. Bu görüşe göre devlet borcu hane halkı için net servet değildir.

Denklik güçlü varsayımlara dayanır: hane halkı ileriye bakar ve çocuklarını da düşünerek miras bırakır, borç alma kısıtı yoktur, vergiler götürü vergidir. Gelirini anında harcamak zorunda olan, borç bulamayan ya da geleceği yeterince hesaba katmayan haneler çoksa denklik bozulur ve vergi indirimi tüketimi artırır.

Dışlama etkisi

Devlet açığını iç borçlanmayla kapattığında ödünç verilebilir fonlar piyasasında talep artar. Fon arzı değişmezse faiz yükselir ve faize duyarlı özel yatırım azalır: kamu harcaması özel harcamanın bir kısmının yerini alır. Faiz yükselişi büyük ve özel yatırım faize çok duyarlıysa dışlama tama yaklaşır; ekonomi durgunluktaysa ya da yabancı sermaye girişi faiz artışını sınırlıyorsa dışlama zayıflar. Maliye politikasının etkinliğiyle bağlantısını Maliye politikası sayfasında göreceğiz.

Kamu borçlanması fon talebini sağa kaydırır; faiz r₀'dan r₁'e çıkar ve faize duyarlı özel yatırımın bir kısmı piyasadan çekilir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Ricardo denkliğinde hane halkı “indirim bugün, vergi yarın” der ve biriktirir: talep değişmez. Dışlamada devlet fon kuyruğuna girer, faiz yükselir, özel yatırımcı kuyruktan çıkar.
Sınavda

Nasıl sorulurRicardo denkliğinin varsayımları ya da sonucu öncüllerle sorulur; dışlamanın zinciri ve koşulları istenir.

TuzakRicardo denkliğinde borçla finanse edilen vergi indiriminin tüketimi artırdığını söylemektir. İkinci tuzak, dışlamanın her koşulda tam olduğunu sanmaktır; durgunlukta zayıflar.

↕Sıralama dışlama etkisinin zinciri

  1. Fon arzı değişmediği için faiz oranı yükselir.
  2. Hazine bütçe açığını yurt içinde tahvil satarak kapatır.
  3. Faize duyarlı özel yatırımlar azalır.
  4. Ödünç verilebilir fonlara olan toplam talep artar.

?Soru çöz

Ricardo denkliğinin geçerli olduğu bir ekonomide, borçla finanse edilen bir vergi indiriminin etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Hane halkı gelecekteki vergi artışını öngörerek indirimi biriktirir; özel tasarruf kamu tasarrufundaki azalmayı karşılar, talep ve faiz değişmez. A Keynesyen sonuçtur; C dışlama etkisini anlatır, oysa denklikte faiz değişmez; D borcun gelecekte vergiyle ödenmesi gerçeğini yok sayar.
KAMU BORÇLARI · HESAP

Borcun ödenmesi ve hafifletilmesi: konsolidasyon, konversiyon, sürdürülebilirlik

Maliye · Kamu Borçları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kamu borcu nasıl ödenir ya da hafifletilir? Konsolidasyon, konversiyon ve borç sürdürülebilirliği nedir?

Kısa cevap: Kamu borcu vadesinde ödenir, yeni borçla çevrilir ya da hafifletilir. Konsolidasyon kısa vadeli borcun uzun vadeye çevrilmesi, konversiyon borcun faiz oranının düşürülmesidir. Borç reddi borcun tek taraflı tanınmaması, moratoryum ödemelerin ertelenmesidir. Borç sürdürülebilirliği, borç/GSYH oranının sürekli artmamasıdır: faiz oranı büyüme hızını aştıkça daha büyük faiz dışı fazla gerekir.

Hazine'nin yüksek faizle aldığı bir borcun vadesi geliyor; bu arada piyasa faizleri düşmüş. Borcu ödemek mi, yeni ve ucuz borçla çevirmek mi, yoksa alacaklılara faizi düşürmeyi önermek mi?

Ödeme ve hafifletme yolları

  • Vadesinde ödeme: bütçe fazlasından, ya da yeni borçla eski borcu çevirerek (yeniden finansman). Anapara için her yıl kaynak ayırmaya itfa (amortisman) fonu denir.
  • Erken itfa ve geri alım: devlet borç senetlerini vadesinden önce ya da piyasadan satın alarak borcu azaltır.
  • Konsolidasyon: kısa vadeli (dalgalı) borcun uzun vadeli borca çevrilmesi; vade uzar, faiz değişebilir.
  • Konversiyon: piyasa faizleri düştüğünde borcun faiz oranının düşürülmesi. Gönüllü konversiyonda alacaklıya düşük faizli yeni senet ya da anaparanın geri ödenmesi seçeneği sunulur.
  • Enflasyonla erime: beklenmeyen enflasyon sabit faizli borcun reel değerini azaltır; yükü alacaklıya kaydırır.
  • Moratoryum ve borç reddi: moratoryum ödemelerin geçici olarak ertelenmesi, borç reddi borcun tek taraflı olarak hiç tanınmamasıdır. Sovyet yönetiminin 1918'de Çarlık dönemi borçlarını tanımaması bilinen bir borç reddidir.
Ek bilgi: Osmanlı borçları

Osmanlı Devleti 1875'te dış borç ödemelerini kısmen durdurdu. 1881 Muharrem Kararnamesi ile alacaklıların temsilcilerinden oluşan Düyun-u Umumiye İdaresi kuruldu ve bazı vergi gelirleri borç ödemesine ayrıldı. Lozan'da Osmanlı borçları, Osmanlı'dan ayrılan devletler arasında paylaştırıldı.

Borç sürdürülebilirliği

Borç/GSYH oranı (b) iki güçle değişir: faiz oranı (r) borcu büyütür, büyüme hızı (g) paydayı büyütür. Faiz dışı denge (faiz hariç gelirler eksi giderler) borcu azaltır. Faiz büyümeyi aştıkça oranı sabit tutmak için daha büyük bir faiz dışı fazla gerekir; büyüme faizi aşıyorsa küçük açıklarla bile oran düşebilir.

Δb ≈ (r − g) × b − fb: borç/GSYH, r: reel faiz, g: reel büyüme, f: faiz dışı fazla/GSYH (yaklaşık ilişki)

Ders kitapları bu ilişkiyi Domar koşulu diye anar: reel faiz büyüme hızının altındaysa (r < g) borç/GSYH oranı kendiliğinden sınırlı kalır.

Faiz dışı denge sıfırken oranın yönünü r ile g'nin farkı belirler; r büyükse oranı sabit tutmanın yolu (r − g)·b kadar faiz dışı fazladır.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Borç/GSYH %40, reel faiz %8, reel büyüme %5. Oranın sabit kalması için GSYH'nin yüzde kaçı kadar faiz dışı fazla gerekir?

  1. Δb = 0 için: f = (r − g) × b.
  2. (0,08 − 0,05) × 0,40 = 0,012.

Faiz dışı fazla yaklaşık GSYH'nin %1,2'si olmalı

Akılda kalsın: Konsolidasyon vadeyi, konversiyon faizi değiştirir. Moratoryum “şimdi ödeyemem”, borç reddi “hiç ödemeyeceğim” der. Sürdürülebilirlikte kural: r büyükse g, fazla ver.
Sınavda

Nasıl sorulurBir uygulama anlatılıp konsolidasyon, konversiyon, moratoryum ya da borç reddinden hangisi olduğu sorulur; sürdürülebilirlik için gereken faiz dışı fazla hesaplatılabilir.

TuzakKonsolidasyonla konversiyonu karıştırmaktır. İkinci tuzak, faiz dışı fazlayı faiz dahil bütçe fazlası sanmaktır.

✎Boşluk doldurma gereken faiz dışı fazla

Bir ülkede borç stoku GSYH'nin %50'si, reel faiz %10, reel büyüme %6'dır. Borç/GSYH oranının sabit kalması için faiz dışı fazlanın yaklaşık GSYH'nin yüzde kadar olması gerekir.

?Soru çöz

Piyasa faizlerinin düştüğü bir dönemde Hazine, yüksek faizli eski borcu için alacaklılara düşük faizli yeni senet almayı ya da anaparalarını geri almayı önermektedir. Bu uygulama aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Faiz oranının düşürülmesi konversiyondur; alacaklıya seçenek sunulduğu için gönüllü konversiyondur. A vadeyi uzatır, faizi değil; B borcun hiç tanınmamasıdır; C ödemelerin ertelenmesidir.
KAMU BORÇLARI · İLKE

4749 sayılı Kanun: borçlanma yetkisi, limit, garanti ve raporlama

Maliye · Kamu Borçları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGelir vergisinde gelirin unsurları nelerdir? Gelir nasıl beyan edilir, stopaj nedir?Bağlantılı konudan (Türk vergi sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

GVK m.2 gelire giren yedi unsuru sayar: ticari kazanç, zirai kazanç, ücret, serbest meslek kazancı, gayrimenkul sermaye iradı, menkul sermaye iradı, diğer kazanç ve iratlar. Beyanı gereken gelirler yıllık beyannamede toplanır ve izleyen yılın mart ayında beyan edilir. Ödemeyi yapanın vergiyi kesip vergi dairesine yatırması stopajdır (tevkifat).

Gelirin yedi unsuru, beyan ve stopaj

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

4749 sayılı Kanun'a göre kamu borçlanmasında yetki kimdedir? Borçlanma limiti nasıl belirlenir?

Kısa cevap: 4749 sayılı Kanun'a göre Türkiye Cumhuriyeti adına iç ve dış borç almaya ve Hazine garantisi vermeye Hazine ve Maliye Bakanı yetkilidir (m.4). Yıllık net borç kullanımı bütçe kanunundaki başlangıç ödenekleri ile tahmini gelirler arasındaki farkla sınırlıdır; limit yıl içinde en fazla %5, yetmezse Cumhurbaşkanı kararıyla ilave %5 artırılabilir (m.5). Borç faizleri bütçe ödenekleriyle karşılanır (m.14).

Yıl ortasında beklenmedik bir harcama çıkıyor ve Hazine'nin bütçe kanunuyla belirlenen borçlanma limiti yetmeyecek gibi görünüyor. Limit kim tarafından, ne kadar artırılabilir?

2002 tarihli 4749 sayılı Kanun devletin iç ve dış borçlanmasını, garanti vermesini ve borç yönetimini, maliye ve para politikasıyla uyumlu yürütülecek biçimde düzenler (m.1). Kanun metni “Hazine Müsteşarlığı” der; 2018'den beri bu görevler Hazine ve Maliye Bakanlığındadır.

Yetki ve limit

Borç alma, Hazine garantisi verme ve bu borçlardan doğan alacakları yönetme yetkisi Bakana aittir (m.4). Yıl içinde yapılabilecek net borç kullanımı, yani yıl içindeki borçlanmalardan vadesi gelen anapara ödemeleri düşüldükten sonra kalan tutar, bütçe kanunundaki başlangıç ödenekleri toplamı ile tahmini gelirler arasındaki farkla sınırlıdır (m.3, 5). Bu limit değiştirilemez; ancak yıl içinde en fazla %5 artırılabilir, bu da yetmezse ilave %5 ancak Cumhurbaşkanı kararıyla artırılabilir. Bütçe denkse borçlanma, anapara ödemesinin en fazla %5'ine kadar artırılabilir. Nakit karşılığı olmayan ve ikrazen ihraç edilen özel tertip senetler limitin hesabına girmez.

Garanti, bütçe ve raporlama

Hazine garantisi için garanti edilen tutarın %1'ine kadar bir defalık ücret alınır (m.8); garanti nedeniyle yapılan ödemeler Merkez Bankası nezdindeki risk hesabından karşılanır (m.13). Borç faizleri bütçe ödenekleriyle karşılanır; anapara ödemeleri bütçe dışında özel hesaplarda izlenebilir. Üçer aylık Kamu Borç Yönetimi Raporu TBMM, Cumhurbaşkanlığı ve Sayıştaya gönderilir (m.14).

Kamu borç yönetiminin temel kuralları
KonuKuralDayanak
Borçlanma yetkisiHazine ve Maliye Bakanı4749 m.4
Net borç kullanımı limitiBaşlangıç ödenekleri − tahmini gelirler; yıl içinde en fazla +%5, Cumhurbaşkanı kararıyla ilave +%54749 m.5
Garanti ücretiGaranti edilen tutarın %1'ine kadar; Bakan 5 katına çıkarabilir4749 m.8
Faiz ve anaparaFaiz bütçe ödeneğinden; anapara bütçe dışı özel hesapta izlenebilir4749 m.14
Vergi istisnasıDevlet iç borçlanma senetlerinin faiz ve anapara ödemeleri, GVK ve KVK hükümleri saklı kalmak üzere her türlü vergi, resim, harç ve fondan istisna4749 m.15
Merkez BankasıHazineye avans veremez, kredi açamaz; Hazine senetlerini birincil piyasadan alamaz1211 m.56

“Saklı” kaydı, Türk vergi sistemi sayfasında gördüğümüz gelir ve kurumlar vergisinin tahvil faizine uygulanmasını sürdürür: tahvil faizi gerçek kişide menkul sermaye iradıdır, kurumda kurum kazancına girer.

Akılda kalsın: Limitin formülü “ödenek eksi gelir”, esnekliği “yıl içinde beş, Cumhurbaşkanı kararıyla beş daha”dır. Faiz bütçede, anapara bütçe dışında izlenebilir. Merkez Bankası Hazineye kredi açmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurBorçlanma yetkisinin kimde olduğu, limitin nasıl belirlendiği ve kaç oranında artırılabileceği öncüllerle sorulur.

TuzakLimitin sınırsız artırılabileceğini düşünmektir. İkinci tuzak, Merkez Bankasının Hazineye avans verebildiğini sanmaktır; 2001'den beri yasaktır.

⇄Bilgi eşleştirme 4749 kavramı → kural

?Soru çöz

4749 sayılı Kanun'a göre;
I. Yıllık borçlanma limiti, yıl içinde sınırsız olarak artırılabilir.
II. Devlet iç borçlanma senetlerinin faiz ve anapara ödemeleri, gelir ve kurumlar vergisi hükümleri saklı kalmak üzere her türlü vergi, resim ve harçtan istisnadır.
III. Devlet borçlarının faizleri bütçeye konulan ödeneklerle karşılanır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ A. II m.15'in, III m.14'ün hükmüdür. I yanlıştır: limit değiştirilemez; yıl içinde en fazla %5, Cumhurbaşkanı kararıyla ilave %5 artırılabilir (m.5). B faiz ödeneği kuralını atlar; C ve D limiti sınırsız sayar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Kurumlar vergisi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Kollektif şirket şahıs şirketidir; KVK m.1'deki listede yer almaz, kârı ortakların gelir vergisine girer. A KVK m.1/2'nin hükmüdür; B tam mükellefiyet için iki merkezden birinin Türkiye'de olması yeter; C kooperatifler kanunda açıkça sayılır.Kaynak: Türk vergi sistemi · Kurumlar vergisi

?Soru 2

Kamu harcamalarının artışını açıklayan yaklaşımlarla ilgili;
I. Wagner kanunu artışı sanayileşme ve kentleşmeyle açıklar.
II. Baumol, hizmet sektöründe verimlilik artışının yavaş olmasını harcama artışının bir nedeni sayar.
III. Peacock-Wiseman'a göre kamu harcamaları zaman içinde düzgün ve sürekli bir eğilimle artar.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ B. I Wagner'in, II Baumol'un temel tezidir. III yanlıştır: Peacock-Wiseman artışın bunalımlarda basamak yaptığını savunur. A Baumol'u, C Wagner'i atlar; C ve D ayrıca basamaklı artışı düzgün artış sanır.Kaynak: Kamu giderleri · Wagner, Peacock-Wiseman, Baumol

?Soru 3

Vergi Usul Kanunu'na göre pişmanlık ve ıslah hükümlerinden yararlanmak için;
I. Mükellefin aykırılığı kendiliğinden ve dilekçeyle haber vermesi
II. Haber verilen konuda daha önce ihbar yapılmamış ve incelemeye başlanmamış olması
III. Verginin, haber verme tarihinden itibaren 30 gün içinde ödenmesi
şartlarından hangileri aranır?

✓ B. Pişmanlık kendiliğinden ve dilekçeyle bildirim, ihbar ve incelemeden önce olma şartlarına bağlıdır. III'teki süre yanlıştır: beyan ve ödeme 15 gün içinde yapılır; 30 gün izaha davetin süresidir. A ihbar ve inceleme şartını unutur; C ve D 30 günü pişmanlık süresi sayar.Kaynak: Vergi cezaları, uyuşmazlık ve tahsil · Kaçakçılık suçları, izaha davet, pişmanlık

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi kamu harcamalarında gerçek artışa yol açan bir nedendir?

✓ A. Kentleşme kişi başına daha çok ve yeni türde kamu hizmeti gerektirir; gerçek artış nedenidir. B paranın değer kaybıdır; C bütçe tekniğindeki değişikliktir; D kişi başı hizmeti değiştirmeyen nüfus artışıdır. Üçü de görünüşteki artış nedenidir.Kaynak: Kamu giderleri · Görünüşteki ve gerçek artış

?Soru 5

Kamu harcamalarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Klasik devlet harcamayı adalet, güvenlik ve bayındırlıkla sınırlar; sosyal transferlerin büyümesi refah devletinin özelliğidir. A harcayanı ve amacı, B bütçe iznini, C olağan ölçüyü doğru verir.Kaynak: Kamu giderleri · Kamu harcamasının tanımı ve kapsamı

?Soru 6

Gelir Vergisi Kanunu'na göre;
I. İkametgâhı Türkiye'de bulunan kişi
II. Tedavi amacıyla bir takvim yılında sekiz ay Türkiye'de kalan yabancı
III. Bir takvim yılında devamlı olarak yedi ay Türkiye'de oturan, arada kısa bir yurt dışı gezisi yapan kişi
hangilerinin Türkiye'de yerleşmiş sayılması gerekir?

✓ C. İkametgâh Türkiye'deyse kişi yerleşmiş sayılır; yılda devamlı altı aydan fazla oturan da öyledir, geçici ayrılma süreyi kesmez (m.4). A geçici ayrılmanın süreyi kesmediğini unutur; B ve D tedavi için gelen yabancıyı yerleşmiş sayar, oysa m.5 onu süre ne olursa olsun yerleşme dışında tutar.Kaynak: Türk vergi sistemi · Gelir vergisi: tam ve dar mükellefiyet

?Soru 7

Vergi yargısıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Mükellef kendi beyanına karşı dava açamaz (VUK m.378); dava hakkını korumak için beyannameyi ihtirazi kayıtla vermesi gerekir. A İYUK m.7'deki otuz günlük süredir; B İYUK m.27'nin vergi davalarına özgü kuralıdır; C İYUK m.45'teki istinaf yoludur.Kaynak: Vergi cezaları, uyuşmazlık ve tahsil · Vergi yargısı ve dava süreleri

?Soru 8

Aşağıdaki kamu harcamalarından hangisi bir transfer harcamasıdır?

✓ C. Faiz ödemesinin karşılığında bugün bir mal ya da hizmet alınmaz; mali bir transferdir. A bir hizmetin karşılığıdır (personel gideri); B mal alımıdır; D yatırım harcamasıdır. Üçü de kaynakları devletin kullandığı reel harcamalardır.Kaynak: Kamu giderleri · Reel harcama ve transfer harcaması

?Soru 9

Bir mükelleften aynı vergilendirme dönemi için aynı matrah üzerinden iki kez gelir vergisi istenmiştir. Vergi Usul Kanunu'na göre bu durum hangi vergi hatasıdır?

✓ A. Aynı dönem için aynı matrahtan birden fazla vergi istenmesi, m.117'deki hesap hatalarından mükerrer vergidir. B vergiye tabi olmayan ya da muaf kişiden vergi istenmesidir; C dönemin yanlış gösterilmesidir; D verginin asıl borçlu yerine başkasından istenmesidir, burada borçlu doğru kişidir.Kaynak: Vergi cezaları, uyuşmazlık ve tahsil · Vergi hataları ve düzeltme

?Soru 10

Bir toptancı, 10 Mart'ta teslim edeceği mallar için 2 Mart'ta fatura düzenliyor. 3065 sayılı Kanun'a göre bu işlemde vergiyi doğuran olay hangisidir?

✓ B. Teslimden önce fatura düzenlenirse vergiyi doğuran olay, faturadaki tutarla sınırlı olarak faturanın düzenlenmesidir (m.10/b). A kuralı istisnasız sanır; C KDV'de tahsil esasının olmadığını unutur; D beyan süresidir, vergi alacağını doğuran olay değildir.Kaynak: Türk vergi sistemi · Katma değer vergisi ve indirim
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Maliye soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →