Yahudilik ve Hristiyanlık: doğuş, inanç, ritüel, mezhepler ve kutsal mekânlar

İbrani, İsrail, Yahudi ve Musevi kavramları nasıl ayrılır, Hristiyanlık Pavlus'la nasıl kurumsallaştı? İki dinin inanç ve mezheplerini tablolarla karşılaştır.

7 durakTYT · AYT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MÖ XX. YY – 1948 · YAHUDİLİK

Yahudiliğin tarihçesi: Hz. İbrahim'den sürgüne, İbrani'den Musevi'ye

MEB 11. sınıf · Yahudilik ve Hristiyanlık · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDin nedir, din kelimesi Kur'an'da hangi anlamlarda geçer, farklı bilim dalları dini nasıl tanımlar?Bağlantılı konudan (Bilgi, iman ve din). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İslam âlimlerinin yaygın tanımına göre din, akıl sahiplerini kendi istek ve hür iradeleriyle hayırlı olana yönelten ilahi emirler bütünüdür. Kur'an'da din kelimesi itaat, ceza ve karşılık, hesap, hüküm, yol ve şeriat gibi anlamlarda geçer. Felsefe, sosyoloji, antropoloji ve dinler tarihi ise dini kendi bakış açılarından, birer yönüyle tanımlar.

Din kavramı ve din tanımları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yahudiliğin tarihçesi nedir, İbrani, İsrail, Yahudi ve Musevi kavramları arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Yahudilik, kökenini Hz. İbrahim'e dayandıran en eski tek tanrılı dindir. Hz. Musa döneminde Mısır'dan çıkış ve Sina'da on emir, Hz. Davud ve Hz. Süleyman döneminde Kudüs merkezli krallık yaşandı; Babil sürgünü (MÖ 586) ve MS 70'te mabedin yıkılmasıyla uzun bir sürgün başladı. Topluluk tarih içinde İbrani, İsrail(oğulları), Yahudi ve Osmanlı'nın son döneminde Musevi adlarıyla anıldı.

Aynı topluluğun dört adı vardır ve her biri tarihin farklı bir anını anlatır: İbrani, İsrail, Yahudi, Musevi.

Yahudilik hem bir din hem de etnik ve millî bir kimliktir. Yahudi geleneğindeki “Yahudilik, Tanrı'nın Yahudiler için seçtiği dindir” ifadesi bu iç içeliği gösterir. Bu yüzden Yahudilik evrensel bir din olarak değil, bir topluluğun dini olarak yaşanır. Kur'an-ı Kerim Yahudileri “Benî İsrail” (İsrailoğulları), “Hûd” ve “Yehûd” kelimeleriyle anar.

Ataların dönemi ve Hz. Musa

Yahudiler tarihlerini neden Hz. İbrahim'le başlatır? Çünkü onlara göre Tanrı'nın bu soyla yaptığı ahit onunla başlar: Tanrı İbrahim'e ve soyuna Kenan (bugünkü Filistin) topraklarını vadetmiştir; bu topraklara arz-ı mev'ud (vadedilmiş topraklar) denir. Hz. İbrahim'in atası Eber'den dolayı soyuna İbrani, diline İbranice denmiştir. Bir anlatıya göre Hz. Yakub'a “Tanrı'yla güreşen” anlamında İsrail adı verildi; onun soyu İsrailoğulları diye anıldı. Mısır'da köleleştirilen İsrailoğullarını Hz. Musa Mısır'dan çıkardı; Sina Dağı'nda dinî ve toplumsal hayatı düzenleyen on emir verildi.

Krallık, sürgün ve dağılış

Hz. Davud Kudüs'ü merkez yaptı, oğlu Hz. Süleyman Kudüs'te görkemli mabedi inşa ettirdi; MÖ X. yüzyıl Yahudilerin altın çağı sayılır. Süleyman'dan sonra ülke ikiye bölündü. Güneydeki Yehuda'ya Babilliler son verdi, mabedi yıktı ve halkı Babil'e sürdü (MÖ 586). Sürgün sonrasında topluluk kendini Yahudi adıyla tanımladı; ad, Hz. Yakub'un oğlu Yahuda'dan ya da Yehuda Krallığı'ndan gelir. Yeniden yapılan mabet, Roma'ya karşı çıkan isyan sonucu MS 70'te yıkıldı; Yahudiler Kudüs'ten sürüldü ve dünyaya dağıldı.

Ek bilgi: çöl yılları, bölünme ve dönüş

İsrailoğulları Mısır'dan çıktıktan sonra kırk yıl Sina Çölü'nde kaldı; Kenan bölgesi Musa'dan sonra Yeşu önderliğinde alındı. Hâkimler döneminin ardından Saul kabileleri birleştirip krallığı kurdu. Süleyman'dan sonra kuzeyde İsrail, güneyde Yehuda krallıkları oluştu; İsrail Krallığı MÖ 722'de Asurlularca yıkıldı. Babil sürgünü MÖ 538'de Perslerin dönüşe izin vermesiyle sona erdi ve mabet yeniden yapıldı.

Topluluğun adları tarihin farklı anlarında doğdu: İbrani atalarla, İsrail Hz. Yakub'la, Yahudi Babil sürgünüyle, Musevi Osmanlı'nın son döneminde.Görsel: Sınav Defteri

İspanya ve Portekiz'den sürülen binlerce Yahudi Osmanlı topraklarına sığındı. Osmanlı'nın son döneminde “Hz. Musa'nın dinine bağlı” anlamında Musevi adı kullanıldı. XX. yüzyılda Filistin'e göçler başladı ve 1948'de İsrail Devleti kuruldu.

Ek bilgi: Osmanlı'ya sığınma

İspanya'dan sürülen Yahudilerin Osmanlı'ya gelişi 1492'de başladı. Sığınanlar tercümanlık, ticaret ve hekimlik gibi alanlarda hizmet etti.

Dört ad, dört dönem
AdKaynağıNe zaman öne çıktı?
İbraniHz. İbrahim'in atası Eberataların dönemi; dilin adı İbranice
İsrail (İsrailoğulları)Hz. Yakub'a verilen “Tanrı'yla güreşen” unvanıYakub'un soyu; Kur'an'daki “Benî İsrail”
YahudiYakub'un oğlu Yahuda ya da Yehuda KrallığıBabil sürgünü sonrası
Musevi“Hz. Musa'nın dinine bağlı”Osmanlı'nın son dönemi, Türkçede
Akılda kalsın: Adların sırası tarihin sırasıdır: İbrani (İbrahim'in atası Eber) → İsrail (Yakub) → Yahudi (Babil sürgünü, Yahuda) → Musevi (Osmanlı, Musa). İki yıkım: MÖ 586 Babil, MS 70 Roma. Altın çağ: Davud-Süleyman, MÖ X. yüzyıl.
Sınavda

Nasıl sorulurBir ad ya da olay tarif edilir (“Hz. Yakub'a verilen unvandan gelen ad…”, “Osmanlı'nın son döneminde Türkçede kullanılan ad…”) ve hangisi olduğu sorulur.

TuzakAdların dönemlerini karıştırmaktır: Yahudi adı Hz. Musa'dan değil, Babil sürgününden sonra Yahuda'ya nispetle yaygınlaştı; Musa'ya nispet edilen ad Musevidir. Bir diğer tuzak, iki mabet yıkımını karıştırmaktır: MÖ 586'da Babilliler, MS 70'te Romalılar yıktı.

⇄Bilgi eşleştirme ad ↔ kaynağı

?Soru çöz

Yahudi tarihinde Kudüs'ün krallığın merkezi yapıldığı, burada görkemli bir mabedin inşa edildiği ve “altın çağ” olarak anılan dönem aşağıdaki şahsiyetlerden hangileriyle ilişkilidir?

✓ D. Kudüs'ü merkez yapan Hz. Davud, mabedi yaptıran oğlu Hz. Süleyman'dır; MÖ X. yüzyıl altın çağ sayılır. A İbrahim ve İshak ataların dönemidir, krallık yoktur; B Musa ve Harun Mısır'dan çıkış ve on emir dönemindedir, Kudüs henüz alınmamıştı; C Ezra ve Nehemya Babil sürgünü sonrası reformlarla anılır.
DİNLER · YAHUDİLİK

Yahudiliğin inancı: tek Tanrı, seçilmişlik, Tanah ve Talmud

MEB 11. sınıf · Yahudilik ve Hristiyanlık · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİman ile İslam arasındaki ilişki nedir, Nisa suresi 136. ayet ve Cibril hadisinde hangi iman esasları sayılır?Bağlantılı konudan (Bilgi, iman ve din). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İman kalbin tasdiki, İslam ise Allah'a teslimiyetin söz ve davranışlarla ortaya konmasıdır; ikisi birbirini tamamlar. Nisa suresi 136. ayet Allah'a, peygamberine ve kitaplarına iman etmeye çağırır; Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve ahiret gününü inkâr edenin derin bir sapkınlığa düştüğünü bildirir. Cibril hadisi İslam'ı, imanı ve ihsanı birlikte tanımlar.

İman ve İslam: Nisa 136 ve Cibril hadisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yahudiliğin inanç esasları nelerdir, Tanah, Tevrat ve Talmud nedir?

Kısa cevap: Yahudiliğin merkezinde tek Tanrı inancı vardır; Yahudiler İsrailoğullarının Tanrı'nın seçtiği topluluk olduğuna, Filistin'in kendilerine vadedildiğine ve Hz. Davud soyundan bir mesihin geleceğine inanır. En çok kabul gören inanç ilkeleri Musa b. Meymun'un on üç ilkesidir. Yazılı kutsal kitap Tanah'tır (Tevrat, Neviim, Ketuvim); sözlü geleneğin yazıya geçmiş hâli Talmud'dur. Peygamberlerin en büyüğü Hz. Musa sayılır.

Yahudilikte “ne yapmalı?” sorusu en az “neye inanmalı?” sorusu kadar önemlidir; bu yüzden din, inanç kadar uygulamayla da tanımlanır.

İnanç esasları

Yahudilikte inanç esaslarıyla birlikte ibadet ve uygulama öne çıkar. Birçok Yahudi din âlimi on emri dinin temel ilkelerinin özeti olarak görür. İnanç ilkelerini sistemli bir liste hâline getiren âlimler arasında en çok kabul göreni Endülüslü Musa b. Meymundur. Onun on üç ilkesi Tanrı'nın varlığı, birliği, şekilden münezzeh oluşu, ezelî ve ebedî oluşu; yalnız Tanrı'ya ibadet; peygamberlik ve Hz. Musa'nın peygamberlerin en büyüğü oluşu; Tevrat'ın Tanrı'dan geldiği ve değişmediği; Tanrı'nın insanın düşünce ve eylemlerini bildiği, ödül ve ceza vereceği; mesihin geleceği ve ölümden sonra diriliş inancından oluşur.

Tanrı için en çok kullanılan ad Yehova'dır; İsrailoğullarının koruyucusu ve yöneticisi olarak görülür. İbranicede “tanrılar” anlamına gelen Elohim de Yehova ile aynı anlamda kullanılmıştır. Yahudiler İsrailoğullarının Tanrı ile ahitleşmiş seçilmiş topluluk olduğuna, Filistin'in de kendilerine verilmiş kutsal topraklar olduğuna inanır. Hz. Davud soyundan gelecek bir mesihin Filistin'de dinî ve siyasi bağımsızlığı yeniden kuracağı beklentisi de inancın parçasıdır.

Kitap anlayışı

Yahudi kutsal metinleri: yazılı ve sözlü
MetinİçeriğiNot
Tevrat (Torah)Hz. Musa'ya vahyedildiğine inanılan beş kitapTanah'ın ilk bölümü
Neviimİbrani peygamberlerin sözleri ve hayatlarıTanah'ın ikinci bölümü
Ketuvimilahiler, vecizeler, tarihî anlatılarTanah'ın üçüncü bölümü
TanahTevrat + Neviim + Ketuvim (yazılı kısım)Türkçede Ahd-i Atik (Eski Ahit); Kitab-ı Mukaddes'in ilk bölümü
TalmudTevrat'ın yorumları ve hukuki açıklamaları (sözlü gelenek)sonradan yazıya geçirildi

Tablodaki ilişkiye dikkat: Tevrat Tanah'ın bir parçasıdır, Tanah ise Hristiyanların kutsal kitabı Kitab-ı Mukaddes'in ilk bölümünü, yani Ahd-i Atik'i oluşturur. Kur'an'a göre Tevrat, Allah'ın Hz. Musa'ya indirdiği kitaptır.

Peygamber anlayışı

Yahudi inancına göre peygamberlik kişisel çabayla kazanılmaz, Tanrı seçer; görev alan kişi bunu bir mucizeyle ispatlamalıdır. Hz. Musa peygamberlerin en büyüğüdür; sonrakiler onun peygamberliğine tabidir ve otoritelerini Tevrat'tan alırlar. Son peygamber Malaki'dir. Yahudiler neden Hz. İsa'yı peygamber saymaz? Çünkü onlara göre peygamberlik Malaki ile kapanmıştır; beklenen mesih de Davud soyundan gelip Filistin'de krallığı yeniden kuracak bir kurtarıcıdır. Aynı gerekçeyle Hz. Muhammed'i de peygamber olarak kabul etmezler. Kur'an'a göre ise Hz. Musa da Hz. İsa da Allah'ın peygamberidir.

Ek bilgi: tarihler ve sayılar

Musa b. Meymun 1135-1204 yılları arasında yaşadı. Yahudi kaynaklarında elli beş civarında peygamberden söz edilir; peygamberlik geleneği Hz. İbrahim'le belirginleşir. Malaki'nin MÖ V. yüzyılda yaşadığı tahmin edilir.

Akılda kalsın: Tanah = TaNaH: Tevrat (Torah) + Neviim + K/Hetuvim; kelimenin harfleri bölümlerin baş harfleridir. Yazılı = Tanah, sözlü = Talmud. İnanç ilkeleri = Musa b. Meymun, 13 ilke. En büyük peygamber Musa, son peygamber Malaki.
Sınavda

Nasıl sorulurKutsal metinlerin adı ve kapsamı sorulur (“Hz. Musa'ya verildiğine inanılan beş kitap”, “yazılı bölümlerin tamamı”) ya da inanç ilkeleri listesinde bulunmayan madde istenir.

TuzakTevrat ile Tanah'ı aynı sanmaktır: Tevrat Tanah'ın yalnız ilk bölümüdür. Bir diğeri Talmud'u yazılı vahiy sanmaktır; Talmud Tevrat'ın sözlü yorum geleneğidir. Teslis ya da kefaret gibi Hristiyan inançlarını Yahudi ilkesi diye işaretleme.

▭Boşluk doldurma

Tevrat, Neviim ve Ketuvim'den oluşan yazılı kutsal metinlerin tamamına , Tevrat'ın yorumlarını içeren sözlü geleneğe ise denir.

TanahTalmudTevratİncil

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Musa b. Meymun'un belirlediği Yahudi inanç ilkeleri arasında yer almaz?

✓ B. “Üç kişilikte tek Tanrı” Hristiyanlıktaki teslis inancıdır; Yahudilik Tanrı'nın kesin birliğini savunur. A Tanrı'nın birliği on üç ilkenin ikincisidir; C mesihin gelişi on ikinci ilkedir; D Hz. Musa'nın peygamberlerin en büyüğü olduğu da ilkeler arasındadır.
DİNLER · YAHUDİLİK

Şabattan Ağlama Duvarı'na: Yahudiliğin ritüelleri, sembolleri, kutsal mekânları

MEB 11. sınıf · Yahudilik ve Hristiyanlık · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİslam medeniyetinin ilim ve kültür havzaları nelerdir, gönül coğrafyamız neresidir?Bağlantılı konudan (İslam medeniyeti ve bilim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İslam medeniyeti sekiz büyük ilim ve kültür havzasında gelişti: Hicaz; Kudüs ve çevresi; Şam ve Bağdat; İran, Horasan, Türkistan ve Maveraünnehir; Hint alt kıtası; Anadolu ve Balkanlar; Mısır ve Mağrip; Endülüs. İslam'ı bu bölgelere âlimler, komutanlar ve tüccarlar taşıdı; Arapça, Farsça ve Türkçe medeniyetin ana dilleri oldu. Tarihî ve kültürel bağ hissettiğimiz bu bölgelere gönül coğrafyamız denir.

Gönül coğrafyamız: ilim ve kültür havzaları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yahudilikte Şabat, Yom Kipur, Fısıh nedir; menora, Davud yıldızı ve Ağlama Duvarı neyi ifade eder?

Kısa cevap: Yahudilikte günde üç kez dua edilir; ibadet yeri sinagog (havra), din adamı hahamdır. Haftalık kutsal gün cumartesidir (Şabat), o gün iş yapılmaz. Başlıca bayramlar Roş Haşana (yılbaşı), Yom Kipur (kefaret günü, oruçla) ve Fısıh'tır (Mısır'dan çıkış). Semboller Davud yıldızı, menora ve kipadır. En kutsal şehir Kudüs, en önemli dua yeri Süleyman Mabedi'nden kaldığına inanılan Ağlama Duvarı'dır.

Cuma akşamı güneş batınca bir Yahudi evinde mumlar yanar; ertesi gün akşama kadar ateş yakılmaz, yazı yazılmaz, iş yapılmaz. Şabat başlamıştır.

Günlük, haftalık, yıllık ritüeller

Bir din ya da inanç sistemine ait ibadet, ayin, tören ve bunlarda uyulan kurallara ritüel denir. Yahudilikte günlük dualar sabah, öğleden sonra ve akşam olmak üzere günde üç kez yapılır. Topluca dua sinagogda, hahamın gözetiminde, kutsal kitaptan bölümler okunarak yapılır. Grekçe “toplanma” kökünden gelen sinagog, Türkçede havra diye bilinir ve ibadetin yanında din eğitimi yeridir. Haftalık ritüel Şabattır: Tanrı'nın evreni yarattıktan sonra dinlendiği ve İsrailoğullarını Mısır'dan çıkardığı hatırlanarak cumartesi kutsal sayılır. Bu günde yazı yazmak, ateş yakmak gibi işler yasaktır; ancak hayati tehlike varsa kural uygulanmaz.

Yahudi bayramlarından üçü
BayramAnlamıNe yapılır?
Roş HaşanayılbaşıTanrı'nın geçen yılın amellerini gözden geçirdiğine inanılır
Yom Kipurkefaret günü; en önemli bayramyılbaşından sonraki onuncu gün oruç tutulur, günahların bağışlanması için dua edilir
Fısıhilkbaharın gelişi ve Mısır'daki kölelikten kurtuluşsekiz gün sürer; mayalı yiyecek yenmez
Ek bilgi: Şabat yasakları ve Yahudi takvimi

Yahudi geleneği Şabat'ta yasak olan işleri otuz dokuz ana başlıkta toplar; ekmek pişirmek ve dikiş dikmek de bunların arasındadır. Roş Haşana, Yahudi takviminde Tişri ayının ilk iki günüdür; onu izleyen ve Yom Kipur'la biten on gün yılın en kutsal günleri sayılır.

Semboller

  • Davud yıldızı: Yahudiliğin evrensel sembolüdür; İsrail bayrağında da yer alır.
  • Menora: yedi kollu şamdan; en eski Yahudi sembollerinden biridir, İsrail'in resmî sembolleri arasındadır.
  • Kipa: Yahudi erkeklerin dua ederken ve gün içinde Tanrı'ya saygının ifadesi olarak başlarına taktıkları küçük takke.

Kutsal mekânlar

Yahudilik için en kutsal şehir Kudüstür. Kudüs'ün kutsallığı Hz. Davud'un onu başkent yapmasıyla başlar, Hz. Süleyman'ın mabediyle pekişir. Yahudi inancına göre mesih geldiğinde krallık Kudüs'te yeniden kurulacak, diriltilen insanlar burada toplanacaktır. Hz. Süleyman'ın yaptırdığı mabede İbranice Beth ha-Mikdaş, Arapça Beytülmakdis (kutsal ev) denir. Mabet MÖ 586'da Babilliler, yeniden yapıldıktan sonra MS 70'te Romalılar tarafından yıkıldı. Yahudiler neden Batı Duvarı'nın önünde dua eder? Mabet yıkıldığı için ondan geriye kaldığına inandıkları tek parça bu duvardır; bu yüzden Ağlama Duvarı diye bilinen yer, mabedin yasının tutulduğu ve yeniden kurulmasının umulduğu dua yeridir. Sürgündeki Yahudilerin dualarında geçen “Gelecek yıl Kudüs'te” temennisi bu bağlılığın ifadesidir. İslam medeniyeti ve bilim sayfasında Kudüs'ü üç semavi dinin ortak kutsal şehri olarak gördük.

Akılda kalsın: Yahudilik: cumartesi (Şabat) · sinagog/havra · haham. Bayramlar: Roş Haşana = yılbaşı, Yom Kipur = kefaret ve oruç, Fısıh = Mısır'dan çıkış, mayasız ekmek. Semboller: yıldız (Davud), şamdan (menora), takke (kipa). Mekân: Kudüs, Süleyman Mabedi, Ağlama Duvarı.
Sınavda

Nasıl sorulurKavram ile din eşleştirilir (“aşağıdakilerden hangisi Yahudiliğe ait bir semboldür?”) ya da bir bayram tarif edilip adı istenir.

TuzakBenzer kavramları karıştırmaktır: Yahudiliğin haftalık kutsal günü cumartesi, Hristiyanlığınki pazardır; Fısıh Mısır'dan çıkışı, Hristiyanlıktaki Paskalya ise Hz. İsa'nın dirilişini anar. Yom Kipur'u yılbaşı sanma: yılbaşı Roş Haşana, Yom Kipur ondan on gün sonraki kefaret günüdür.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ↔ açıklama

?Soru çöz

“Yahudiler için Şabat, cuma akşamı güneşin batışıyla başlar ve cumartesi akşamı sona erer. Bu gün Tanrı'nın evreni yarattıktan sonra dinlenmesinin ve İsrailoğullarının Mısır'dan çıkışının hatırası olarak kutsal sayılır. Ateş yakmak, yazı yazmak gibi işler yapılmaz; ama bir insanın hayatı tehlikedeyse bu yasaklar askıya alınır.”
Bu parçada Şabat'la ilgili aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?

✓ A. Şabat'ta sinagogda toplanıp kutsal kitaptan bölümler okunması doğrudur, ama parçada geçmez; tuzak budur. B “yaratmadan sonra dinlenme ve Mısır'dan çıkış” ifadesiyle; C “cuma akşamı başlar, cumartesi akşamı sona erer” cümlesiyle; D “hayatı tehlikedeyse askıya alınır” ifadesiyle parçada yer alır.
DİNLER · YAHUDİLİK

Ortodokstan Yeniden Yapılanmacıya: Yahudi mezhepleri ve Siyonizm

MEB 11. sınıf · Yahudilik ve Hristiyanlık · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİtikad, fıkıh, mezhep ve fırka ne demektir, itikadi ve fıkhi mezhepler nasıl sınıflandırılır?Bağlantılı konudan (İslam düşüncesinde yorumlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İtikad inanılması gereken esasların bütünüdür; fıkıh ibadet ve muamelatla ilgili amelî hükümleri delilleriyle bilmektir. Mezhep, dini anlama ve yorumlamada kendine özgü yöntemi olan düşünce geleneğidir; yeni bir din değildir. Fırka, daha çok itikadi ve siyasi görüş ayrılığı etrafında oluşan topluluktur. İtikadi-siyasi yorumlar Ehlisünnet ve Şia, fıkhi yorumlar ise mezhep imamlarının adını taşır.

İtikad, fıkıh, mezhep, fırka

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Günümüz Yahudi mezhepleri nelerdir, Siyonizm nedir?

Kısa cevap: Günümüzde varlığını sürdüren başlıca Yahudi mezhepleri Ortodoks, Reformist, Muhafazakâr ve Yeniden Yapılanmacı Yahudiliktir. Ortodokslar Tevrat ve Talmud'u mutlak otorite sayar; Reformistler Almanya'da doğmuş, ibadet dilini değiştirmiş ve kutsal toprağa dönüşü reddetmiştir. Siyonizm ise dinî “Siyon” kavramından türeyip XIX. yüzyıl sonunda Herzl'in önderliğinde Filistin'de Yahudi devleti kurmayı hedefleyen siyasi harekettir.

Aynı kutsal metne bakan dört topluluk, modern dünyaya dört farklı cevap verdi.

Yahudi mezhepleri kutsal metinlerin yorumlanması, dinî otoritenin kimde olduğu, ibadet biçimi ve özellikle modernleşmeye nasıl uyulacağı sorularındaki farklılıklardan doğdu. Tabloyu bir yelpaze gibi oku: en gelenekselden en esneğe doğru.

Günümüz Yahudi mezhepleri: gelenekten esnekliğe
MezhepNasıl doğdu?Temel tutumu
Ortodoksgeleneksel Yahudi anlayışının devamıTevrat ve Talmud mutlak otoritedir; seçilmişlik, kutsal topraklar ve Tevrat'ın vahiy oluşu korunur; hahamların otoritesi güçlüdür
MuhafazakârReformistlerden ayrılan bir grup haham kurdugeleneği koruyarak güncel sorunlara cevap aramak; bütün Yahudilerin ortak tarih ve bilinci
ReformistAlmanya'da ortaya çıktıTevrat vahye dayansa da insan elinden geçmiş bir metin sayılır; ibadet dili İbraniceden Almancaya çevrildi, kadın hahamlığa izin verildi; kutsal topraklara dönüş, seçilmişlik ve mesih beklentisi reddedildi
Yeniden YapılanmacıMuhafazakârlardan ayrıldıYahudilik bir din olmaktan çok Yahudilerin ürettiği kültür ve medeniyet olarak görülür; dinî kurallara uyma zorunluluğu kaldırıldı

Mezhepleri ayırt etmenin en kolay yolu Tevrat'a ve geleneğe bakışlarıdır. Ortodokslar için hem yazılı Tevrat hem sözlü Talmud değişmez otoritedir. Reformistler bu otoriteyi gevşetip dini çağın şartlarına uyarladı. Reformistler neden ibadet dilini değiştirdi ve kutsal topraklara dönüşü reddetti? Yahudiliği, yaşadıkları Avrupa ülkesinin vatandaşı olmakla çatışmayan evrensel bir inanç olarak yorumladılar; zamanla Yahudiliğin en esnek yorumu oldular. Muhafazakârlar ikisinin arasında, geleneği koruyup güncelleme yolunu seçti. Yeniden Yapılanmacılar ise Yahudiliği dinden çok bir kültürel kimlik ve medeniyet olarak tanımladı; mensuplarının çoğu Tanrı'nın tarihe müdahale etmediğini düşünür.

Siyonizm

Siyon, Ahd-i Atik'te Hz. Davud'un fethedip krallığın merkezi yaptığı Kudüs'ün adıdır; zamanla bütün İsrail topraklarını ifade etmeye başladı. Siyonizm bu dinî kavramdan türeyip “tarihî yurda dönüş” hedefiyle siyasi bir ideolojiye dönüştü. XIX. yüzyılın sonunda Doğu ve Orta Avrupa Yahudileri arasında doğdu; Theodor Herzl'in önderliğinde uluslararası bir hareket hâline geldi. Filistin'e planlı göç ve yerleşim, bölgenin yerli halkının direnişine rağmen sürdü ve 1948'de İsrail Devleti'nin kurulmasıyla sonuçlandı; bölgede hâlâ süren çatışmaların zemini de bu süreçte oluştu. Siyonizm'in siyasi, kültürel ve dinî yorumları vardır; Yahudiler arasında onu benimsemeyen gruplar da bulunur.

Ek bilgi: Siyonizm'in kilometre taşları

Hareket 1897'de toplanan ilk Siyonist kongreyle uluslararası bir talep hâline geldi. 1917'de Britanya hükûmeti Balfour Deklarasyonu ile Filistin'de bir Yahudi yurdu kurulmasını desteklediğini açıkladı.

Akılda kalsın: Yelpaze: Ortodoks (en geleneksel) → Muhafazakâr (orta yol) → Reformist (esnek, Almanya) → Yeniden Yapılanmacı (kültürel kimlik). Siyonizm zinciri: Siyon = Kudüs → XIX. yy sonu, Herzl → 1948 İsrail.
Sınavda

Nasıl sorulurBir mezhebin tutumu tarif edilir (“ibadet dilini İbraniceden Almancaya çeviren, mesih beklentisini reddeden…”) ve adı sorulur; ya da Siyonizm'in tanımı istenir.

TuzakReformist ile Yeniden Yapılanmacıyı karıştırmaktır: Reformistler dini modernleştirdi, Yeniden Yapılanmacılar dini bir kültüre indirgedi. Siyonizm'i salt bir ibadet akımı sanma; dinî bir kavramdan türemiş siyasi bir harekettir ve bütün Yahudiler tarafından benimsenmez.

▭Boşluk doldurma

Almanya'da ortaya çıkıp ibadet dilini Almancaya çeviren mezhep Yahudiliktir. Siyonizm ise adını Kudüs'ün Ahd-i Atik'teki adı olan kelimesinden alır.

ReformistSiyonOrtodoksKenan

?Soru çöz

Bu mezhebe göre Yahudilik, bir din olmaktan çok Yahudilerin tarih boyunca ürettiği bir kültür ve medeniyettir; dinî kurallara uyma zorunluluğu yoktur ve mensuplarının çoğu Tanrı'nın tarihe müdahale etmediğini düşünür.
Sözü edilen mezhep aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Yahudiliği kültür ve medeniyete indirgeyen, kuralları zorunlu saymayan mezhep Yeniden Yapılanmacılıktır. A Ortodokslar tam tersine Tevrat ve Talmud'u mutlak otorite sayar; B Muhafazakârlar geleneği korumaya çalışır, dini kültüre indirgemez; D Reformistler dini modernleştirmiştir ama onu bir din olarak görmeye devam eder.
I–XVI. YY · HRİSTİYANLIK

Hristiyanlığın tarihçesi: Filistin'den Roma'ya, Pavlus'tan Reform'a

MEB 11. sınıf · Yahudilik ve Hristiyanlık · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHz. Muhammed'in peygamberlikle ilgili görevleri nelerdir, tebliğ, tebyin, teşri ve temsil ne anlama gelir?Bağlantılı konudan (Hz. Muhammed). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hz. Muhammed'in peygamberlikle ilgili dört görevi vardır: tebliğ (vahyi eksiksiz ve değiştirmeden insanlara ulaştırmak), tebyin (Kur'an'ı açıklamak), teşri (Allah'ın verdiği yetkiyle hüküm koymak) ve temsil (İslam'ı en güzel şekilde yaşayarak örnek olmak). Bu görevler Kur'an'ın anlaşılmasında sünnetin vazgeçilmez olduğunu gösterir.

Peygamberlik görevleri: tebliğ, tebyin, teşri, temsil

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hristiyanlık nasıl doğdu ve yayıldı, Pavlus'un Hristiyanlıktaki rolü nedir?

Kısa cevap: Hristiyanlık, Roma egemenliğindeki Filistin'de Hz. İsa'nın öğretileri etrafında doğdu. Hz. İsa'yı görmemiş olan Pavlus, onun mesajını yeniden yorumlayıp Anadolu, Yunanistan ve Balkanlara yayarak inancın kurumsallaşmasında belirleyici oldu. 313 Milano Fermanı ile serbest kalan Hristiyanlık 380'de Roma'nın resmî dini oldu; 325 İznik Konsili inanç ilkelerini belirledi. 1054'te Katolik-Ortodoks ayrılığı, XVI. yüzyılda Reform yaşandı.

“Hristiyan” kelimesi ilk kez Anadolu'nun hemen yanı başında, Antakya'da kullanıldı.

Doğuş: Hz. İsa ve havariler

Hristiyanlık, Roma egemenliğindeki Filistin'de, mesih beklentisinin yaygın olduğu bir Yahudi ortamında doğdu. Hristiyan kaynaklarına göre Hz. İsa Beytüllahim'de doğdu, Nasıra'da büyüdü; insanları tövbeye çağırdı ve kendisine yardım etmeleri için on iki havari seçti. Yine Hristiyan kaynaklarına göre Yahudi din adamlarınca suçlanıp Roma valisinin kararıyla çarmıha gerildi. Kur'an'a göre ise Hz. İsa çarmıha gerilmemiş, ona benzetilen biri öldürülmüştür (Nisa 4/157). Hristiyan adı, “mesih” anlamındaki Grekçe christos'tan gelir ve ilk kez Antakya'da kullanıldı. Kur'an Hristiyanları “Nasara” diye anar.

Pavlus: ikinci kurucu

Baskı gören takipçiler Antakya ve Şam gibi merkezlere dağıldı. Bu dönemin en etkili ismi Pavlus'tur. Hz. İsa'yı hiç görmemiş, hatta önce onun takipçilerine karşı çıkmıştır; Şam yolunda İsa'nın kendisine göründüğünü ve ona havarilik görevi verdiğini söyleyerek kendini havari saydı. Anadolu, Makedonya ve Yunanistan'a yolculuklar yaptı, Hristiyanlığı Yahudi olmayan topluluklara yaydı. Hz. İsa'nın mesajını yeniden yorumladı: İsa'nın tanrısallığı, kefaret ve diriliş inancı onun öğretisinde merkeze yerleşti. Bu yüzden Hristiyanlığın kurumsallaşmasında ve inanç esaslarının şekillenmesinde Pavlus'un rolü belirleyici kabul edilir.

Roma'da resmî din, konsiller, bölünmeler

Baskı altındaki küçük bir topluluk, dört yüz yıl içinde Roma'nın resmî dinine dönüştü; sonra iki büyük bölünme yaşadı.Görsel: Sınav Defteri

İlk yüzyıllarda baskı gören Hristiyanlar, İmparator Konstantin'in 313 Milano Fermanı ile koruma altına alındı; 380'de I. Theodosius öteki inançları yasaklayınca Hristiyanlık Roma'nın resmî dini oldu. Kilise temsilcilerinin inanç konularını karara bağlamak için yaptığı toplantılara konsil denir. İsa'nın Tanrı olmadığını, ilk ve en üstün yaratılmış olduğunu savunan rahip Arius'un görüşü 325 İznik Konsili'nde reddedildi, Arius aforoz edildi. Hristiyanlar İznik'i neden dönüm noktası sayar? İsa'nın tanrısallığı orada bağlayıcı bir inanç ilkesi olarak tanımlandı; teslis anlayışı da sonraki konsillerle bu temel üzerinde şekillendi. Orta Çağ'da Roma ve İstanbul kiliselerinin rekabeti 1054'te büyük bölünmeyle sonuçlandı: Roma merkezli Batı kiliseleri Katolik, İstanbul merkezli Doğu kiliseleri Ortodoks adını aldı. XVI. yüzyılda kilisenin para karşılığı günah affı belgesi (endüljans) satmasına karşı çıkan Martin Luther'in başlattığı Reform ise Protestanlığı doğurdu.

Akılda kalsın: Üç rakam, üç adım: 313 serbest (Milano), 325 tanımlandı (İznik), 380 resmî (Theodosius). İki bölünme: 1054 Katolik-Ortodoks, XVI. yy Protestan. Pavlus = İsa'yı görmeden kendini havari sayan, inancı kurumsallaştıran isim.
Sınavda

Nasıl sorulurPavlus ya da bir konsil tarif edilip adı istenir; ya da olaylar sıralanır.

TuzakPavlus'u on iki havariden biri sanmaktır; Hz. İsa'yı hiç görmemiş, kendini sonradan havari ilan etmiştir. Bir diğeri Milano Fermanı ile resmî din olmayı karıştırmaktır: 313'te serbestlik, 380'de resmî din geldi. Parça Hristiyan inancını anlatıyorsa İslam'ın bakışını cevaba katma; soru “Hristiyanlara göre” diye sorar.

↕Sıralama Hristiyanlık tarihi

  1. Hristiyanlığın Roma'nın resmî dini olması
  2. Pavlus'un Anadolu ve Yunanistan yolculukları
  3. Luther'in başlattığı Reform hareketi
  4. İznik Konsili'nde Arius'un görüşünün reddedilmesi
  5. Roma ve İstanbul kiliselerinin ayrılması
  6. Milano Fermanı ile Hristiyanların koruma altına alınması

?Soru çöz

“Hz. İsa'nın mesajı Filistin'deki küçük bir Yahudi topluluğunun içinde kalabilirdi. Pavlus bu mesajı Anadolu ve Yunan şehirlerine taşıdı, Yahudi olmayanların da topluluğa katılabileceğini savundu. İsa'nın ölümünü insanlığın günahına kefaret olarak yorumladı; mektupları sonraki kuşakların inancını biçimlendirdi.”
Bu parçadan Pavlus'la ilgili aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?

✓ B. Pavlus'un Hz. İsa'yı hiç görmediği doğrudur ve sınavda sık sorulur, ama bu parçada geçmez. A “Yahudi olmayanların da katılabileceğini savundu” cümlesinden; C “Anadolu ve Yunan şehirlerine taşıdı” ifadesinden; D “ölümünü insanlığın günahına kefaret olarak yorumladı” ifadesinden çıkar.
DİNLER · HRİSTİYANLIK

Teslisten Paskalya'ya: Hristiyan inancı, kitabı, ritüelleri ve kutsalları

MEB 11. sınıf · Yahudilik ve Hristiyanlık · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAllah'ın isim ve sıfatları nelerdir, zati ve subuti sıfatlar nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Allah-insan ilişkisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Allah'ın zatı duyularla kavranamaz; O, Kur'an'da kendini güzel isimleri (esmaü'l-hüsna) ve sıfatlarıyla tanıtır. Zati sıfatlar yalnız Allah'a ait olup başka hiçbir varlıkta bulunmaz: vücud, kıdem, beka, vahdaniyet, muhalefetün li'l-havadis, kıyam bi-nefsihi. Subuti sıfatların adı insanda da kullanılır ama Allah'ta sınırsızdır: hayat, ilim, semi, basar, irade, kudret, kelam, tekvin.

Allah'ın isim ve sıfatları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hristiyanlıkta teslis, kefaret, sakramentler nedir; Kitab-ı Mukaddes ve İnciller nelerdir?

Kısa cevap: Hristiyanlığın temel inançları teslis (Baba, Oğul, Kutsal Ruh: üç kişilikte tek Tanrı), enkarnasyon (Tanrı'nın İsa'da beden alması), kefaret (İsa'nın ölümüyle ilk günahın bağışlanması), mesih ve ahiret inancıdır. Kutsal kitap Ahd-i Atik ve Ahd-i Cedit'ten oluşan Kitab-ı Mukaddes'tir; dört İncil Matta, Markos, Luka ve Yuhanna'dır. Yedi sakramentin ilki vaftizdir; kutsal gün pazar, en önemli bayram Paskalya'dır.

Hristiyanlıkta vahiy bir kitaptan çok bir kişidir: Hristiyanlara göre Tanrı kendini Hz. İsa'da açmıştır.

İnanç esasları

  • Teslis: Tanrı'nın Baba, Oğul ve Kutsal Ruh olarak üç kişilikte tek varlık olduğu inancı; aklın değil imanın kavrayacağı bir sır kabul edilir.
  • Enkarnasyon (bedenlenme): Tanrı'nın insan bedenine bürünerek yeryüzünde yaşadığı inancı; Hz. İsa hem tanrısal hem insani özellik taşır.
  • Kefaret: Hz. Âdem ile Havva'nın ilk günahı yüzünden bütün insanlığın günahkâr doğduğuna; Hz. İsa'nın çarmıhtaki ölümü ve dirilişiyle bu günahın bağışlandığına inanılır.
  • Mesih ve ahiret: İsa'nın ölüp dirilerek inananları kurtardığına, dünyaya geri dönüp dirileri ve ölüleri yargılayacağına; cennet ve cehenneme inanılır.

Vahiy, kitap ve peygamber anlayışı

Hristiyanlıkta vahiy, Tanrı'nın kendini insanlığa açması olarak anlaşılır ve bu açılışın en yüksek biçimi Tanrı kelamının Hz. İsa'da beden bulmasıdır. Bu yüzden İsa bir peygamberden fazlası sayılır; hayatı, sözleri ve davranışları vahyin parçası kabul edilir. Kitab-ı Mukaddes iki bölümdür: İsa'dan önceki peygamberleri anlatan Ahd-i Atik (Eski Ahit, Yahudilerin Tanah'ı) ve İsa ile sonrasını anlatan Ahd-i Cedit (Yeni Ahit). Yeni Ahit'in en önemli bölümü “müjde” anlamındaki İncillerdir. Hristiyanların çoğunun kabul ettiği dört İncil Matta, Markos, Luka ve Yuhanna'dır; havarilerin ya da öğrencilerinin İsa'nın hayatını kendi anlatımlarıyla yazdığı metinler olarak görülür. Kur'an'a göre ise İncil, Allah'ın Hz. İsa'ya indirdiği vahiydir.

Ritüeller

Hristiyanlar kurtuluşu neden amellerden çok lütfa bağlar? Onlara göre ilk günah yüzünden her insan günahkâr doğar ve kendi çabasıyla bu yükten kurtulamaz; kurtuluş Tanrı'nın lütfuyla ve İsa'nın ölüp dirildiğine imanla gelir. Yine de kiliseler bazı ritüelleri önerir; bunların başında yedi sakrament gelir. En temel ikisi vaftiz (Hristiyanlığa giriş; suya daldırma ya da su serpme) ve evharistiyadır (komünyon; son akşam yemeğini anan ekmek-şarap ayini); Protestanlar yalnız vaftiz ve evharistiyayı kabul eder. Haftalık ayin, İsa'nın dirildiğine inanılan pazar günü kilisede yapılır; büyük kiliseye katedral, küçüğüne şapel denir. Yıllık bayramların başında İsa'nın doğumunu anan Noel ve en önemli bayram olan, dirilişi anan Paskalya gelir.

Ek bilgi: öbür sakramentler ve bayram takvimi

Vaftiz ve evharistiya dışındaki beş sakrament konfirmasyon, günah itirafı, evlilik, rahip takdisi ve hasta yağlamadır. Günlük ritüel sabah ve akşam duasıdır. Noel Katoliklerde 25 Aralık'ta, bazı Doğu kiliselerinde 6-7 Ocak'ta kutlanır. Paskalya'dan önce kırk günlük bir hazırlık dönemi olan Büyük Perhiz tutulur. Türkiye'de Hristiyanlarca kutsal sayılan yerler arasında Meryem Ana Evi (İzmir) ve Aziz Pavlus Kuyusu (Mersin) vardır.

Hristiyanlığın sembolleri ve kutsal mekânları
SembolAnlamıKutsal mekânNeden kutsal?
Haçİsa'nın çarmıhta çektiği acı ve kendini feda edişiKudüs: Kıyamet Kilisesi, Çile Yoluİsa'nın çarmıha gerildiği, gömüldüğü ve dirildiğine inanılan yer
Balıkİsa'yı ve kurtarıcılığını temsil eder; ilk dönem mezar taşlarındaBeytüllahim: Doğuş Kilisesiİsa'nın doğduğuna inanılan yer
GüvercinKutsal Ruh'u temsil eder; barış simgesiVatikan: Aziz Petrus KilisesiKatolik dünyasının merkezi
Akılda kalsın: Dört inanç kavramı tek cümlede: Tanrı üçlüdür (teslis), İsa'da beden almıştır (enkarnasyon), onun ölümüyle ilk günah silinmiştir (kefaret), o geri dönecektir (mesih). Kitap: Kitab-ı Mukaddes = Ahd-i Atik + Ahd-i Cedit; dört İncil MaMaLuYu (Matta, Markos, Luka, Yuhanna). Giriş ayini vaftiz, en büyük bayram Paskalya.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kavram tarif edilir (“Hristiyanlığa giriş töreni”, “üç kişilikte tek Tanrı”) ve adı istenir; ya da kavram-din eşleştirmesinde Hristiyanlığa ait olmayan seçilir.

TuzakYahudi ve Hristiyan kavramlarını karıştırmaktır: Şabat, menora, Fısıh Yahudiliğe; vaftiz, teslis, Paskalya Hristiyanlığa aittir. Bir diğeri Ahd-i Atik'i yalnız Hristiyan kitabı sanmaktır; o, Yahudilerin Tanah'ıdır ve Kitab-ı Mukaddes'in ilk bölümüdür.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ↔ anlam

?Soru çöz

Aşağıdaki kavramlardan hangisi Hristiyanlığa ait değildir?

✓ D. Fısıh, Mısır'daki kölelikten kurtuluşu anan Yahudi bayramıdır. A Paskalya Hz. İsa'nın dirilişini anan Hristiyan bayramıdır, Fısıh'la aynı mevsimde olduğu için karıştırılır; B sakrament vaftiz gibi Hristiyan ayinlerinin genel adıdır; C Kitab-ı Mukaddes, Ahd-i Atik ve Ahd-i Cedit'ten oluşan Hristiyan kutsal kitabıdır.
DİNLER · HRİSTİYANLIK

Katolik, Ortodoks, Protestan ve evanjelikler; üç dinin karşılaştırması

MEB 11. sınıf · Yahudilik ve Hristiyanlık · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTeizm, deizm, agnostisizm ve ateizm nedir, aralarındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Kur'an kavramları ve inanç meseleleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Teizm, evreni yaratan ve onunla ilgilenmeye devam eden bir Tanrı'ya inanır. Deizm Tanrı'nın var olduğunu ve evreni yarattığını kabul eder ama evrene müdahale etmediğini, vahiy ve peygamber göndermediğini savunur. Agnostisizm Tanrı hakkında kesin bilginin mümkün olmadığını söyler. Ateizm ise Tanrı'nın varlığını reddeder.

Teizm, deizm, agnostisizm, ateizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Katoliklik, Ortodoksluk ve Protestanlık arasındaki farklar nelerdir, Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam nasıl karşılaştırılır?

Kısa cevap: 1054'te Roma merkezli Katoliklik ile İstanbul merkezli Ortodoksluk ayrıldı; XVI. yüzyılda Luther'in Reform'uyla Protestanlık doğdu. Katoliklikte papanın inanç ve ahlak konularında otoritesi kabul edilir; Ortodoks kiliseler patrikler etrafında örgütlenir; Protestanlık Kitab-ı Mukaddes'i tek otorite sayar ve kurtuluşu yalnız ilahi lütfa bağlar. Protestanlık içindeki evanjelik akımlar bireysel dindarlığı ve misyonerliği öne çıkarır.

Aynı İncil'i okuyan üç gelenek, “son sözü kim söyler?” sorusuna üç ayrı cevap verdi.

Üç büyük gelenek

İlk kilise 1054'te ikiye ayrıldı; Katoliklikten XVI. yüzyılda Protestanlık doğdu, evanjelik akımlar da Protestanlığın içinde gelişti.Görsel: Sınav Defteri
Katoliklik, Ortodoksluk, Protestanlık
ÖzellikKatoliklikOrtodokslukProtestanlık
Adının anlamıgenel, evrenseldoğru inanç, doğru yol(Katolik kiliseye) itiraz eden
Doğuşu ve merkezi1054; Roma (Vatikan)1054; İstanbulXVI. yy; Martin Luther, Almanya
Dinî otoritepapa (inanç ve ahlakta), kilise geleneğipatrikler ve konsilleryalnız Kitab-ı Mukaddes
Sakramentyediyediiki (vaftiz, evharistiya)
Yaygın olduğu yerGüney Avrupa, Latin Amerika; Hristiyanların yaklaşık yarısıDoğu Avrupa, Balkanlar, RusyaKuzey Avrupa, Kuzey Amerika

Katoliklikte papa, Hz. İsa'nın yeryüzündeki vekili kabul edilen ve Vatikan'da oturan başkandır; inanç ve ahlak konularındaki otoritesi kabul edilir. Ortodokslar ise kendilerini “doğru inancın” koruyucusu sayar. Protestanlık, Luther'in başlattığı Reform sonucunda doğan kiliselerin ortak adıdır: kilisenin aracılığı yerine Kitab-ı Mukaddes'i tek otorite sayar, kurtuluşun yalnız ilahi lütufla olacağına inanır. Protestanlar neden yalnız iki sakrament kabul eder? Kutsal metni tek ölçü saydıkları için yalnız İncillerde Hz. İsa'nın bizzat yaptığı anlatılan vaftizi ve son akşam yemeğini (evharistiya) sakrament sayar, ötekileri kilise geleneğinin ürünü görürler. Luther Kitab-ı Mukaddes'i Almancaya çevirdi; Reform'un ardından birçok ülkede millî kiliseler kuruldu.

Evanjelik akımlar Protestanlığın içinde yer alır. Ad, Yunanca “müjde, iyi haber” anlamındaki evangelion'dan gelir. Evanjelikler bireysel dindarlığı merkeze alır, İncil'in mesajını yaymak için misyonerlik yapar.

Üç dini yan yana koymak

Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam: karşılaştırma
ÖzellikYahudilikHristiyanlıkİslam
Tanrı anlayışıtek Tanrı (Yehova)üç kişilikte tek Tanrı (teslis)tek Allah (tevhit)
Kutsal kitapTanah (Tevrat, Neviim, Ketuvim) + TalmudKitab-ı Mukaddes (Ahd-i Atik + Ahd-i Cedit)Kur'an-ı Kerim
Öne çıkan şahsiyetHz. Musa (en büyük peygamber)Hz. İsa (Tanrı'nın oğlu ve kurtarıcı kabul edilir)Hz. Muhammed (son peygamber)
İbadet yerisinagog (havra)kilise, katedral, şapelcami, mescit
Haftalık kutsal güncumartesi (Şabat)pazarcuma
Din görevlisihahamrahip, papazimam (ruhban sınıfı yok)
Kutsal şehirKudüsKudüs, Beytüllahim, (Katolikler için) RomaMekke, Medine, Kudüs
Yayılmaetnik, millî dinevrensel, misyonerlikevrensel, bütün insanlığa

Üç din de Hz. İbrahim'i ata kabul eder ve Kudüs'ü kutsal sayar; bu yüzden semavi ya da İbrahimî dinler diye anılır. Hint ve Çin dinleri sayfasında, kurucusu ve kutsal kitabı bakımından bunlardan çok farklı dinleri göreceğiz.

Akılda kalsın: Otorite sorusu üç mezhebi ayırır: Katolik → papa, Ortodoks → patrik, Protestan → yalnız Kitab-ı Mukaddes. Haftalık gün sırası cuma (İslam) → cumartesi (Yahudilik) → pazar (Hristiyanlık). Evanjelik = evangelion = müjde, Protestanlığın içinde.
Sınavda

Nasıl sorulurBir mezhebin özelliği verilip adı istenir (“Kitab-ı Mukaddes'i tek otorite sayan, iki sakrament kabul eden…”) ya da üç dinin bir özelliği karşılaştırılır.

TuzakOrtodoksluğu Protestanlıkla karıştırmaktır: Ortodoksluk 1054'te doğdu ve yedi sakramenti korur; Reform'un ürünü olan Protestanlıktır. Bir diğer tuzak, evanjelikleri ayrı bir dördüncü mezhep sanmaktır; evanjelik akımlar Protestanlığın içindedir.

⇄Bilgi eşleştirme özellik ↔ din / mezhep

?Soru çöz

Bir kilisede pazar ayini halkın kendi dilinde, Kitab-ı Mukaddes'ten okunan bölümlerle yapılıyor. Yalnız vaftiz ve komünyon ayini var; günah itirafı yok. Vaiz, kurtuluşun iyi işlerle değil Tanrı'nın lütfuyla geleceğini anlatıyor; papa ya da patrik anılmıyor.
Bu kilise aşağıdaki geleneklerden hangisine bağlıdır?

✓ A. İki sakrament (vaftiz, komünyon), Kitab-ı Mukaddes'in tek ölçü olması ve kurtuluşun yalnız lütufla gelmesi Protestanlığın üç işaretidir. B Katoliklik yedi sakramenti korur ve papanın otoritesini kabul eder; C Ortodoksluk da yedi sakramenti korur, patrikler etrafında örgütlenir; D Reformist Yahudilik de ibadeti ana dile çevirmiştir, ama vaftiz ve komünyon Hristiyan ayinidir, bu yüzden ana dil ipucuna takılmak tuzaktır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

XIII. yüzyılda Konya'da yaşayan Ahmet, önce mahallesindeki kurumda okuma yazmayı öğrenip Kur'an'ı hatmeder. Ardından Kur'an'ı farklı kıraatlerle okumayı ve hafızlığı uzman hocalardan öğrenir. En sonunda hadis rivayeti ve hadis usulünde ihtisas yapar.
Ahmet'in sırasıyla devam ettiği kurumlar aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ C. Okuma yazma ve hatim mektepte, kıraat ve hafızlık darülkurrada, hadis ihtisası darülhadiste yapılır. A ilk basamak medrese değildir, medrese fakülte düzeyindedir, ayrıca son iki kurum yer değiştirmiştir; B ilk basamak doğru ama kıraat ile hadis kurumları yer değiştirmiştir; D şifahane tıp eğitimi verir, hadis ihtisası yapılmaz.Kaynak: İslam medeniyeti ve bilim · Eğitim ve bilim kurumları

?Soru 2

Semerkant'ta yaşamış bu âlim, Ebu Hanife'nin inanç konusundaki görüşlerini sistemli hâle getirmiş, akıl ile nakli dengelemiş ve bilgi kaynaklarını akıl, sağlıklı duyular ve doğru haber olarak belirlemiştir.
Sözü edilen âlim aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Semerkant, Ebu Hanife'nin itikadi görüşlerinin sistemleşmesi ve bilgi kuramı Matüridi'yi gösterir. B Eşari de kelamcıdır ama Basra ve Bağdat'ta yaşamış, Mutezile'den ayrılmıştır; C Şafii fıkıh usulünün kurucusudur, kelamcı değildir; D Cafer es-Sadık Medine'de yaşamış, hadisle anılan bir âlimdir.Kaynak: Anadolu'da İslam ve tasavvuf · İlim ve itikadın önderleri

?Soru 3

Hucurat suresinin 13. ayetinde insanların kavim ve kabilelere ayrılmasının amacı olarak aşağıdakilerden hangisi belirtilmektedir?

✓ D. Ayet, insanların boylara ve kabilelere ayrılmasını açıkça “birbirinizi tanımanız için” diye gerekçelendirir. A ayet üstünlüğü kabileye değil takvaya bağlar; B dilin korunması ayette geçmez, parçada olmayan bir yorumdur; C soyun karışmaması ayetin mesajına değil, tam tersi bir ayrımcılığa işaret eder.Kaynak: İslam medeniyeti ve bilim · Gönül coğrafyamız: ilim ve kültür havzaları

?Soru 4

Antik Çağ'dan beri görmenin gözden çıkan ışınlarla gerçekleştiği düşünülüyordu. Bu bilgin ise deney ve gözlemlerine dayanarak görmenin, cisimlerden gelen ışığın göze ulaşmasıyla meydana geldiğini gösterdi; karanlık odada ters görüntü oluştuğunu da anlattı.
Sözü edilen bilgin aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Görmenin cisimden gelen ışıkla olduğunu gösteren ve karanlık odayı anlatan optik bilgini İbnülheysem'dir. A Cabir b. Hayyan kimyacıdır, asitler ve damıtmayla anılır; B Biruni astronomi ve coğrafyada öne çıkar, optikte değil; C Zehravi cerrahidir, et-Tasrif'in yazarıdır.Kaynak: İslam medeniyeti ve bilim · Tıp, fizik, kimya ve Batı'ya etkisi

?Soru 5

Sufilere göre bu yolun hedefi, Kur'an ve sünnetin tarif ettiği ahlaki olgunluğa ulaşmış; şeriat, tarikat, marifet ve hakikat bakımından tamamlanmış insandır. Yunus Emre bu insanı “er kişi” diye anar.
Parçada sözü edilen kavram aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Dört bakımdan olgunlaşmış, yolun hedefi olan insan insan-ı kâmildir. A mürit yola yeni giren, terbiye edilen kişidir, olgunluğun sonu değil başıdır; C zahit dünyaya gönül bağlamayan kişidir, ama tanımdaki dört aşamalı olgunluğu anlatmaz; D seyrüsülük bir kişi değil, olgunluğa giden manevi yolculuğun adıdır.Kaynak: Anadolu'da İslam ve tasavvuf · Tasavvufun oluşumu ve ahlaki boyutu

?Soru 6

Şia içinde yer alan bu yorum, imamın Hz. Fatıma soyundan gelmesini şart koşar; ancak imamları masum saymaz, gizli imam inancını kabul etmez ve Hz. Ebu Bekir ile Hz. Ömer'in halifeliğini meşru görür. Mensuplarının çoğu bugün Yemen'de yaşar.
Sözü edilen yorum aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Masumiyeti ve gaybeti kabul etmeyip ilk halifeleri meşru sayan, Yemen'de yaygın Şii yorum Zeydiye'dir. B İmamiye imamları masum sayar ve gaybete inanır; C Matüridilik Şia'nın değil Ehlisünnet'in itikadi yorumudur; D Hanbelilik Ehlisünnet'in fıkhi mezhebidir.Kaynak: İslam düşüncesinde yorumlar · Şia: İmamiye ve Zeydiye

?Soru 7

Hz. Musa'ya “Beni göremezsin” dendiğini bildiren ayet ile ahirette bazı yüzlerin Rablerine bakacağını bildiren ayet, Allah'ın görülüp görülemeyeceği konusunda âlimlerin farklı görüşler ortaya koymasına yol açmıştır.
Bu durum yorum farklılıklarının hangi sebebine örnektir?

✓ B. Farklı yorum, aynı konunun Kur'an'da farklı bağlamlarda geçmesinden, yani metnin yoruma açık olmasından doğmuştur. A halifelik gibi bir siyasi tartışma söz konusu değil; C ve D farklılığın kaynağı bölge ya da gelenek değil, ayetlerin kendisidir.Kaynak: İslam düşüncesinde yorumlar · Yorum farklılıklarının sebepleri

?Soru 8

Anadolu'da kurulan bu teşkilat; göç eden Türkleri zaviyelerinde ağırlamış, mesleği olmayanlara meslek öğretmiş, usta-kalfa-çırak ilişkilerini düzenlemiş ve esnafa dürüstlük ile dayanışmayı aşılamıştır.
Bu teşkilat aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Anadolu'da, zaviye merkezli, meslek ve ahlakı birlikte öğreten esnaf teşkilatı ahiliktir. A ribat sınır boyundaki askerî yapıdır, sonra tekke ve kervansaraya dönüşmüştür; B fütüvvet ahiliğin dayandığı, Abbasi döneminde doğan ahlak anlayışıdır, Anadolu'daki esnaf teşkilatı değildir; D medrese yükseköğretim kurumudur, meslek loncası değildir.Kaynak: Anadolu'da İslam ve tasavvuf · Türklerin Müslüman oluşu; ribat, fütüvvet, ahilik

?Soru 9

Eşarilik ve Matüridilikle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi söylenemez?

✓ C. İbadet ve muamelat hükümleri fıkhi mezheplerin konusudur; Eşarilik ve Matüridilik inanç konularını ele alan itikadi yorumlardır. A doğrudur: ikisi Ehlisünnet'in iki itikadi koludur; B doğrudur: ikisi de aklî ve naklî delili birlikte kullanır; D doğrudur: fıkıhta yakın oldukları çevreler böyledir.Kaynak: İslam düşüncesinde yorumlar · Ehlisünnet: Eşarilik ve Matüridilik

?Soru 10

Ankara'da medresede ders veren bu şahsiyet, Somuncu Baba'ya bağlandıktan sonra kendini topluma adamış; çarşıdaki esnaftan topladığı zekât ve sadakaları yoksullara, yetimlere ve öğrencilere ulaştırmış, müritlerine alın teriyle geçinmeyi öğütlemiştir.
Sözü edilen şahsiyet aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Ankara, müderrislik, Somuncu Baba ve yardım sandığı ipuçları Hacı Bayram Veli'yi gösterir. A Ahi Evran da esnafla anılır ama Kırşehir'de ahiliği teşkilatlandırmıştır, Somuncu Baba'yla ilgisi yoktur; B Yunus Emre'nin mürşidi Tapduk Emre'dir; C Mevlana Konya'da yaşamış, Mesnevi'nin yazarıdır.Kaynak: Anadolu'da İslam ve tasavvuf · Gönül erleri ve Nisa 69
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →