Maliye teorisi: kamu ekonomisi, kamusal mallar ve piyasa aksaklıkları

Maliyenin konusunu, devletin ekonomideki rolünü açıklayan yaklaşımları, kamusal malı özel maldan ayıran ölçütleri ve piyasanın neden başarısız olduğunu örneklerle öğren.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MALİYE TEORİSİ · KAVRAM

Maliyenin konusu: kamu ekonomisi ve devletin üç ekonomik işlevi

Maliye · Maliye Teorisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Maliye biliminin konusu nedir? Musgrave'e göre devletin ekonomik işlevleri nelerdir?

Kısa cevap: Maliye bilimi, kamu kesiminin gelir toplama, harcama, borçlanma ve bütçe faaliyetlerini ve bunların ekonomiye etkisini inceler. Musgrave devletin ekonomideki işlevlerini üçe ayırır: kaynakların kamu ve özel kesim arasında dağılımı (tahsis), gelirin kişiler arasında yeniden dağılımı (bölüşüm) ve fiyat, istihdam, büyüme üzerinden ekonomik istikrar.

Bir belediye meclisi aynı toplantıda üç karar alıyor: yeni bir park yapılacak, yaşlılara ücretsiz toplu taşıma kartı verilecek, durgunluk sürdüğü için altyapı yatırımları öne çekilecek. Üç karar da harcama, ama her biri devletin ekonomide başka bir işini görüyor.

Ekonominin iki karar merkezi vardır. Özel kesimde hane halkı ve şirketler fiyatlara bakarak, kâr ve fayda için karar verir. Kamu kesimi ise kararlarını siyasal süreçle alır: meclis, seçim, bütçe. Maliye bilimi bu ikinci alanı, yani devletin ve öteki kamu tüzel kişilerinin gelir, gider, borç ve bütçe faaliyetlerini inceler. Bugün aynı alana “kamu ekonomisi” de denir; ad değişikliği, devletin yalnız para toplayan değil, kaynakları yönlendiren bir aktör olarak görülmesini yansıtır.

Maliye bilimi, maliye politikası, mali hukuk

Maliye bilimi olguları açıklar: bir vergi kime yansır, borçlanma faizi nasıl etkiler? Maliye politikası, bu araçları bir amaç için (istikrar, büyüme, adil dağılım) bilinçli olarak kullanma sanatıdır. Mali hukuk ise vergi ve bütçe kurallarının hukuki çerçevesidir: Vergi Usul Kanunu, 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu gibi. Aynı konu üç açıdan da incelenebilir; sınav hangi açının sorulduğunu kökteki fiilden belli eder: “açıklar” bilim, “amaçlar” politika, “düzenler” hukuktur.

Musgrave'in üç işlevi

Richard Musgrave 1959'da devletin ekonomik görevlerini üç başlıkta topladı. Kaynak dağılımı (tahsis) işlevi, piyasanın hiç üretmediği ya da yetersiz ürettiği malları sağlamaktır: savunma, park, aşı. Gelir dağılımı (bölüşüm) işlevi, piyasanın ortaya çıkardığı dağılımı toplumun adil bulduğu dağılıma yaklaştırmaktır: artan oranlı vergi, sosyal yardım. İstikrar işlevi ise işsizliği, enflasyonu ve dalgalanmayı azaltmaktır: durgunlukta harcamayı artırmak, aşırı ısınmada kısmak. Girişteki park tahsis, ücretsiz kart bölüşüm, öne çekilen yatırım istikrar örneğidir.

Akılda kalsın: Üç işlevi üç soruyla ayır: “Ne üretilecek?” (tahsis), “Kim ne alacak?” (bölüşüm), “Ekonomi dengede mi?” (istikrar). Bazı araçlar birden çok işleve hizmet eder: artan oranlı gelir vergisi hem bölüşümü düzeltir hem de durgunlukta kendiliğinden azalarak istikrara katkı verir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kamu uygulaması verilir ve Musgrave'in hangi işleviyle ilgili olduğu sorulur.

TuzakHer sosyal harcamayı tahsis işlevi saymaktır: yoksula yapılan nakit yardım yeni bir mal üretmez, gelirin el değiştirmesidir, yani bölüşümdür. İkinci tuzak, istikrarı yalnız enflasyonla sınırlamaktır; işsizlik ve büyüme de bu işlevin içindedir.

⇄Bilgi eşleştirme uygulama → işlev

?Soru çöz

Hükûmetin, enflasyonun hızlandığı bir dönemde yatırım harcamalarını erteleyip bazı vergileri geçici olarak artırması, Musgrave'in sınıflandırmasına göre devletin hangi işlevine örnektir?

✓ C. Amaç toplam talebi kısarak fiyat artışını yavaşlatmaktır; bu, istikrar işlevidir. A hangi malın üretileceğiyle ilgilidir, burada yeni bir mal kararı yoktur; B gelirin kişiler arasında el değiştirmesidir, uygulama dağılımı hedeflemez; D tahsis işlevinin bir parçasıdır, ayrı bir işlev değildir.
MALİYE TEORİSİ · KURAM

Devlet anlayışları: klasik devletten refah devletine, maliyenin değişen rolü

Maliye · Maliye Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Klasik devlet, müdahaleci devlet ve refah devleti anlayışları arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Klasik (liberal) devlet anlayışında devlet savunma, adalet ve güvenlikle sınırlıdır; maliye tarafsızdır, bütçe küçük ve denktir, vergi yalnız gelir için alınır. 1929 bunalımıyla müdahaleci devlet ve Keynesyen maliye doğdu: bütçe açığı istikrar aracı oldu. II. Dünya Savaşı sonrasının refah devleti sosyal güvenliği ve gelir dağılımını devletin görevi saydı.

1930'ların başında bir fabrika işçisi işini kaybettiğinde devletten bekleyebileceği bir işsizlik ödeneği yoktu. Bugün Türkiye'de sigortalı bir işçi işsizlik ödeneği alır; aradaki fark, devletin ekonomideki yerinin bir yüzyılda nasıl değiştiğini gösterir.

Klasik (liberal) devlet: bekçi devlet

18. ve 19. yüzyılın klasik iktisatçıları, başta Adam Smith, piyasanın “görünmez el” ile kendiliğinden dengeye geleceğine inanıyordu. Devlete üç görev bıraktılar: ülkeyi dış saldırıya karşı korumak, adaleti sağlamak ve özel kişilerin kâr görmediği için yapmayacağı bazı kamu işlerini (yol, köprü) üstlenmek. Bu yüzden bu devlete jandarma ya da bekçi devlet denir. Maliyesi tarafsızdır: vergi yalnız bu görevleri finanse etmek için alınır, ekonomiyi yönlendirmek için değil. Bütçe küçük olmalı ve her yıl denk kapanmalıdır; borçlanma istisnadır.

Müdahaleci devlet: Keynes ve fonksiyonel maliye

1929 Büyük Bunalımı piyasanın kendiliğinden tam istihdama dönmediğini gösterdi. Keynes 1936'daki Genel Teori'de işsizliğin nedenini yetersiz toplam talepte buldu. Böylece maliye müdahaleci (fonksiyonel) bir nitelik kazandı: bütçe denkliği bir amaç olmaktan çıktı, açık ya da fazla, istikrarın aracı sayıldı. Durgunlukta harcamayı artırıp vergiyi azaltmak, borçlanarak bile olsa, meşru bir politika oldu.

Refah devleti ve sonrası

II. Dünya Savaşı'ndan sonra Batı Avrupa'da refah (sosyal) devleti kuruldu. İngiltere'deki 1942 Beveridge Raporu, vatandaşı “beşikten mezara” koruyan bir sosyal güvenlik sistemi önerdi. Devletin görevleri sağlık, eğitim, emeklilik ve işsizlik sigortasına genişledi; kamu harcamaları milli gelirin büyük bir payına ulaştı. 1970'lerin stagflasyonu ise bu modeli sorgulattı. 1980'lerden sonra kamu tercihi ve arz yönlü iktisat etkisiyle özelleştirme, harcama kısıtı ve düzenleyici devlet anlayışı öne çıktı: devlet üretmekten çok kural koyan ve denetleyen bir rol üstlendi.

Üç devlet anlayışının maliyeye bakışı
Klasik (liberal)MüdahaleciRefah devleti
Dönem18.–19. yüzyıl, 1929'a kadar1929 bunalımı sonrasıII. Dünya Savaşı sonrası
Devletin göreviSavunma, adalet, güvenlik, sınırlı bayındırlıkToplam talebi yönetmek, istihdamSosyal güvenlik, sağlık, eğitim, adil dağılım
BütçeKüçük ve denkAçık ya da fazla istikrar aracıBüyük; harcamanın milli gelirdeki payı yüksek
Verginin amacıYalnız gelir (tarafsız vergi)Gelir + istikrarGelir + istikrar + yeniden dağılım
Akılda kalsın: Klasik maliye “bütçe denk olsun, vergi ekonomiye karışmasın” der; müdahaleci maliye “bütçe ekonomiyi dengelesin” der; refah devleti “bütçe toplumu korusun” der. Denk bütçe kuralı klasiklere, açık bütçeyi araç sayma Keynesyenlere aittir.
Sınavda

Nasıl sorulurKlasik maliye anlayışının özellikleri sıralanır ve hangisinin bu anlayışa uymadığı sorulur.

Tuzak“bütçe açığının istikrar aracı olarak kullanılması” ya da “verginin gelir dağılımını düzeltmesi” öncülünü klasiklere vermektir; ikisi de sonraki dönemlerin fikridir.

Sınavda işaretleklasik devlet bazı bayındırlık işlerini de üstlenir; “devletin hiçbir ekonomik görevi yoktur” ifadesi yanlıştır.

↕Sıralama eskiden yeniye

  1. Devlet vatandaşı hastalık, yaşlılık ve işsizliğe karşı “beşikten mezara” korumalıdır.
  2. Piyasa görünmez elle dengeye gelir; devlet savunma, adalet ve güvenlikle yetinmelidir.
  3. Devlet üretimden çekilmeli, kamu işletmeleri özelleştirilmeli, devlet kural koyup denetlemelidir.
  4. İşsizliğin nedeni yetersiz toplam taleptir; devlet gerekirse borçlanarak harcamayı artırmalıdır.

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi klasik (liberal) maliye anlayışının özelliklerinden biri değildir?

✓ A. Bütçe açığını istikrar aracı sayan, 1929 bunalımından sonraki Keynesyen (fonksiyonel) maliyedir. B klasiklerin tarafsız vergi anlayışıdır; C bekçi devletin küçük bütçe ilkesidir; D klasik maliyenin temel kuralı olan denk bütçedir.
MALİYE TEORİSİ · SINIFLANDIRMA

Piyasa aksaklıkları: piyasa nerede başarısız olur, devlet neden girer?

Maliye · Maliye Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Piyasa aksaklıkları nelerdir? Devlet ekonomiye neden müdahale eder?

Kısa cevap: Piyasa aksaklığı, piyasanın kaynakları etkin (Pareto optimal) dağıtamadığı durumdur. Başlıca nedenleri kamusal mallar, dışsallıklar, doğal tekel ve azalan maliyetler, asimetrik bilgi ve eksik piyasalardır. Bunlara makro düzeyde işsizlik ve enflasyon ile etkinlikten bağımsız bir sorun olan gelir dağılımındaki adaletsizlik eklenir. Devlet müdahalesinin iktisadi gerekçesi bu aksaklıklardır.

Bir ilçeye elektrik dağıtmak için iki şirket yan yana iki ayrı şebeke kursa maliyet ikiye katlanır; tek şirket kalırsa bu kez fiyatı dilediği gibi koyabilir. İkisinde de piyasa kendi başına iyi bir sonuç vermez.

Tam rekabet piyasası, belirli varsayımlar altında kaynakları Pareto etkin dağıtır: kimsenin durumunu kötüleştirmeden hiç kimsenin durumu iyileştirilemez. Varsayımlar bozulunca piyasa ya bir malı hiç üretmez, ya fazla ya da az üretir; buna piyasa aksaklığı (başarısızlığı) denir. Klasik devletin bıraktığı boşluk tam da burasıdır.

Mikro aksaklıklar

  • Kamusal mallar: Kimse dışlanamadığı için kimse bedel ödemek istemez; piyasa üretmez (sonraki konu).
  • Dışsallıklar: Bir kararın maliyeti ya da faydası fiyata yansımadan üçüncü kişilere geçer (beşinci konu).
  • Doğal tekel ve azalan maliyetler: Elektrik, su, demiryolu gibi sabit maliyeti çok yüksek sektörlerde ortalama maliyet üretim arttıkça düşer; tek firma en ucuz üretir ama tekel fiyatı koyar.
  • Asimetrik bilgi: Taraflardan biri ötekinden fazla bilir. Sözleşmeden önce ters seçim (sigortaya en çok riskli olanların başvurması, ikinci el araba piyasası), sözleşmeden sonra ahlaki tehlike (sigortalının dikkatsizleşmesi) görülür.
  • Eksik piyasalar: Talep olduğu hâlde piyasanın sunmadığı hizmetler: uzun vadeli kredi, bazı sigorta türleri.

Makro sorunlar ve gelir dağılımı

Piyasa ekonomisi işsizlik, enflasyon ve konjonktür dalgalanmalarından da kendiliğinden kurtulamayabilir; istikrar işlevinin gerekçesi budur. Gelir dağılımı ise farklıdır: piyasa etkin çalışsa bile ortaya çıkan dağılım toplumca adaletsiz bulunabilir. Bu, etkinlik değil hakkaniyet (adalet) sorunudur; devlet müdahalesinin değer yargısına dayanan gerekçesidir.

Aksaklık, örnek ve devletin tipik cevabı
AksaklıkÖrnekTipik müdahale
Kamusal malSavunma, sel önlemeVergiyle kamu tarafından sağlama
Olumsuz dışsallıkFabrika dumanıVergi, standart, izin ticareti
Doğal tekelSu, elektrik dağıtımıKamu işletmesi ya da fiyat düzenlemesi
Asimetrik bilgiSağlık sigortasıZorunlu sigorta, bilgilendirme kuralı
Gelir dağılımıYoksullukArtan oranlı vergi, sosyal transfer
Akılda kalsın: Piyasa aksaklığının ortak sorusu “fiyat gerçeği söylüyor mu?”dur. Kamusal malda fiyat hiç oluşmaz, dışsallıkta eksik söyler, tekelde şişirilir, asimetrik bilgide taraflar aynı fiyatı farklı okur. Gelir dağılımında fiyat doğrudur ama sonuç adil bulunmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllerle hangilerinin piyasa aksaklığı sayıldığı ya da bir örneğin hangi aksaklığa girdiği sorulur.

TuzakTam rekabeti aksaklık saymaktır; aksaklık rekabetin bozulduğu yerde çıkar. İkinci tuzak, ters seçim ile ahlaki tehlikeyi karıştırmaktır: ters seçim sözleşmeden önce, ahlaki tehlike sözleşmeden sonra ortaya çıkar.

⇄Bilgi eşleştirme durum → aksaklık

?Soru çöz

I. Asimetrik bilgi
II. Azalan ortalama maliyetli sektörler
III. Tam rekabet piyasası
IV. Dışsallıklar
Yukarıdakilerden hangileri piyasa aksaklıkları arasında yer alır?

✓ D. Bilgi farkı, doğal tekele yol açan azalan maliyet ve dışsallık piyasanın etkin sonucu bozduğu durumlardır. A ve C tam rekabeti aksaklık sayar; oysa tam rekabet, aksaklıkların ölçüldüğü etkin piyasa modelidir. B asimetrik bilgiyi dışarıda bırakır; ters seçim ve ahlaki tehlike de aksaklıktır.
MALİYE TEORİSİ · SINIFLANDIRMA

Kamusal mallar: rakipsizlik, dışlanamazlık ve bedavacılık sorunu

Maliye · Maliye Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Tam kamusal mal nedir? Kamusal malların özellikleri ve bedavacılık sorunu nedir?

Kısa cevap: Tam kamusal mal, tüketimde rakip olmayan (bir kişinin tüketimi ötekinin payını azaltmaz) ve dışlanamayan (bedel ödemeyen tüketimden alıkonamaz) maldır: savunma, adalet, deniz feneri. Dışlanamazlık bedavacılık sorununu doğurur; kişiler tercihini gizler, piyasa malı üretmez, finansman vergiyle olur. İki özellikten yalnız birini taşıyan mallar karma ya da yarı kamusal maldır.

Sahil Güvenlik bir körfezde devriye gezdiğinde körfezdeki her teknenin güvenliği artar. Bir tekne sahibi “Ben bu hizmeti istemiyorum, ödemem” dese bile ondan korumayı ayrıca esirgemenin bir yolu yoktur.

Paul Samuelson 1954'te kamusal malı iki teknik özellikle tanımladı. Rakipsizlik (tüketimde rekabet olmaması): bir kişinin yararlanması ötekinin yararını azaltmaz; ek bir kullanıcının marjinal maliyeti sıfırdır. Dışlanamazlık: bedel ödemeyeni tüketimden alıkoymak ya imkânsız ya da çok pahalıdır. Özel mal (ekmek, ayakkabı) iki bakımdan tersidir: rakiptir ve dışlanabilir.

Bedavacılık: piyasa neden üretmez?

Dışlanamayan bir maldan herkes, ödese de ödemese de yararlanır. Bu durumda akılcı birey payına düşeni ödememeyi ve başkalarının ödediği hizmetten yararlanmayı seçer; buna bedavacılık (free rider) denir. Herkes gerçek tercihini gizlediği için kimse ne kadar istediğini açıklamaz ve piyasa malı ya hiç üretmez ya da çok az üretir. Çözüm, malın kamu tarafından sağlanıp zorunlu bir ödemeyle, yani vergiyle finanse edilmesidir. Kamusal malın talebi de farklı toplanır: aynı miktarı herkes birlikte tükettiği için bireylerin ödemeye razı oldukları fiyatlar dikey toplanır; özel malda ise her fiyatta istenen miktarlar yatay toplanır.

Karma mallar ve yarı kamusal mallar

Rakipsiz ama dışlanabilir mallara kulüp malı denir: sıkışana kadar ücretli otoyol, şifreli yayın, yüzme kulübü. Rakip ama dışlanamaz mallar ortak kaynaklardır: açık denizdeki balık, köy merası. Ortak kaynakta herkes kendi payını artırmaya çalışır ve kaynak tükenir; Hardin buna 1968'de “ortak malların trajedisi” dedi. Yarı kamusal mallar ise faydanın bir kısmını kişiye, bir kısmını topluma veren mallardır: aşı olan kişi kendini korur ama salgının yayılmasını da yavaşlatır; eğitim kişinin gelirini artırır ama toplumun da verimini yükseltir. Bunlar fiyatla da satılabilir, ama piyasa onları toplum için gereğinden az üretir.

Malın türünü iki soru belirler: “Biri kullanınca ötekine daha az mı kalıyor?” ve “Ödemeyeni dışarıda tutabilir miyim?”Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Kamusal mal “kamunun ürettiği mal” demek değildir; tanım malın teknik özelliğine bakar. Devletin ürettiği ekmek yine özel maldır; gönüllülerin işlettiği bir deniz feneri yine kamusal maldır. Dışlanamazlık bedavacılığı, bedavacılık vergiyi doğurur.
Sınavda

Nasıl sorulurÖrnek mallar verilip hangisinin tam kamusal, kulüp ya da ortak kaynak olduğu sorulur; bedavacılığın hangi özellikten doğduğu istenir.

TuzakBedavacılığı rakipsizliğe bağlamaktır: sorunun kaynağı dışlanamazlıktır. İkinci tuzak, kamusal malın talebini yatay toplamaktır; kamusal malda bireysel ödeme istekleri dikey toplanır.

✎Boşluk doldurma kamusal mal talebi

Bir mahallede üç hane, derenin taşmasını önleyecek duvarın bir metresi için sırasıyla 400, 250 ve 150 TL ödemeye razıdır. Duvar kamusal mal olduğundan bu metre için toplam ödeme isteği TL'dir. Haneler bu tutarı kendiliğinden açıklamaz, çünkü her biri başkasının ödediği duvardan yararlanmayı umar; bu davranışa denir.

bedavacılıkters seçim

?Soru çöz

Tüketimde rakip olan ancak kullanıcıların tüketimden dışlanamadığı mallara aşağıdakilerden hangisi örnektir?

✓ B. Göldeki balığı biri avlayınca ötekine daha az kalır (rakip), ama göle girmesi kimseye yasaklanamaz (dışlanamaz): ortak kaynak. A şifreyle dışlanabilir ve rakipsiz olduğu için kulüp malıdır; C rakipsiz ve dışlanamaz, yani tam kamusal maldır; D hem rakip hem dışlanabilir özel maldır.
MALİYE TEORİSİ · MODEL

Dışsallıklar: olumsuz dışsallık, Pigou vergisi ve Coase teoremi

Maliye · Maliye Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Dışsallık nedir? Pigou vergisi ve Coase teoremi dışsallık sorununu nasıl çözer?

Kısa cevap: Dışsallık, bir kişinin üretim ya da tüketim kararının, fiyata yansımadan başkalarına maliyet (olumsuz) ya da fayda (olumlu) yüklemesidir. Olumsuz dışsallıkta mal fazla, olumlu dışsallıkta az üretilir. Pigou, marjinal dış maliyete eşit bir vergi önerir (olumluda sübvansiyon). Coase'a göre mülkiyet hakları açık ve pazarlık maliyeti düşükse taraflar devlet müdahalesi olmadan etkin sonuca ulaşır.

Dere kenarındaki bir boya fabrikası atığını suya bırakıyor; aşağıdaki balık çiftliği her ay arıtma için para harcıyor. Fabrikanın maliyet tablosunda bu arıtma gideri yer almıyor; boyanın fiyatı da onu içermiyor.

Fabrikanın kendi ödediği maliyet özel marjinal maliyettir. Ona üçüncü kişilere yüklediği marjinal dış maliyet eklenince sosyal marjinal maliyet bulunur. Fabrika kararını yalnız kendi maliyetine göre verdiği için toplumun istediğinden fazla üretir; bu olumsuz dışsallıktır. Tersi de olur: bahçesine ağaç diken kişi çevreye de temiz hava sağlar, ama bunun karşılığını almadığı için toplumun istediğinden az ağaç diker. Olumlu dışsallıkta mal az üretilir. Dışsallık üretimden de (fabrika) tüketimden de (sigara dumanı, aşı) doğabilir.

Pigou çözümü: vergi ve sübvansiyon

Arthur Pigou 1920'de, olumsuz dışsallık yaratan üreticiye birim başına marjinal dış maliyet kadar vergi konulmasını önerdi. Vergi, dış maliyeti üreticinin kendi hesabına katar (içselleştirir); üretim sosyal optimuma iner. Olumlu dışsallıkta aynı mantıkla Pigou sübvansiyonu verilir: aşı ve ağaçlandırma desteği gibi. Pigou vergisi, verginin tarafsız olması kuralının bilinen istisnasıdır: amacı kararı bilerek değiştirmektir.

Çözümlü örnek

Bir malın talebi P = 100 − Q, özel marjinal maliyeti ÖMM = 20 + Q'dur. Her birim çevreye 20 TL dış maliyet yüklüyor. Piyasa ve sosyal optimum üretim miktarı nedir, Pigou vergisi kaç TL olmalıdır?

  1. Piyasa, talebi özel maliyete eşitler: 100 − Q = 20 + Q → Q = 40.
  2. Sosyal marjinal maliyet: SMM = 20 + Q + 20 = 40 + Q.
  3. Sosyal optimum: 100 − Q = 40 + Q → Q = 30.
  4. Birim başına 20 TL vergi, ÖMM'yi SMM'ye taşır ve piyasayı 30 birime indirir.

Cevap: piyasa 40, sosyal optimum 30 birim; Pigou vergisi birim başına 20 TL

Olumsuz dışsallıkta piyasa sosyal optimumdan fazla üretir; dış maliyete eşit vergi özel maliyet eğrisini sosyal maliyete taşır.Görsel: Sınav Defteri

Coase teoremi: pazarlıkla çözüm

Ronald Coase 1960'ta farklı bir yol gösterdi: sorun, suyu kirletme hakkının kime ait olduğunun belirsizliğidir. Mülkiyet hakları açıkça tanımlanmışsa, taraf sayısı az ve pazarlık (işlem) maliyeti düşükse, taraflar kendi aralarında anlaşarak etkin miktara ulaşır; hak fabrikaya da verilse balıkçıya da verilse etkin miktar değişmez, değişen yalnız kimin kime ödeme yaptığıdır. Taraf çoksa (bir kentin bütün sakinleri) pazarlık kurulamaz; o zaman doğrudan düzenleme (standart, yasak), Pigou vergisi ya da kirletme izinlerinin ticareti devreye girer.

Akılda kalsın: Pigou “devlet fiyatı düzeltsin” der, Coase “hakları tanımla, taraflar anlaşsın” der. Coase'un üç şartı: açık mülkiyet hakkı, az taraf, düşük pazarlık maliyeti. Olumsuz dışsallık fazla, olumlu dışsallık az üretim demektir.
Sınavda

Nasıl sorulurGrafik ya da sayısal veriyle piyasa ve optimum miktar, Pigou vergisinin tutarı sorulur; Coase teoreminin şartları öncülle verilir.

TuzakPigou vergisini malın fiyatı kadar sanmaktır: vergi marjinal dış maliyete eşittir. İkinci tuzak, Coase'a göre hakkın kime verildiğinin etkin miktarı değiştirdiğini düşünmektir; değişen yalnız gelir dağılımıdır.

✎Boşluk doldurma Pigou hesabı

Talep P = 120 − Q, özel marjinal maliyet 30 + Q ve her birimin dış maliyeti 30 TL'dir. Piyasa birim üretir; sosyal optimum birimdir ve Pigou vergisi birim başına TL olmalıdır.

?Soru çöz

Coase teoremine göre dışsallık sorununun devlet müdahalesi olmadan taraflar arası pazarlıkla etkin biçimde çözülebilmesi için;
I. Mülkiyet haklarının açıkça tanımlanmış olması
II. Pazarlığa katılan taraf sayısının az olması
III. Kirletme hakkının mutlaka zarar gören tarafa verilmesi
şartlarından hangileri gereklidir?

✓ A. Coase'un şartları açık mülkiyet hakkı, az taraf ve düşük pazarlık maliyetidir. B ve C hakkın zarar görene verilmesini şart sayar; teoreme göre hak kime verilirse verilsin etkin miktar aynıdır, değişen yalnız kimin ödeme yaptığıdır. D aynı yanlışı ilk iki doğru şartla birleştirir.
MALİYE TEORİSİ · KURAM

Kamu tercihi kuramı: oy ticareti, rant kollama ve devletin başarısızlığı

Maliye · Maliye Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kamu tercihi teorisi nedir? Oy ticareti ve rant kollama ne demektir?

Kısa cevap: Kamu tercihi kuramı, iktisadın kişisel çıkar varsayımını siyasete uygular: seçmen, siyasetçi ve bürokrat da kendi faydasını gözetir. Buchanan ve Tullock'un öncülük ettiği kuram, piyasa aksaklığı gibi devletin de başarısız olabileceğini gösterir. Temel kavramlar oy ticareti, rant kollama, bürokratın bütçe büyütme eğilimi, medyan seçmen ve rasyonel cehalettir.

Meclisteki iki milletvekili anlaşıyor: biri ötekinin ilindeki baraj projesine evet diyecek, öteki de onun ilindeki havalimanına. İki proje de bu sayede kabul ediliyor; ama ikisinin de bütün ülkeye maliyeti faydasından büyük olabilir.

Piyasa aksaklığı devlet müdahalesine gerekçe verir; ama müdahalenin iyi sonuç vereceği kendiliğinden kesin değildir. Kamu tercihi kuramı devleti “kamu yararını gözeten tarafsız bir hakem” olarak değil, kendi çıkarını izleyen kişilerin karar mekanizması olarak inceler. Kurucularından James Buchanan bu çalışmalarla 1986'da Nobel ödülü aldı. Kuramın vardığı sonuç devletin başarısızlığıdır: siyasal süreç de kaynakları israf edebilir.

Temel kavramlar

Kamu tercihi kuramının kavramları
KavramNe anlatır?Örnek
Oy ticareti (logrolling)Temsilcilerin birbirinin önerisini desteklemek için oy değiş tokuşu yapmasıBaraja evet karşılığında havalimanına evet
Rant kollamaÜretim yerine devletten ayrıcalık (kota, lisans, koruma) koparmaya kaynak harcamakİthalat kotası için lobiye yapılan harcama
Bürokratik davranışBürokratın gücü ve itibarı için kurumunun bütçesini büyütmeye çalışması (Niskanen)Yıl sonu ödeneği harcama telaşı
Medyan seçmenÇoğunluk oylamasında tercihlerin ortasındaki seçmenin istediği sonucun kazanmasıPartilerin politikalarını ortaya kaydırması
Rasyonel cehaletTek oyun etkisi küçük olduğundan seçmenin bilgi toplamaya zaman ayırmaması (Downs)Bütçe ayrıntısını okumayan seçmen

Rant kollamada israf iki katlıdır: ayrıcalığı elde etmek için harcanan kaynak hiçbir mal üretmez, elde edilen ayrıcalık da rekabeti bozar. Oy ticareti ise azınlıktaki çıkarların birleşerek çoğunluğa maliyet yüklemesine yol açabilir; sonuç, harcamaların gereğinden büyümesidir. Kuramın önerisi anayasal kurallardır: bütçe açığı ve vergi artışı için sınırlar, nitelikli çoğunluk şartları.

Wagner kanunu: kısa bir not

Kamu harcamalarının büyümesine bir başka açıklama Alman iktisatçı Adolph Wagner'den gelir: sanayileşme ve kişi başına gelir arttıkça kamu harcamalarının milli gelire oranı da artar. Kanunun nedenlerini ve öteki büyüme açıklamalarını Kamu giderleri sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Kamu tercihi “siyasetçi de insandır” der: piyasada kâr peşindeki kişi, mecliste oy, bürokraside bütçe peşindedir. Oy ticareti “sen bana, ben sana”; rant kollama “üretme, ayrıcalık kopar”; rasyonel cehalet “tek oyum bir şey değiştirmez”.
Sınavda

Nasıl sorulurBir davranış anlatılır ve kamu tercihi kuramındaki adı sorulur; ya da kuramın varsayımlarıyla ilgili yanlış ifade istenir.

TuzakKamu tercihi kuramının devleti kamu yararını gözeten bir hakem saydığını düşünmektir; kuram tam tersini, kişisel çıkarı varsayar. İkinci tuzak, rant kollamayı rekabet içinde kâr arayışıyla karıştırmaktır: rant kollama devletten ayrıcalık elde etmeye yönelir.

⇄Bilgi eşleştirme davranış → kavram

?Soru çöz

Kamu tercihi kuramıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Kuramın ana tezi, siyasal sürecin de kaynakları israf edebileceği, yani devletin başarısızlığıdır; devleti kusursuz düzeltici saymaz. A kuramın kişisel çıkar varsayımıdır; B devletin başarısızlığı kavramının kendisidir; D bütçe açığı ve vergi için önerdiği anayasal kurallardır.

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 5 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Coase teoremine göre dışsallık sorununun devlet müdahalesi olmadan taraflar arası pazarlıkla etkin biçimde çözülebilmesi için;
I. Mülkiyet haklarının açıkça tanımlanmış olması
II. Pazarlığa katılan taraf sayısının az olması
III. Kirletme hakkının mutlaka zarar gören tarafa verilmesi
şartlarından hangileri gereklidir?

✓ A. Coase'un şartları açık mülkiyet hakkı, az taraf ve düşük pazarlık maliyetidir. B ve C hakkın zarar görene verilmesini şart sayar; teoreme göre hak kime verilirse verilsin etkin miktar aynıdır, değişen yalnız kimin ödeme yaptığıdır. D aynı yanlışı ilk iki doğru şartla birleştirir.Kaynak: bu sayfa · Dışsallıklar, Pigou ve Coase

?Soru 2

Hükûmetin, enflasyonun hızlandığı bir dönemde yatırım harcamalarını erteleyip bazı vergileri geçici olarak artırması, Musgrave'in sınıflandırmasına göre devletin hangi işlevine örnektir?

✓ C. Amaç toplam talebi kısarak fiyat artışını yavaşlatmaktır; bu, istikrar işlevidir. A hangi malın üretileceğiyle ilgilidir, burada yeni bir mal kararı yoktur; B gelirin kişiler arasında el değiştirmesidir, uygulama dağılımı hedeflemez; D tahsis işlevinin bir parçasıdır, ayrı bir işlev değildir.Kaynak: bu sayfa · Maliyenin konusu ve devletin işlevleri

?Soru 3

Kamu tercihi kuramıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Kuramın ana tezi, siyasal sürecin de kaynakları israf edebileceği, yani devletin başarısızlığıdır; devleti kusursuz düzeltici saymaz. A kuramın kişisel çıkar varsayımıdır; B devletin başarısızlığı kavramının kendisidir; D bütçe açığı ve vergi için önerdiği anayasal kurallardır.Kaynak: bu sayfa · Kamu tercihi kuramı

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi klasik (liberal) maliye anlayışının özelliklerinden biri değildir?

✓ A. Bütçe açığını istikrar aracı sayan, 1929 bunalımından sonraki Keynesyen (fonksiyonel) maliyedir. B klasiklerin tarafsız vergi anlayışıdır; C bekçi devletin küçük bütçe ilkesidir; D klasik maliyenin temel kuralı olan denk bütçedir.Kaynak: bu sayfa · Devlet anlayışları

?Soru 5

Tüketimde rakip olan ancak kullanıcıların tüketimden dışlanamadığı mallara aşağıdakilerden hangisi örnektir?

✓ B. Göldeki balığı biri avlayınca ötekine daha az kalır (rakip), ama göle girmesi kimseye yasaklanamaz (dışlanamaz): ortak kaynak. A şifreyle dışlanabilir ve rakipsiz olduğu için kulüp malıdır; C rakipsiz ve dışlanamaz, yani tam kamusal maldır; D hem rakip hem dışlanabilir özel maldır.Kaynak: bu sayfa · Kamusal mal, özel mal, karma mal
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Maliye soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →