Bütçe teorisi: bütçe ilkeleri ve bütçe sistemleri

Bütçenin yalnız bir hesap cetveli değil siyasi bir izin belgesi olduğunu, bütçe ilkelerini ve tarihsel olarak gelişen bütçe sistemlerinin neyi hedeflediğini karşılaştırarak öğren.

7 durakKPSS A
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
BÜTÇE · KAVRAM

Bütçe: tanımı, unsurları ve nitelikleri

Maliye · Bütçe · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMaliye biliminin konusu nedir? Musgrave'e göre devletin ekonomik işlevleri nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Maliye teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Maliye bilimi, kamu kesiminin gelir toplama, harcama, borçlanma ve bütçe faaliyetlerini ve bunların ekonomiye etkisini inceler. Musgrave devletin ekonomideki işlevlerini üçe ayırır: kaynakların kamu ve özel kesim arasında dağılımı (tahsis), gelirin kişiler arasında yeniden dağılımı (bölüşüm) ve fiyat, istihdam, büyüme üzerinden ekonomik istikrar.

Maliyenin konusu ve devletin işlevleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bütçe nedir, unsurları nelerdir? Bütçenin siyasi, hukuki ve ekonomik niteliği ne anlama gelir?

Kısa cevap: Bütçe, devletin belirli bir dönemdeki gelir ve gider tahminlerini gösteren ve bunların uygulanmasına yasama organınca izin verilen belgedir. Üç unsuru tahmin, izin ve dönemdir. Bütçe aynı anda siyasi, hukuki (harcama yetkisi ve sınırı), ekonomik (istikrar ve büyüme aracı) ve idari (yönetim aracı) nitelik taşır.

Ekim ortasında gelecek yılın merkezi yönetim bütçe kanun teklifi TBMM'ye gönderiliyor. Teklifte bir bakanlığa ayrılan tutar, o bakanlığın gelecek yıl harcayabileceği en yüksek tutar olacak. Bu rakam bir tahmin mi, bir izin mi, bir yasak mı?

5018 sayılı Kanun bütçeyi “belirli bir dönemdeki gelir ve gider tahminleri ile bunların uygulanmasına ilişkin hususları gösteren” ve usulüne uygun yürürlüğe konulan belge diye tanımlar (m.3/f). Tanımda üç unsur vardır:

  • Tahmin: bütçe geleceğe bakar; gelecek yıl ne kadar gelir toplanacağı ve ne kadar harcama yapılacağı önceden kestirilir.
  • İzin: yasama organı yürütmeye gelir toplama ve harcama yetkisi verir. Bir idareye bütçeyle ayrılan harcama yetkisine ödenek denir.
  • Dönem: izin süreyle sınırlıdır, kural olarak bir yıldır. Türkiye'de mali yıl takvim yılıdır (5018 m.3/o).

Gelir ve gider tahminlerinin hukuki gücü aynı değildir. Kamu gelirleri ve vergi teorisi sayfasında gördüğümüz kanunilik ilkesi gereği vergi, bütçeden değil vergi kanunundan doğar; gelir tahmini aşılırsa fazla tutar yine toplanır. Ödenek ise harcamanın üst sınırıdır: tahmin edilenden fazla harcama yapılamaz.

Bütçe ve karıştırılan belgeler
BelgeYönüNe gösterir?
BütçeGeleceğe dönükGelir-gider tahmini ve harcama izni
Kesin hesapGeçmişe dönükBütçenin gerçekleşen sonuçları; meclis onaylar
BilançoBelirli bir anVarlıklar ve kaynaklar (stok)
Kalkınma planı, orta vadeli programÇok yıllıHedefler; tek başına harcama izni vermez

Bütçenin dört niteliği

  • Siyasi: iktidarın programı rakama dökülür; bütçe görüşmeleri hükûmet politikalarının en kapsamlı tartışıldığı yerdir.
  • Hukuki: bütçe kanunla kabul edilir, harcama yetkisi verir ve sınırlar. Genel ve soyut kural koymaktan çok yürütmeye somut bir izin verdiği için doktrinde şekli anlamda kanun sayılır.
  • Ekonomik: kamu harcamaları ekonominin büyük bir payıdır; bütçe, Maliye teorisi sayfasında gördüğümüz Musgrave'in tahsis, bölüşüm ve istikrar işlevlerinin aracıdır.
  • İdari: kurumlar yıllık iş programını ödeneğe göre yapar; bütçe yönetimin planlama ve denetim aracıdır.
Akılda kalsın: Bütçe = tahmin + izin + dönem. Gelir tahmini aşılabilir, ödenek aşılamaz. Bütçe ileriye, kesin hesap geriye bakar.
Sınavda

Nasıl sorulurBütçenin unsurları ya da nitelikleri ifadelerle sorulur; bütçe, kesin hesap ve bilanço karşılaştırılır.

TuzakGelir tahminini de ödenek gibi bağlayıcı bir üst sınır sanmaktır: vergi, kanunundan doğar ve tahmini aşabilir. İkinci tuzak, geçmiş yılın gerçekleşen rakamlarını gösteren belgeyi bütçe saymaktır; o kesin hesaptır.

⇄Bilgi eşleştirme durum → bütçenin niteliği

?Soru çöz

Bütçe ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Vergi kanunundan doğar; gelir tahmini aşılırsa fazla tutar da toplanır. Üst sınır olan ödenektir. A tahmin unsurunu, B izin unsurunu ve ödeneğin sınır işlevini, D 5018 m.3/o'daki mali yıl tanımını doğru anlatır.
BÜTÇE · SÜREÇ

Bütçe hakkı: tarihsel gelişimi ve bütçe döngüsü

Maliye · Bütçe · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Bütçe hakkı nedir, tarihsel olarak nasıl gelişti? Bütçe hangi aşamalardan geçer?

Kısa cevap: Bütçe hakkı, halkın temsilcilerinden oluşan meclisin vergi alınmasına ve kamu harcamalarına izin verme, bu iznin nasıl kullanıldığını denetleme yetkisidir. Önce vergiye onay, sonra harcamaya izin, en son harcamanın denetimi biçiminde gelişti. Bütçe hazırlık, görüşme ve kabul, uygulama ve denetim aşamalarından oluşan bir döngüdür.

Aralık ayında TBMM Genel Kurulu gelecek yılın bütçesini oylarken aynı salonda iki yıl önceki bütçenin kesin hesabı da görüşülüyor. Meclis neden hem ileriye hem geriye bakar?

Kamu gelirleri ve vergi teorisi sayfasında gördüğümüz gibi vergiye, ödeyecek olanların temsilcilerinin onay vermesi fikri 1215 Magna Carta'ya uzanır. Bütçe hakkı bu çekirdekten üç adımda büyüdü:

  • Vergiye onay: İngiltere'de 1689 Haklar Bildirgesi (Bill of Rights) parlamentonun onayı olmadan vergi alınamayacağını kesinleştirdi. 1789 Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi de yurttaşlara vergiyi kendileri ya da temsilcileri aracılığıyla saptama hakkı tanıdı.
  • Harcamaya izin: meclis yalnız toplanacak parayı değil, paranın hangi amaçla ve ne kadar harcanacağını da belirlemeye başladı; ödenek kavramı buradan doğdu.
  • Denetim: verilen iznin nasıl kullanıldığı yıl bitince kesin hesapla ve bağımsız bir denetim organının raporlarıyla meclise hesap verilir.

Türkiye'de Anayasa bütçe ve kesin hesap kanun tekliflerini görüşüp kabul etmeyi TBMM'nin görevleri arasında sayar (m.87). Teklifi hazırlayan ise yürütmedir; meclis hazırlamaz, inceler, değiştirir ve kabul eder.

Ek bilgi: Osmanlı'da bütçe

Osmanlı Devleti'nde modern anlamda ilk bütçe Tanzimat döneminde hazırlandı; meclisin bütçeyi görüşüp kabul etmesi ise 1876 Kanun-ı Esasi'nin öngördüğü, ancak fiilen II. Meşrutiyet'ten sonra işleyen bir uygulama oldu.

Bütçe döngüsü

Hazırlayan yürütme, kabul eden yasama, uygulayan idareler, denetleyen iç ve dış denetim organlarıyla meclistir.Görsel: Sınav Defteri

Döngüler üst üste biner: bir sonbaharda gelecek yılın bütçesi görüşülürken içinde bulunulan yılın bütçesi uygulanır, önceki yılın kesin hesabı denetlenir. Türkiye'deki takvimi ve görevlileri Türk bütçe sistemi sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Bütçe hakkının sırası: önce vergiye onay, sonra harcamaya izin, en son harcamanın denetimi. Döngü: hazırla (yürütme) → onayla (yasama) → uygula (idareler) → denetle (Sayıştay ve meclis).
Sınavda

Nasıl sorulurBütçe hakkının tarihsel gelişimi ya da döngünün aşamaları ve sorumlu organlar sorulur.

TuzakBütçe hakkını yalnız vergi koyma izni sanmaktır; harcamaya izin ve denetim de bu hakkın parçasıdır. İkinci tuzak, bütçeyi hazırlayan organla kabul eden organı karıştırmaktır.

↕Sıralama bütçe döngüsü

  1. Kamu idareleri ödeneklerini kullanarak harcama yapar.
  2. Harcamalar denetlenir, kesin hesap meclise sunulur.
  3. Yürütme organı gelir ve gider tahminlerini içeren teklifi hazırlar.
  4. Meclis teklifi görüşür ve kanun olarak kabul eder.

?Soru çöz

Bütçe hakkıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Bütçe hakkı vergiye onay, harcamaya izin ve kullanımın denetimi bileşenlerinden oluşur. B sırayı tersine çevirir; C hazırlığı yasamaya verir, oysa teklifi yürütme hazırlar; D kökü 1215 Magna Carta yerine 1789'a bağlar.
BÜTÇE · İLKE

Klasik bütçe ilkeleri: birlik, genellik, yıllık, önceden izin, ayrıntı, denklik

Maliye · Bütçe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Klasik bütçe ilkeleri nelerdir? Birlik, genellik ve yıllık ilkelerinin istisnaları nelerdir?

Kısa cevap: Klasik bütçe ilkeleri, meclisin bütçeyi kolayca görüp denetleyebilmesi için geliştirilmiş kurallardır: birlik (tek bütçe), genellik (gelir ve giderlerin brüt gösterilmesi, gelirlerin belirli giderlere ayrılmaması), yıllık, önceden izin, ayrıntı (tasrih) ve denklik. Ortak amaçları bütçe hakkını korumaktır; özel bütçe, fon ve döner sermaye gibi uygulamalar bu ilkeleri aşındırır.

Bir devlet hastanesi döner sermaye gelirini doğrudan kendi ilaç alımına harcıyor; bir kurum kira gelirinden bakım giderini düşüp bütçeye yalnız net tutarı yazıyor. İkisi de pratik görünüyor. Klasik maliyeci neden itiraz eder?

19. yüzyılın liberal devletinde bütçenin asıl işlevi meclisin yürütmeyi denetlemesiydi. Klasik ilkeler bu denetimi kolaylaştırmak için ortaya çıktı:

Klasik bütçe ilkeleri ve aşındıran uygulamalar
İlkeAnlamıİstisna ya da aşınma
BirlikBütün gelir ve giderler tek bir bütçedeÖzel bütçeler, sosyal güvenlik bütçeleri, bütçe dışı fonlar, döner sermaye
Genellik: gayri safiGelir ve giderler birbirinden mahsup edilmeden brüt yazılırNet tutarın yazılması (gizli harcama doğar)
Genellik: adem-i tahsisBelirli bir gelir belirli bir gidere ayrılmaz; gelirler ortak havuza girerTahsisli gelirler, parafiskal gelirler, fonlar, döner sermaye
Yıllıkİzin bir yıl için verilir; kullanılmayan ödenek yıl sonunda düşerGelecek yıllara yaygın yüklenme, çok yıllı bütçe tahminleri
Önceden izinBütçe, uygulanacağı dönem başlamadan kabul edilirBütçe yetişmezse önceki yılın bütçesinin uygulanması
Ayrıntı (tasrih)Ödenekler amaç ve kalemler itibarıyla ayrıntılı verilirÖdenek aktarması, yedek ödenek, örtülü ödenek
DenklikGelirler giderleri karşılarBütçe açığı (Keynesyen dönemde bilinçli araç)

Genellik ilkesinin iki yüzü vardır. Gayri safi (brütlük) kuralı, net tutarın arkasında saklanan gideri meclisin görmesini sağlar. Adem-i tahsis kuralı ise her harcamanın meclisin önceliklerine göre ortak havuzdan yapılmasını ister: gelir belli bir işe bağlanırsa o iş, gerekli olsun olmasın, gelir geldikçe büyür.

Ayrıntı ilkesi meclisin “şu kadar, şu amaçla” diye izin vermesidir. Yürütme ödeneği kendi isteğiyle başka amaca kaydırırsa bütçe hakkı boşalır; bu yüzden aktarma ve yedek ödenek kurallara bağlanır.

Akılda kalsın: Tek belge (birlik), brüt ve ortak havuz (genellik), bir yıl (yıllık), önce izin sonra harcama, kalem kalem (ayrıntı), gelir = gider (denklik). Döner sermaye iki ilkeyi birden deler: ayrı hesap olduğu için birliği, kendi gelirini kendi harcadığı için genelliği.
Sınavda

Nasıl sorulurBir uygulama verilip hangi bütçe ilkesine aykırı olduğu öncüllerle sorulur.

TuzakGayri safi kuralını birlik ilkesi sanmaktır; gayri safi ve adem-i tahsis genellik ilkesinin iki yüzüdür. İkinci tuzak, yedek ödeneği yıllık ilkesinin istisnası saymaktır; yedek ödenek ayrıntı ilkesini esnetir.

⇄Bilgi eşleştirme uygulama → ilke

?Soru çöz

I. Bir kamu idaresinin bütçesinin genel bütçeden ayrı bir belge olarak kabul edilmesi
II. Bir hastanenin döner sermaye gelirlerini doğrudan kendi giderlerinde kullanması
III. Bir kurumun kira gelirinden bakım giderini düşüp bütçeye yalnız net tutarı yazması
Yukarıdaki uygulamalardan hangileri genellik ilkesiyle bağdaşmaz?

✓ D. II gelirin belirli bir gidere ayrılmasıdır (adem-i tahsis kuralı), III net tutarın yazılmasıdır (gayri safi kuralı); ikisi de genellik ilkesinin yüzleridir. I ayrı bütçe oluşturduğu için birlik ilkesini ilgilendirir. A birliği genellik sanır; B gayri safi kuralını atlar; C birlik ile genelliği karıştırır.
BÜTÇE · KARŞILAŞTIRMA

Klasikten moderne: modern bütçe ilkeleri ve kalem bütçe

Maliye · Bütçe · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKamu harcamalarının artışını açıklayan Wagner kanunu, Peacock-Wiseman hipotezi ve Baumol yaklaşımı neyi savunur?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Kamu giderleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Wagner kanununa göre sanayileşme ve kentleşmeyle kamu hizmetlerine talep gelirden hızlı artar; harcamaların GSYH payı yükselir. Peacock-Wiseman'a göre harcamalar savaş gibi bunalımlarda basamak yaparak sıçrar ve bunalım bitince eski düzeye dönmez. Baumol, emek yoğun kamu hizmetlerinde verimliliğin yavaş artmasını maliyet artışının nedeni sayar. Kamu tercihi okulu ise bürokrasi ve seçmen davranışını öne çıkarır.

Wagner, Peacock-Wiseman, Baumol

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Modern bütçe ilkeleri klasik ilkelerden nasıl ayrılır? Klasik (kalem) bütçe sisteminin özellikleri ve eksikleri nelerdir?

Kısa cevap: Klasik (kalem) bütçe, ödenekleri kurumlar ve harcama kalemleri (personel, kırtasiye, yolluk) itibarıyla verir; amacı harcamanın yasaya uygunluğunu denetlemektir ve çoğu kez geçen yılın ödeneğine artış eklenerek hazırlanır. Ne satın alındığını gösterir, ne üretildiğini göstermez. Modern ilkeler bu yüzden saydamlık, doğruluk, hesap verebilirlik, çok yıllılık, esneklik ve performansı öne çıkarır.

Bir belediyenin bütçesinde “akaryakıt 4 milyon TL, işçi ücreti 20 milyon TL” yazıyor. Meclis üyesi soruyor: “Bu parayla kaç kilometre yol temizlenecek?” Bütçede cevabı yok.

Kamu giderleri sayfasında gördüğümüz Wagner kanunu ve Peacock-Wiseman etkisinin anlattığı büyüme, 20. yüzyılda bütçenin rolünü değiştirdi. Devlet ekonominin büyük bir parçası olunca bütçe yalnız denetim aracı olmaktan çıktı; yönetim, planlama ve ekonomi politikası aracı hâline geldi.

Klasik (kalem) bütçe

Kalem bütçede ödenekler kurumlar ve harcama kalemleri itibarıyla verilir. Odak girdidir: personel, malzeme, hizmet alımı. Hazırlık çoğu kez artımcıdır: geçen yılın ödeneği esas alınır, üzerine bir artış eklenir. Avantajı basitliği ve yasal uygunluk denetiminin kolaylığıdır. Eksiği, harcamanın hangi hizmeti ürettiğini ve amaca ulaşıp ulaşmadığını göstermemesidir; eski harcamalar sorgulanmadan yıllarca sürer.

Modern bütçe ilkeleri

  • Saydamlık (açıklık): bütçenin hazırlanması, görüşülmesi ve sonuçları kamuya açıktır.
  • Doğruluk: tahminler gerçekçidir; açık küçük gösterilmek için gelir şişirilmez.
  • Hesap verebilirlik: kaynağı kullanan, sonucundan sorumludur.
  • Çok yıllılık: bütçe orta vadeli bir çerçeve içinde, izleyen yılların tahminleriyle hazırlanır.
  • Esneklik: uygulamada yürütmeye sınırları belli bir hareket alanı tanınır.
  • Performans: harcama, ulaşılan çıktı ve sonuçla ilişkilendirilir.
Bütçe sistemleri hangi soruyu sorar?
SistemAsıl soruOdak
Klasik (kalem) bütçeNe satın alıyoruz?Girdi ve yasal denetim
Performans bütçeNe yapıyoruz, kaça yapıyoruz?Faaliyet ve verimlilik
PPBSNeyi, hangi seçenekle yapmalıyız?Amaç, program ve planlama
Sıfır tabanlı bütçeBu harcama hiç olmasa ne olur?Öncelik sıralaması
Stratejik plan, program bütçeHangi sonuca ulaştık?Sonuç ve hesap verebilirlik
Akılda kalsın: Kalem bütçe “ne aldık?”, performans “ne yaptık?”, PPBS “ne yapmalıyız?”, sıfır tabanlı “bu olmasa ne olur?”, program bütçe “hangi sonuca ulaştık?” diye sorar. Kalem bütçenin iki damgası: girdi ve artımcılık.
Sınavda

Nasıl sorulurBir bütçe sisteminin özellikleri verilip adı istenir ya da klasik ve modern ilkeler karşılaştırılır.

TuzakBirim maliyet ve iş ölçümünü kalem bütçeye yüklemektir; bunlar performans bütçenin araçlarıdır. İkinci tuzak, esneklik ilkesini bütçe hakkının tamamen bırakılması sanmaktır; esneklik sınırları kanunla çizilmiş bir hareket alanıdır.

✎Boşluk doldurma kalem bütçe

Klasik kalem bütçenin odağı olup ödenekler genellikle geçen yılın tutarına artış eklenerek belirlenir; bu hazırlık biçimine yaklaşım denir.

girdiartımcıçıktısıfır tabanlı

?Soru çöz

Klasik (kalem) bütçe sistemiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Birim maliyet ve iş ölçümü performans bütçenin araçlarıdır; kalem bütçe ne satın alındığını gösterir, ne üretildiğini ölçmez. A kalem yapısını, C artımcılığı, D yasal denetim amacını doğru anlatır.
BÜTÇE · MODEL

Performans bütçe ve PPBS: faaliyetten programa

Maliye · Bütçe · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKamu harcamaları idari, fonksiyonel ve ekonomik açıdan nasıl sınıflandırılır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Kamu giderleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İdari (kurumsal) sınıflandırma harcamayı hangi idarenin yaptığını, fonksiyonel sınıflandırma hangi kamu hizmeti için yapıldığını (eğitim, sağlık, savunma), ekonomik sınıflandırma ise ekonomik niteliğini (personel, mal ve hizmet alımı, faiz, transfer, sermaye) gösterir. Türkiye'de merkezi yönetim bütçesinde bu ölçütler analitik bütçe sınıflandırmasında birlikte kullanılır.

İdari, fonksiyonel, ekonomik sınıflandırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Performans bütçe ve planlama-programlama-bütçeleme sistemi (PPBS) nedir? Aralarındaki fark nedir?

Kısa cevap: Performans bütçe, ödenekleri harcama kalemleri yerine faaliyetlere bağlar; iş ölçümü ve birim maliyetle ne yapıldığını gösterir, ABD'de 1949 Hoover Komisyonu önerisiyle yaygınlaştı. PPBS ise amaçlardan programlara inen, çok yıllı ve maliyet-fayda analizine dayanan bir planlama sistemidir; 1961'de ABD Savunma Bakanlığında başladı.

Bir tapu müdürlüğü geçen yıl 4,5 milyon TL harcayarak 150.000 işlem yaptı. Bakanlık bu yıl 180.000 işlem bekliyor. Ödeneği nasıl hesaplamalı?

Performans bütçe: ne yapıyoruz, kaça yapıyoruz?

Performans bütçede ödenekler fonksiyon, program ve faaliyetlere göre sınıflanır. Her faaliyetin iş ölçüsü (düzenlenen belge, onarılan yol kilometresi) ve birim maliyeti belirlenir; ödenek, beklenen iş miktarı ile birim maliyetin çarpımı olarak hesaplanır. Böylece bütçe girdiden çıktıya yönelir ve kurumlar arası verimlilik karşılaştırılabilir.

Birim maliyet = Faaliyetin toplam maliyetiİş miktarıÖdenek ≈ beklenen iş miktarı × birim maliyet
Çözümlü örnek

Bir nüfus müdürlüğü 6 milyon TL ile 300.000 belge düzenledi. Gelecek yıl 330.000 belge bekleniyor ve birim maliyet değişmiyor. Gereken ödenek kaç milyon TL'dir?

  1. 6.000.000 ÷ 300.000 = 20 TL birim maliyet.
  2. 330.000 × 20 = 6.600.000 TL.

Gereken ödenek 6,6 milyon TL

Sınırları da vardır: performans bütçe çıktıyı ölçer, toplum üzerindeki sonucu ölçmez; diplomasi ya da araştırma gibi faaliyetlerin iş ölçüsünü bulmak güçtür ve maliyet muhasebesi altyapısı gerekir.

PPBS: neyi yapmalıyız?

Planlama-programlama-bütçeleme sistemi (PPBS), Savunma Bakanı McNamara döneminde 1961'de ABD Savunma Bakanlığında başladı, 1965'te bütün federal idarelere yayıldı ve 1971'de bırakıldı. Üç aşaması vardır: planlama uzun dönemli amaçları belirler; programlama amaçlara ulaştıracak seçenekleri Kamu giderleri sayfasında gördüğümüz fayda-maliyet analiziyle karşılaştırıp çok yıllı programlar kurar; bütçeleme programın ilk yılını ödeneğe çevirir. Program yapısı kurum sınırlarını aşabilir. Amaçların ölçülmesindeki güçlük, ağır analiz yükü ve siyasi pazarlıkla uyumsuzluk sistemin terk edilmesine yol açtı.

Performans bütçe ve PPBS
ÖlçütPerformans bütçePPBS
OdakYönetim, verimlilikPlanlama, etkinlik
Temel birimFaaliyetProgram ve amaç
ZamanYıllıkÇok yıllı
Araçİş ölçümü, birim maliyetFayda-maliyet analizi, seçeneklerin karşılaştırılması
Akılda kalsın: Performans bütçe faaliyeti ve birim maliyeti sayar: “kaça yaptık?” PPBS amaçtan programa iner ve seçenekleri tartar: “neyi yapmalıyız?” Biri yıllık ve yönetim, öteki çok yıllı ve planlama odaklıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurÖzellikler verilip sistemin adı istenir ya da birim maliyetten ödenek hesaplatılır.

TuzakÇok yıllı program ve fayda-maliyet analizini performans bütçeye yüklemektir; bunlar PPBS'nin ayırt edici araçlarıdır. İkinci tuzak, performans bütçenin sonucu (toplumsal etkiyi) ölçtüğünü sanmaktır; ölçtüğü çıktıdır.

✎Boşluk doldurma birim maliyetten ödenek

Bir tapu müdürlüğü 4,5 milyon TL ile 150.000 işlem yapmıştır. Birim maliyet TL'dir; birim maliyet değişmezse 180.000 işlem için gereken ödenek milyon TL olur.

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi PPBS'yi performans bütçeden ayıran bir özelliktir?

✓ A. Seçeneklerin fayda-maliyet analiziyle karşılaştırılması ve çok yıllı programlama PPBS'nin ayırt edici aracıdır. B ve C performans bütçenin de özelliğidir; D her bütçe sisteminde geçerlidir, ayırt edici değildir.
BÜTÇE · SÜREÇ

Sıfır tabanlı bütçe ve stratejik plana dayalı program bütçe

Maliye · Bütçe · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKamu harcamalarının ekonomik etkileri nelerdir? Fayda-maliyet analizi nasıl yapılır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Kamu giderleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kamu harcamaları toplam talebi, üretim kapasitesini ve gelir dağılımını etkiler. Bir kamu projesinin yapılıp yapılmayacağı fayda-maliyet analiziyle değerlendirilir: gelecekteki toplumsal faydalar ve maliyetler sosyal iskonto oranıyla bugüne indirgenir. Net bugünkü değer sıfırdan büyükse ya da fayda/maliyet oranı 1'i aşıyorsa proje kabul edilir; fayda parayla ölçülemiyorsa maliyet-etkinlik analizi kullanılır.

Ekonomik etkiler ve fayda-maliyet analizi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sıfır tabanlı bütçe nedir? Stratejik planlamaya dayalı performans esaslı bütçe ve program bütçe neyi amaçlar?

Kısa cevap: Sıfır tabanlı bütçede her harcama her yıl baştan gerekçelendirilir: birimler farklı harcama düzeylerini gösteren karar paketleri hazırlar, paketler öncelik sırasına konur ve kaynağın yettiği yere kadar finanse edilir. Stratejik planlamaya dayalı performans esaslı bütçe ise ödeneği misyon, amaç, hedef ve performans göstergelerine bağlar; Türkiye'de 5018 ile benimsendi, bugün program bütçe biçiminde uygulanır.

Bir kurum yıllardır aynı dergiye abone, aynı kurslara katılım bedeli ödüyor; kimse “Bunlar hâlâ gerekli mi?” diye sormamış. Yeni gelen genel müdür bütün harcamaları sıfırdan savunmalarını istiyor.

Sıfır tabanlı bütçe

Sıfır tabanlı bütçe artımcılığa tepki olarak doğdu. Özel sektörde 1970'lerin başında uygulandı, ABD'de eyalet ve federal düzeyde denendi. İşleyişi: kurum karar birimlerine ayrılır; her birim aynı iş için farklı harcama düzeylerini (asgari, mevcut, artırılmış) gösteren karar paketleri hazırlar; paketler yukarı doğru öncelik sırasına konur; ödenek kaynağın yettiği sıraya kadar verilir. Böylece verimsiz eski harcamalar ayıklanabilir. Sorunları, ağır kâğıt ve analiz yükü ile personel ve faiz gibi zorunlu giderlerin gerçekte sıfırdan sorgulanamamasıdır; uygulamada çoğu kez kısmen kullanılır.

Stratejik plan ve program bütçe

1980'lerden sonra kamu yönetiminde sonuç odaklı anlayış güçlendi. 5018'e göre kamu idareleri katılımcı yöntemlerle stratejik plan hazırlar ve bütçelerini stratejik plan, yıllık amaç ve hedefler ile performans göstergelerine dayandırmak zorundadır; faaliyetler performans programında, sonuçlar faaliyet raporunda gösterilir (m.9). 2020'de 7254 sayılı Kanun'la yapılan değişiklikle bütçeler program yapısına uyumlu, performans esasına dayalı hazırlanır. Kamu giderleri sayfasında gördüğümüz program sınıflandırması bu değişikliğin sonucudur.

Ödenek, ölçülebilir hedeflere bağlanır; yıl sonunda ulaşılan sonuç hedefle karşılaştırılır.Görsel: Sınav Defteri
Girdi, çıktı, sonuç: bir il sağlık müdürlüğü örneği
KavramAnlamıÖrnek
GirdiKullanılan kaynakAşı ve personel ödeneği
ÇıktıÜretilen mal ya da hizmet miktarıYapılan aşı sayısı
SonuçÇıktının toplumda yarattığı etkiKızamık vakalarındaki azalma
Akılda kalsın: Sıfır tabanlı bütçe: karar birimi → karar paketi → öncelik sırası → kesme çizgisi. Program bütçe: plan → hedef ve gösterge → ödenek → faaliyet raporu. Girdi “ne harcadık”, çıktı “ne ürettik”, sonuç “ne değişti”.
Sınavda

Nasıl sorulurKarar paketi, öncelik sıralaması gibi ipuçlarıyla sistemin adı sorulur; girdi, çıktı ve sonuç örnekleri eşleştirilir.

TuzakSıfır tabanlı bütçeyi geçen yılın ödeneğine artış eklemek sanmaktır; o artımcı yaklaşımdır. İkinci tuzak, yapılan iş miktarını (çıktıyı) sonuç saymaktır.

⇄Bilgi eşleştirme il sağlık müdürlüğü

?Soru çöz

Sıfır tabanlı bütçeyle ilgili;
I. Her yıl harcamaların tamamı yeniden gerekçelendirilir.
II. Ödenekler geçen yılın ödeneğine belirli bir artış oranı eklenerek belirlenir.
III. Birimler farklı harcama düzeylerini gösteren karar paketleri hazırlar.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. Sıfır tabanlı bütçe harcamaları her yıl baştan sorgular ve karar paketleriyle çalışır. II artımcı yaklaşımı anlatır, sıfır tabanlı bütçenin tepki gösterdiği yöntem budur. A karar paketlerini, B artımcılığı doğru sayar; D artımcılığı da sisteme katar.
BÜTÇE · KURAM

Denk bütçe mi, açık bütçe mi? Bütçe dengesine yaklaşımlar

Maliye · Bütçe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKamu tercihi teorisi nedir? Oy ticareti ve rant kollama ne demektir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Maliye teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kamu tercihi kuramı, iktisadın kişisel çıkar varsayımını siyasete uygular: seçmen, siyasetçi ve bürokrat da kendi faydasını gözetir. Buchanan ve Tullock'un öncülük ettiği kuram, piyasa aksaklığı gibi devletin de başarısız olabileceğini gösterir. Temel kavramlar oy ticareti, rant kollama, bürokratın bütçe büyütme eğilimi, medyan seçmen ve rasyonel cehalettir.

Kamu tercihi kuramı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bütçe her yıl denk olmalı mı? Klasik, konjonktürel ve Keynesyen yaklaşımlar bütçe açığına nasıl bakar?

Kısa cevap: Klasik yaklaşım bütçenin her yıl denk olmasını, açığın yalnız olağanüstü hâlde kabul edilmesini ister. Konjonktürel denk bütçe anlayışı denkliği yıl yerine konjonktür dönemine yayar: durgunlukta açık, genişlemede fazla verilir. Keynesyen telafi edici bütçe ise denkliği amaç saymaz, açığı tam istihdama ulaşmanın aracı olarak kullanır. Kamu tercihi kuramı açığa siyasi eğilimi eleştirir.

Bir ekonomide üretim düşüyor, işsizlik artıyor, vergi gelirleri azalıyor. Bir maliyeci “Gider kısalım, bütçe denk olsun” diyor; bir başkası “Tam tersine, harcamayı artıralım” diye karşılık veriyor.

Bütçe dengesine dört bakış
YaklaşımTemel iddiaAçığa bakışı
Klasik (yıllık denk bütçe)Devlet harcaması verimsizdir; bütçe her yıl denk olmalıdırYalnız savaş gibi olağanüstü hâlde
Konjonktürel denk bütçeDenklik bir yılda değil, konjonktür dönemi boyunca sağlanırDurgunlukta açık, genişlemede fazla; toplamda denk
Keynesyen telafi edici bütçeBütçe toplam talebi düzenlemenin aracıdırEksik istihdam sürdükçe açık bilinçli bir araçtır
Kamu tercihiSeçmen harcamayı sever, vergiyi sevmez; politikacı açığa eğilimlidirAçık kronikleşir; anayasal ya da yasal mali kural gerekir

Klasik iktisatçılar Kamu borçları sayfasında gördüğümüz gerekçelerle açığa karşıdır: açık borç demektir, borç özel sermayeyi azaltır ve yükü geleceğe bırakır. 1930'ların bunalımında İsveç'te gelişen konjonktürel denk bütçe anlayışı kuralı esnetir ama denkliği bırakmaz. Keynes'in etkisiyle doğan telafi edici bütçe ise denkliği ekonominin dengesine bağlar; Lerner bu düşünceyi bütçe dengesinin hiç önemsenmemesi gerektiği noktasına taşır. Maliye teorisi sayfasında gördüğümüz kamu tercihi kuramı (Buchanan) ise Keynesyen reçetenin siyasette tek yönlü işlediğini söyler: durgunlukta açık kolayca verilir, genişlemede fazla verilmez. Bu eleştiri, açık ve borç için sayısal sınır koyan mali kurallara yol açtı; Avrupa Birliği'nin Maastricht ölçütü bütçe açığının GSYH'nin %3'ünü aşmamasını ister.

Bütçe dengesini ölçmek

Bütçe dengesi gelirlerle giderlerin farkıdır. Kamu borçları sayfasında gördüğümüz faiz dışı denge ise faiz giderini dışarıda bırakır; geçmiş borçların faizinden bağımsız olarak bugünkü politikanın borç yarattığını mı yoksa borç ödediğini mi gösterir.

Bütçe dengesi = gelirler − giderler · Faiz dışı denge = gelirler − (giderler − faiz)Pozitif değer fazla, negatif değer açıktır
Çözümlü örnek

Gelirler 1.800, giderler 2.000, giderlerin 300'ü faizdir (milyar TL). Bütçe dengesi ve faiz dışı denge nedir?

  1. 1.800 − 2.000 = −200: 200 açık.
  2. 1.800 − (2.000 − 300) = 100: 100 faiz dışı fazla.

Bütçe 200 açık verirken faiz dışı dengede 100 fazla vardır

Akılda kalsın: Klasik “her yıl denk”, konjonktürel “dönem boyunca denk”, Keynesyen “denklik değil tam istihdam”, kamu tercihi “açık siyasetçinin alışkanlığı, kural koy” der. Faiz dışı denge = faizi çıkar, sonra bak.
Sınavda

Nasıl sorulurBir görüş verilip hangi yaklaşıma ait olduğu sorulur ya da gelir, gider ve faizden bütçe dengesi ile faiz dışı denge hesaplatılır.

TuzakKonjonktürel denk bütçeyi denkliği tamamen bırakmak sanmaktır; denklik dönem boyunca aranır. İkinci tuzak, faiz dışı dengede faizi gelirlere eklemektir; faiz giderlerden çıkarılır.

⇄Bilgi eşleştirme yaklaşım → görüş

?Soru çöz

Bir yılda bütçe gelirleri 2.400, bütçe giderleri 2.700 milyar TL'dir. Giderlerin 450 milyar TL'si faiz ödemesidir. Bu yılın faiz dışı dengesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Faiz hariç giderler 2.700 − 450 = 2.250; faiz dışı denge 2.400 − 2.250 = 150 fazla. A faiz dahil bütçe dengesidir (2.400 − 2.700); B faizi giderlerden çıkarmak yerine açığa ekler; C sonucu doğru bulup işaretini ters okur.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Piyasa faizlerinin düştüğü bir dönemde Hazine, yüksek faizli eski borcu için alacaklılara düşük faizli yeni senet almayı ya da anaparalarını geri almayı önermektedir. Bu uygulama aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Faiz oranının düşürülmesi konversiyondur; alacaklıya seçenek sunulduğu için gönüllü konversiyondur. A vadeyi uzatır, faizi değil; B borcun hiç tanınmamasıdır; C ödemelerin ertelenmesidir.Kaynak: Kamu borçları · Borç ödeme, konversiyon, sürdürülebilirlik

?Soru 2

Aşağıdaki kamu harcamalarından hangisi bir transfer harcamasıdır?

✓ C. Faiz ödemesinin karşılığında bugün bir mal ya da hizmet alınmaz; mali bir transferdir. A bir hizmetin karşılığıdır (personel gideri); B mal alımıdır; D yatırım harcamasıdır. Üçü de kaynakları devletin kullandığı reel harcamalardır.Kaynak: Kamu giderleri · Reel harcama ve transfer harcaması

?Soru 3

Kamu borcunu vergiden ayıran özelliklerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Kamu borcu kural olarak iradidir; alacaklı parayı kendi isteğiyle verir. Zorunlu borçlanma istisnadır. B geri ödemeyi, C faiz maliyetini, D borcun gelecekteki vergilerle ödenmesini doğru anlatır.Kaynak: Kamu borçları · Kamu borcu ve borçlanma nedenleri

?Soru 4

4749 sayılı Kanun'a göre;
I. Yıllık borçlanma limiti, yıl içinde sınırsız olarak artırılabilir.
II. Devlet iç borçlanma senetlerinin faiz ve anapara ödemeleri, gelir ve kurumlar vergisi hükümleri saklı kalmak üzere her türlü vergi, resim ve harçtan istisnadır.
III. Devlet borçlarının faizleri bütçeye konulan ödeneklerle karşılanır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ A. II m.15'in, III m.14'ün hükmüdür. I yanlıştır: limit değiştirilemez; yıl içinde en fazla %5, Cumhurbaşkanı kararıyla ilave %5 artırılabilir (m.5). B faiz ödeneği kuralını atlar; C ve D limiti sınırsız sayar.Kaynak: Kamu borçları · 4749: borçlanma yetkisi ve limit

?Soru 5

Kamu harcamalarının artışını açıklayan yaklaşımlarla ilgili;
I. Wagner kanunu artışı sanayileşme ve kentleşmeyle açıklar.
II. Baumol, hizmet sektöründe verimlilik artışının yavaş olmasını harcama artışının bir nedeni sayar.
III. Peacock-Wiseman'a göre kamu harcamaları zaman içinde düzgün ve sürekli bir eğilimle artar.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ B. I Wagner'in, II Baumol'un temel tezidir. III yanlıştır: Peacock-Wiseman artışın bunalımlarda basamak yaptığını savunur. A Baumol'u, C Wagner'i atlar; C ve D ayrıca basamaklı artışı düzgün artış sanır.Kaynak: Kamu giderleri · Wagner, Peacock-Wiseman, Baumol

?Soru 6

Kamu harcamalarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Klasik devlet harcamayı adalet, güvenlik ve bayındırlıkla sınırlar; sosyal transferlerin büyümesi refah devletinin özelliğidir. A harcayanı ve amacı, B bütçe iznini, C olağan ölçüyü doğru verir.Kaynak: Kamu giderleri · Kamu harcamasının tanımı ve kapsamı

?Soru 7

Bir toptancı, 10 Mart'ta teslim edeceği mallar için 2 Mart'ta fatura düzenliyor. 3065 sayılı Kanun'a göre bu işlemde vergiyi doğuran olay hangisidir?

✓ B. Teslimden önce fatura düzenlenirse vergiyi doğuran olay, faturadaki tutarla sınırlı olarak faturanın düzenlenmesidir (m.10/b). A kuralı istisnasız sanır; C KDV'de tahsil esasının olmadığını unutur; D beyan süresidir, vergi alacağını doğuran olay değildir.Kaynak: Türk vergi sistemi · Katma değer vergisi ve indirim

?Soru 8

Özel tüketim vergisi ile ilgili;
I. Her teslim aşamasında, önceki aşamada ödenen vergi indirilerek alınır.
II. (II) sayılı listedeki kayıt ve tescile tabi taşıtlarda vergi, ilk iktisapta bir defa alınır.
III. Hesaplanan ÖTV, katma değer vergisinin matrahına dahil edilir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. ÖTV taşıtlarda ilk iktisapta bir defa doğar (m.1) ve vergi olarak KDV matrahına girer (KDVK m.24). I yanlıştır: indirimli çok aşamalı yapı KDV'nindir. A matrah kuralını atlar; B ve D ÖTV'yi KDV gibi işleyen bir vergi sanır.Kaynak: Türk vergi sistemi · Özel tüketim vergisi: dört liste

?Soru 9

Kurumlar vergisi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Kollektif şirket şahıs şirketidir; KVK m.1'deki listede yer almaz, kârı ortakların gelir vergisine girer. A KVK m.1/2'nin hükmüdür; B tam mükellefiyet için iki merkezden birinin Türkiye'de olması yeter; C kooperatifler kanunda açıkça sayılır.Kaynak: Türk vergi sistemi · Kurumlar vergisi

?Soru 10

Ricardo denkliğinin geçerli olduğu bir ekonomide, borçla finanse edilen bir vergi indiriminin etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Hane halkı gelecekteki vergi artışını öngörerek indirimi biriktirir; özel tasarruf kamu tasarrufundaki azalmayı karşılar, talep ve faiz değişmez. A Keynesyen sonuçtur; C dışlama etkisini anlatır, oysa denklikte faiz değişmez; D borcun gelecekte vergiyle ödenmesi gerçeğini yok sayar.Kaynak: Kamu borçları · Ricardo denkliği ve dışlama
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Maliye soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →