Yahudiliğin tarihçesi: Hz. İbrahim'den sürgüne, İbrani'den Musevi'ye
MEB 11. sınıf · Yahudilik ve Hristiyanlık · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaDin nedir, din kelimesi Kur'an'da hangi anlamlarda geçer, farklı bilim dalları dini nasıl tanımlar?Bağlantılı konudan (Bilgi, iman ve din). Önce kendin cevapla, sonra aç.
İslam âlimlerinin yaygın tanımına göre din, akıl sahiplerini kendi istek ve hür iradeleriyle hayırlı olana yönelten ilahi emirler bütünüdür. Kur'an'da din kelimesi itaat, ceza ve karşılık, hesap, hüküm, yol ve şeriat gibi anlamlarda geçer. Felsefe, sosyoloji, antropoloji ve dinler tarihi ise dini kendi bakış açılarından, birer yönüyle tanımlar.
✎Konu anlatımı
Yahudiliğin tarihçesi nedir, İbrani, İsrail, Yahudi ve Musevi kavramları arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Yahudilik, kökenini Hz. İbrahim'e dayandıran en eski tek tanrılı dindir. Hz. Musa döneminde Mısır'dan çıkış ve Sina'da on emir, Hz. Davud ve Hz. Süleyman döneminde Kudüs merkezli krallık yaşandı; Babil sürgünü (MÖ 586) ve MS 70'te mabedin yıkılmasıyla uzun bir sürgün başladı. Topluluk tarih içinde İbrani, İsrail(oğulları), Yahudi ve Osmanlı'nın son döneminde Musevi adlarıyla anıldı.Aynı topluluğun dört adı vardır ve her biri tarihin farklı bir anını anlatır: İbrani, İsrail, Yahudi, Musevi.
Yahudilik hem bir din hem de etnik ve millî bir kimliktir. Yahudi geleneğindeki “Yahudilik, Tanrı'nın Yahudiler için seçtiği dindir” ifadesi bu iç içeliği gösterir. Bu yüzden Yahudilik evrensel bir din olarak değil, bir topluluğun dini olarak yaşanır. Kur'an-ı Kerim Yahudileri “Benî İsrail” (İsrailoğulları), “Hûd” ve “Yehûd” kelimeleriyle anar.
Ataların dönemi ve Hz. Musa
Yahudiler tarihlerini neden Hz. İbrahim'le başlatır? Çünkü onlara göre Tanrı'nın bu soyla yaptığı ahit onunla başlar: Tanrı İbrahim'e ve soyuna Kenan (bugünkü Filistin) topraklarını vadetmiştir; bu topraklara arz-ı mev'ud (vadedilmiş topraklar) denir. Hz. İbrahim'in atası Eber'den dolayı soyuna İbrani, diline İbranice denmiştir. Bir anlatıya göre Hz. Yakub'a “Tanrı'yla güreşen” anlamında İsrail adı verildi; onun soyu İsrailoğulları diye anıldı. Mısır'da köleleştirilen İsrailoğullarını Hz. Musa Mısır'dan çıkardı; Sina Dağı'nda dinî ve toplumsal hayatı düzenleyen on emir verildi.
Krallık, sürgün ve dağılış
Hz. Davud Kudüs'ü merkez yaptı, oğlu Hz. Süleyman Kudüs'te görkemli mabedi inşa ettirdi; MÖ X. yüzyıl Yahudilerin altın çağı sayılır. Süleyman'dan sonra ülke ikiye bölündü. Güneydeki Yehuda'ya Babilliler son verdi, mabedi yıktı ve halkı Babil'e sürdü (MÖ 586). Sürgün sonrasında topluluk kendini Yahudi adıyla tanımladı; ad, Hz. Yakub'un oğlu Yahuda'dan ya da Yehuda Krallığı'ndan gelir. Yeniden yapılan mabet, Roma'ya karşı çıkan isyan sonucu MS 70'te yıkıldı; Yahudiler Kudüs'ten sürüldü ve dünyaya dağıldı.
Ek bilgi: çöl yılları, bölünme ve dönüş
İsrailoğulları Mısır'dan çıktıktan sonra kırk yıl Sina Çölü'nde kaldı; Kenan bölgesi Musa'dan sonra Yeşu önderliğinde alındı. Hâkimler döneminin ardından Saul kabileleri birleştirip krallığı kurdu. Süleyman'dan sonra kuzeyde İsrail, güneyde Yehuda krallıkları oluştu; İsrail Krallığı MÖ 722'de Asurlularca yıkıldı. Babil sürgünü MÖ 538'de Perslerin dönüşe izin vermesiyle sona erdi ve mabet yeniden yapıldı.
İspanya ve Portekiz'den sürülen binlerce Yahudi Osmanlı topraklarına sığındı. Osmanlı'nın son döneminde “Hz. Musa'nın dinine bağlı” anlamında Musevi adı kullanıldı. XX. yüzyılda Filistin'e göçler başladı ve 1948'de İsrail Devleti kuruldu.
Ek bilgi: Osmanlı'ya sığınma
İspanya'dan sürülen Yahudilerin Osmanlı'ya gelişi 1492'de başladı. Sığınanlar tercümanlık, ticaret ve hekimlik gibi alanlarda hizmet etti.
| Ad | Kaynağı | Ne zaman öne çıktı? |
|---|---|---|
| İbrani | Hz. İbrahim'in atası Eber | ataların dönemi; dilin adı İbranice |
| İsrail (İsrailoğulları) | Hz. Yakub'a verilen “Tanrı'yla güreşen” unvanı | Yakub'un soyu; Kur'an'daki “Benî İsrail” |
| Yahudi | Yakub'un oğlu Yahuda ya da Yehuda Krallığı | Babil sürgünü sonrası |
| Musevi | “Hz. Musa'nın dinine bağlı” | Osmanlı'nın son dönemi, Türkçede |
Nasıl sorulurBir ad ya da olay tarif edilir (“Hz. Yakub'a verilen unvandan gelen ad…”, “Osmanlı'nın son döneminde Türkçede kullanılan ad…”) ve hangisi olduğu sorulur.
TuzakAdların dönemlerini karıştırmaktır: Yahudi adı Hz. Musa'dan değil, Babil sürgününden sonra Yahuda'ya nispetle yaygınlaştı; Musa'ya nispet edilen ad Musevidir. Bir diğer tuzak, iki mabet yıkımını karıştırmaktır: MÖ 586'da Babilliler, MS 70'te Romalılar yıktı.
⇄Bilgi eşleştirme ad ↔ kaynağı
?Soru çöz
Yahudi tarihinde Kudüs'ün krallığın merkezi yapıldığı, burada görkemli bir mabedin inşa edildiği ve “altın çağ” olarak anılan dönem aşağıdaki şahsiyetlerden hangileriyle ilişkilidir?