Kamu borcu: tanımı, vergiden farkı ve borçlanma nedenleri
Maliye · Kamu Borçları · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaVerginin aşırı yükü nedir? Laffer eğrisi neyi anlatır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Verginin etkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Aşırı yük, verginin yol açtığı refah kaybının devlete aktarılan vergi gelirini aşan kısmıdır; ikame etkisinden doğar ve grafikte Harberger üçgeniyle gösterilir. Esneklik arttıkça büyür, vergi oranının yaklaşık karesiyle artar. Laffer eğrisi vergi oranı ile vergi geliri arasındaki ilişkidir: belli bir orandan sonra oranı artırmak geliri azaltır.
✎Konu anlatımı
Kamu borcu nedir, vergiden farkı nedir? Devlet hangi nedenlerle borçlanır?
Kısa cevap: Kamu borcu, devletin ve diğer kamu tüzel kişilerinin iç ve dış kaynaklardan, geri ödemek ve faiz vermek üzere sağladığı finansmandır. Vergiden farkı kural olarak iradi, geçici ve faizli olmasıdır. Devlet bütçe açığını kapatmak, savaş ve afet gibi olağanüstü giderleri karşılamak, yatırımları finanse etmek, durgunlukta ekonomiyi canlandırmak ve geçici nakit açığını gidermek için borçlanır.Büyük bir depremden sonra Hazine ve Maliye Bakanlığı yeniden yapım için ek kaynak arıyor. Vergileri bir yılda iki katına çıkarmak mı, yoksa maliyeti yıllara yayan bir borçlanma mı?
Kamu gelirleri ve vergi teorisi sayfasında gördüğümüz sınıflandırmada kamu borcu iradi ve olağanüstü bir gelirdir: alacaklı parasını kendi isteğiyle verir, karşılığında faiz alır ve anaparası belli bir süre sonra geri ödenir. Ama bu gelir bedava değildir. Bugünkü borcun faizi ve anaparası yarının vergileriyle ödeneceği için borç, gelecekteki vergilerin bugüne çekilmesi gibi düşünülebilir.
| Ölçüt | Kamu borcu | Vergi |
|---|---|---|
| Alınış biçimi | Kural olarak iradi (zorunlu borçlanma istisna) | Cebrî |
| Geri ödeme | Anapara geri ödenir | Geri ödenmez |
| Maliyet | Faiz | Faiz yok; toplama maliyeti ve aşırı yük |
| Yükü taşıyan | Borcu ödeyecek gelecekteki mükellefler (tartışmalı) | Bugünkü mükellefler |
Devlet niçin borçlanır?
- Bütçe açığı: giderler gelirleri aştığında aradaki fark borçla kapatılır.
- Olağanüstü giderler: savaş, deprem, salgın gibi kısa sürede büyük harcama gerektiren durumlar. Kamu giderleri sayfasında gördüğümüz olağanüstü harcamalar çoğu zaman bu yolla finanse edilir.
- Yatırım: faydası yıllarca sürecek köprü ve baraj gibi projeleri, faydalanacak kuşaklara da ödetmek. “Cari harcama vergiyle, yatırım borçla” ilkesine altın kural denir.
- Vergileri zamana yaymak: Verginin etkileri sayfasında gördüğümüz aşırı yük oranın yaklaşık karesiyle arttığı için, geçici bir harcama artışını tek yılda yüksek vergiyle karşılamak yerine borçla yıllara yaymak toplam kaybı azaltır.
- İstikrar: durgunlukta açıkla finanse edilen harcama talebi canlandırır.
- Geçici nakit açığı: vergi tahsilatı ile ödemelerin zamanlaması uyuşmadığında kısa vadeli borçlanma yapılır; bu bir bütçe açığı değil, yıl içinde kapanan bir nakit dengesizliğidir.
Klasik ve Keynesyen bakış
Klasik iktisatçılar denk bütçeyi savunur, borçlanmayı yalnız savaş gibi olağanüstü durumlarda kabul eder: borç verimsiz harcamaya gider, özel kesimin sermayesini azaltır ve gelecek kuşaklara yük bırakır. Keynesyen yaklaşım ise eksik istihdam varken açıkla finanse edilen harcamanın üretimi ve istihdamı artıracağını savunur; borç, istikrar politikasının meşru bir aracıdır.
Nasıl sorulurBorçlanma nedenleri ya da borcun vergiden farkları öncüllerle sorulur; klasik ve Keynesyen görüşler karşılaştırılır.
TuzakKamu borcunu cebrî gelir saymaktır: kural olarak iradidir, zorunlu borçlanma istisnadır. İkinci tuzak, geçici nakit açığını bütçe açığıyla aynı şey sanmaktır.
✎Boşluk doldurma klasik ve Keynesyen bakış
Klasik iktisatçılar kamu borçlanmasını yalnız savaş gibi durumlarda kabul eder. Keynesyen yaklaşım ise döneminde açıkla finanse edilen harcamanın ekonomiyi canlandıracağını savunur.
?Soru çöz
Kamu borcunu vergiden ayıran özelliklerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?