Bütçe: tanımı, unsurları ve nitelikleri
Maliye · Bütçe · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMaliye biliminin konusu nedir? Musgrave'e göre devletin ekonomik işlevleri nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Maliye teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Maliye bilimi, kamu kesiminin gelir toplama, harcama, borçlanma ve bütçe faaliyetlerini ve bunların ekonomiye etkisini inceler. Musgrave devletin ekonomideki işlevlerini üçe ayırır: kaynakların kamu ve özel kesim arasında dağılımı (tahsis), gelirin kişiler arasında yeniden dağılımı (bölüşüm) ve fiyat, istihdam, büyüme üzerinden ekonomik istikrar.
Maliyenin konusu ve devletin işlevleri
✎Konu anlatımı
Bütçe nedir, unsurları nelerdir? Bütçenin siyasi, hukuki ve ekonomik niteliği ne anlama gelir?
Kısa cevap: Bütçe, devletin belirli bir dönemdeki gelir ve gider tahminlerini gösteren ve bunların uygulanmasına yasama organınca izin verilen belgedir. Üç unsuru tahmin, izin ve dönemdir. Bütçe aynı anda siyasi, hukuki (harcama yetkisi ve sınırı), ekonomik (istikrar ve büyüme aracı) ve idari (yönetim aracı) nitelik taşır.Ekim ortasında gelecek yılın merkezi yönetim bütçe kanun teklifi TBMM'ye gönderiliyor. Teklifte bir bakanlığa ayrılan tutar, o bakanlığın gelecek yıl harcayabileceği en yüksek tutar olacak. Bu rakam bir tahmin mi, bir izin mi, bir yasak mı?
5018 sayılı Kanun bütçeyi “belirli bir dönemdeki gelir ve gider tahminleri ile bunların uygulanmasına ilişkin hususları gösteren” ve usulüne uygun yürürlüğe konulan belge diye tanımlar (m.3/f). Tanımda üç unsur vardır:
- Tahmin: bütçe geleceğe bakar; gelecek yıl ne kadar gelir toplanacağı ve ne kadar harcama yapılacağı önceden kestirilir.
- İzin: yasama organı yürütmeye gelir toplama ve harcama yetkisi verir. Bir idareye bütçeyle ayrılan harcama yetkisine ödenek denir.
- Dönem: izin süreyle sınırlıdır, kural olarak bir yıldır. Türkiye'de mali yıl takvim yılıdır (5018 m.3/o).
Gelir ve gider tahminlerinin hukuki gücü aynı değildir. Kamu gelirleri ve vergi teorisi sayfasında gördüğümüz kanunilik ilkesi gereği vergi, bütçeden değil vergi kanunundan doğar; gelir tahmini aşılırsa fazla tutar yine toplanır. Ödenek ise harcamanın üst sınırıdır: tahmin edilenden fazla harcama yapılamaz.
| Belge | Yönü | Ne gösterir? |
|---|---|---|
| Bütçe | Geleceğe dönük | Gelir-gider tahmini ve harcama izni |
| Kesin hesap | Geçmişe dönük | Bütçenin gerçekleşen sonuçları; meclis onaylar |
| Bilanço | Belirli bir an | Varlıklar ve kaynaklar (stok) |
| Kalkınma planı, orta vadeli program | Çok yıllı | Hedefler; tek başına harcama izni vermez |
Bütçenin dört niteliği
- Siyasi: iktidarın programı rakama dökülür; bütçe görüşmeleri hükûmet politikalarının en kapsamlı tartışıldığı yerdir.
- Hukuki: bütçe kanunla kabul edilir, harcama yetkisi verir ve sınırlar. Genel ve soyut kural koymaktan çok yürütmeye somut bir izin verdiği için doktrinde şekli anlamda kanun sayılır.
- Ekonomik: kamu harcamaları ekonominin büyük bir payıdır; bütçe, Maliye teorisi sayfasında gördüğümüz Musgrave'in tahsis, bölüşüm ve istikrar işlevlerinin aracıdır.
- İdari: kurumlar yıllık iş programını ödeneğe göre yapar; bütçe yönetimin planlama ve denetim aracıdır.
Nasıl sorulurBütçenin unsurları ya da nitelikleri ifadelerle sorulur; bütçe, kesin hesap ve bilanço karşılaştırılır.
TuzakGelir tahminini de ödenek gibi bağlayıcı bir üst sınır sanmaktır: vergi, kanunundan doğar ve tahmini aşabilir. İkinci tuzak, geçmiş yılın gerçekleşen rakamlarını gösteren belgeyi bütçe saymaktır; o kesin hesaptır.
⇄Bilgi eşleştirme durum → bütçenin niteliği
?Soru çöz
Bütçe ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?