İslam medeniyeti ve bilim: gönül coğrafyamız, eğitim kurumları, öncü çalışmalar

İslam medeniyeti hangi havzalarda gelişti, din ile bilim nasıl ilişkilenir, medreseden rasathaneye hangi kurumlar kuruldu? Bilginleri ve çalışmalarını tablolarla öğren.

7 durakTYT · AYT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · MEDENİYET

Kültür ve medeniyet: İslam medeniyetini kuran temel taşlar

MEB 9. sınıf · Gönül coğrafyamız · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİslam'da bilginin kaynakları nelerdir, rüya ve ilham bilgi kaynağı sayılır mı?Bağlantılı konudan (Bilgi, iman ve din). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İslam düşüncesinde herkes için geçerli bilgiye üç yoldan ulaşılır: sağlıklı düşünen akıl (selim akıl), doğru haber ve sağlam duyu organları (salim duyular). Doğru haberin en güvenilir türü peygamberlerin getirdiği vahiy ve mütevatir haberdir. Rüya, keşif ve ilham ise kişiye özeldir; İslam âlimleri bunları herkesi bağlayan bir bilgi kaynağı saymaz.

İslam'da bilginin kaynakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kültür ve medeniyet arasındaki fark nedir, İslam medeniyeti ne demektir?

Kısa cevap: Kültür, bir topluma özgü dil, din, gelenek, sanat ve yaşayış biçiminin bütünüdür; medeniyet ise bu birikimin bilim, hukuk, kurumlar ve şehirleşmeyle sistemli ve evrensel hâle gelmiş biçimidir. İslam medeniyeti, vahyin ilme, adalete ve insan onuruna verdiği değer üzerine kurulan; Arap, Fars, Türk ve daha birçok halkın katkısıyla geniş bir coğrafyada gelişen ortak medeniyettir.

“Medeniyet” kelimesinin içinde bir şehir saklıdır: Arapçada şehir demek olan medine.

Kelimenin kökü bize ilk ipucunu verir. İnsanlar bir arada, düzenli ve güvenli yaşamaya başladıkça yerleşik hayat, şehir, yazı, hukuk ve yönetim gelişti. Bu birikimin şehirlerde görünür hâle gelmiş biçimine medeniyet denir. Türkçede çoğu zaman “uygarlık” kelimesiyle eş anlamlı kullanılır; eski metinlerde imar, umran ve mamur gibi kavramlarla birlikte anılır.

Kültür mü, medeniyet mi?

İki kavram iç içedir ama aynı değildir. Kültür bir toplumun kendine özgü yanıdır: konuştuğu dil, inandığı din, düğün ve bayram gelenekleri, yemeği, giyimi, türküsü. Bu yüzden toplumdan topluma değişir ve millîdir. Medeniyet ise kültürün zamanla gelişip düzenli bir sisteme dönüşmüş hâlidir; bilim, teknik, hukuk ve kurumlar gibi başka toplumların da alıp kullanabildiği, evrensel özellikler taşır. Kültür medeniyete zemin hazırlar, medeniyet de kültürü besler.

Kültür ile medeniyet: karıştırılan iki kavram
ÖzellikKültürMedeniyet
Kapsambir topluma özgü, millîtoplumlar arası, evrensel
Öne çıkan ögelerdil, din, gelenek-görenek, edebiyat, sanat, gündelik yaşayışbilim, teknoloji, hukuk, şehirleşme, eğitim ve sağlık kurumları
Değişmeyavaş değişir, nesilden nesile aktarılırbilgi ve birikimle gelişir, başka toplumlara geçer
İlişkiKültür medeniyetin zeminidir; medeniyet kültürün sistemleşmiş hâlidir. İkisi birbirini etkiler.

Maddi ve manevi unsurlar

Bir medeniyetin görünen yüzünde mimari, yazı, bilim, teknoloji ve sanat vardır; bunlar maddi unsurlardır. Görünmeyen yüzünde ise din, ahlak, eğitim, adalet ve toplumsal dayanışma bulunur; bunlar manevi unsurlardır. Manevi unsurlar maddi olanların nasıl kullanılacağını belirler. Aynı teknik bilgi bir toplumda köprü ve hastane yapmaya, başka bir toplumda yıkıma yöneltilebilir; farkı değerler yaratır.

İslam medeniyeti

İslam medeniyeti, “Oku!” emriyle başlayan vahyin ilme, adalete, ahlaka ve insan onuruna verdiği değer üzerine kurulmuştur. Bir tek halkın eseri değildir: Araplar, Farslar, Türkler, Berberiler, Hint ve Malay halkları aynı inanç etrafında kendi kültürlerini katmıştır. Bu yüzden Endülüs'teki bir saray ile Semerkant'taki bir medrese farklı görünür ama aynı değer dünyasını yansıtır. Dayanışma yönü de güçlüdür: zekât, sadaka ve infakla teşvik edilen yardımlaşma, vakıflar sayesinde kalıcı bir yapıya kavuşmuştur.

Bilgi kavramı bu medeniyetin merkezindedir. Bilgi, iman ve din sayfasında doğru bilginin kaynaklarını ve bilgi ahlakını gördük; İslam medeniyeti bu anlayışın şehirlere, kurumlara ve kitaplara dönüşmüş hâli olarak da okunabilir. Bu sayfanın ilerleyen konularında bu birikimin coğrafyasını, kurumlarını ve bilginlerini sırayla göreceğiz.

Akılda kalsın: Kültür = kimlik, medeniyet = sistem. Türkü, yemek, giyim, gelenek kültüre; medrese, rasathane, hukuk, şehir planı medeniyete örnektir. Medeniyetin maddi yüzü görünür (mimari, yazı, bilim, teknoloji, sanat), manevi yüzü yön verir (din, ahlak, eğitim, adalet, dayanışma).
Sınavda

Nasıl sorulurBir parçada medeniyetin tanımı ya da bir ögesi anlatılır, “parçada vurgulanan özellik” veya “maddi-manevi unsur” sorulur.

TuzakKültür ile medeniyeti karıştırmaktır: “topluma özgü, millî, gelenekle aktarılan” ifadeleri kültürü; “evrensel, bilim ve kurumlarla gelişen” ifadeleri medeniyeti anlatır. Bir diğer tuzak, parçada geçmeyen ama doğru olan bir unsuru işaretlemektir; cevabı yalnız parçadaki ifadeden çıkar.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ↔ örnek

?Soru çöz

“Bir toplumun yemekleri, giyimi, düğün gelenekleri ve konuştuğu dil başka bir toplumunkinden farklıdır; bunlar o toplumun kimliğini oluşturur ve nesilden nesile aktarılır.”
Bu açıklamada aşağıdaki kavramlardan hangisi tanımlanmaktadır?

✓ B. Topluma özgü olma, kimlik oluşturma ve gelenekle aktarılma kültürün belirleyici özellikleridir. A medeniyet evrensel ve sistemli birikimi anlatır, topluma özgülüğü değil; C umran medeniyetle birlikte anılan şehirleşme ve imar kavramıdır; D teknoloji medeniyetin maddi unsurudur, gelenek ve dil değil.
MEDENİYET · HAVZA

Gönül coğrafyamız: Hicaz'dan Endülüs'e sekiz ilim ve kültür havzası

MEB 9. sınıf · Gönül coğrafyamız · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHanefilik, Malikilik, Şafiilik, Hanbelilik ve Caferilik mezheplerinin kurucuları kimdir, hangi bölgelerde yaygındır?Bağlantılı konudan (İslam düşüncesinde yorumlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ehlisünnet'in dört fıkhi mezhebi Ebu Hanife'nin Hanefiliği, Malik b. Enes'in Malikiliği, İmam Şafii'nin Şafiiliği ve Ahmed b. Hanbel'in Hanbeliliğidir. Şia'nın İmamiye kolunun fıkhı ise Cafer es-Sadık'a dayanan Caferiliktir. Hepsi Kur'an ve sünneti esas alır; farkları hüküm çıkarma yöntemlerinde ve ayrıntılardadır. Türkiye'de en yaygın mezhep Hanefiliktir.

Fıkhi mezhepler ve Caferilik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam medeniyetinin ilim ve kültür havzaları nelerdir, gönül coğrafyamız neresidir?

Kısa cevap: İslam medeniyeti sekiz büyük ilim ve kültür havzasında gelişti: Hicaz; Kudüs ve çevresi; Şam ve Bağdat; İran, Horasan, Türkistan ve Maveraünnehir; Hint alt kıtası; Anadolu ve Balkanlar; Mısır ve Mağrip; Endülüs. İslam'ı bu bölgelere âlimler, komutanlar ve tüccarlar taşıdı; Arapça, Farsça ve Türkçe medeniyetin ana dilleri oldu. Tarihî ve kültürel bağ hissettiğimiz bu bölgelere gönül coğrafyamız denir.

Bir ÖSYM sorusu sizi bir haritada gezdirir ve sorar: Elhamra Sarayı, Tac Mahal, Mostar Köprüsü hangi havzada?

İslam bir buçuk asır içinde Çin sınırından Atlas Okyanusu'na kadar yayıldı. Yayıldığı her bölgede yerel kültürle buluştu ve kendine özgü bir ilim ve kültür havzası oluştu. Havza, ortak bir ilim geleneğinin, kurumların ve eserlerin geliştiği geniş bölge demektir. Tarihî ve kültürel bağlarla kendimizi yakın hissettiğimiz bu bölgelerin tamamına gönül coğrafyası denir.

İslam medeniyetinin sekiz havzası
HavzaÖne çıkan merkezlerÖrnek eserAyırt edici yönü
HicazMekke, MedineKâbe, Mescid-i Nebiİslam'ın doğduğu yer; ilk âlimler burada yetişti
Kudüs ve çevresiKudüsMescid-i Aksa, Kubbetüssahrasemavi dinlerin ortak kutsal şehri
Şam ve BağdatŞam, BağdatEmevi Camii, BeytülhikmeEmevi ve Abbasi başkentleri; tercüme hareketi ve pozitif bilimler
İran, Horasan, Türkistan, MaveraünnehirNişabur, Merv, Belh, Buhara, SemerkantUluğ Bey Medresesi, Ahmed Yesevi Külliyesihadis, fıkıh, kelam ve tasavvuf; Türklerin İslam'la tanıştığı bölge
Hint alt kıtasıDelhi, AgraDelhi Cuma Camii, Tac MahalGaznelilerle başlayan yayılış
Anadolu ve BalkanlarKonya, Bursa, Edirne, İstanbul, SaraybosnaSelimiye, Süleymaniye, İnce Minareli Medrese, Mostar KöprüsüSelçuklu ve Osmanlı mirası; farklı inançların bir arada yaşadığı bölge
Mısır ve MağripKahire, Kayrevan, Tunus, FasEzher CamiiEzher çevresinde süren ilim hayatı
EndülüsKurtuba, GırnataElhamra Sarayı, Kurtuba kütüphanesibilginin Avrupa'ya geçiş kapısı

İslam'ı kimler taşıdı?

Havzaların oluşmasında üç grup öne çıkar. Âlimler gittikleri yerde ders halkaları ve medreseler kurdu, kitap yazdı. Komutanlar yeni bölgeleri İslam devletine kattı. Tüccarlar ise kılıcın gitmediği yerlere dürüstlükleriyle ulaştı. Anadolu ve Balkanlarda bu kadroya bir dördüncüsü eklendi: Horasan, Anadolu ve Rumeli erenleri. Ahmed Yesevi, Hacı Bektaş Veli, Sarı Saltuk gibi şahsiyetleri Anadolu'da İslam ve tasavvuf sayfasında ayrıntılı göreceğiz.

Ek bilgi: İslam'ı taşıyanlardan örnekler

Endülüs'e geçen komutan Tarık b. Ziyad'ın adı bugün Cebelitarık Boğazı'nda yaşar. İdil Bulgarları İslam'ı Harizmli tüccarlar aracılığıyla tanıdı; Güneydoğu Asya'da da tüccarlar belirleyici oldu.

Medeniyetin üç dili

Ana diller Arapça, Farsça ve Türkçedir. Arapça Kur'an'ın ve ilmin ortak dilidir. Farsça edebiyat ve tasavvuf dili olarak öne çıktı; Mevlana'nın Mesnevi'si Farsçadır. Türkçe ise Ahmed Yesevi ve Yunus Emre'yle halkın gönül dili, Selçuklu ve Osmanlı'da yönetim dili oldu.

Kur'an'dan mesaj: Hucurat suresi 13. ayet

“Ey insanlar! Şüphe yok ki biz, sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık ve birbirinizi tanımanız için sizi boylara ve kabilelere ayırdık. Allah katında en değerli olanınız, O’na karşı gelmekten en çok sakınanınızdır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hakkıyla haberdar olandır.”

Hucurat 49/13 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Ayetin ana mesajı üç adımda okunur: insanlar aynı kökten yaratılmıştır; kavim ve kabilelere ayrılmanın amacı tanışmaktır; Allah katında üstünlüğün tek ölçüsü takvadır. Farklı dilleri konuşan halkların tek bir medeniyette buluşmasının dayanağı da bu ilkedir.

Ek bilgi: gönül coğrafyasında bugün

Türkiye'de TİKA, Yunus Emre Enstitüsü, YTB, Türkiye Maarif Vakfı ve Türkiye Diyanet Vakfı gibi kurum ve vakıflar gönül coğrafyamızda eğitim, kültür, restorasyon ve insani yardım çalışmaları yürütür. Türk toplulukları arasındaki bağı canlı tutmak için 21 Mart'ın bulunduğu hafta, Türk Dünyası ve Toplulukları Haftası adıyla kutlanır.

Akılda kalsın: Havza ile eseri eşleştirirken yeri düşün: tablodaki “Örnek eser” sütununu haritadaki yere bağla (Elhamra → İspanya, Tac Mahal → Hindistan). İslam'ı taşıyanlar: âlim, komutan, tüccar (+ Anadolu'da erenler). Diller: Arapça, Farsça, Türkçe.
Sınavda

Nasıl sorulurBir harita ya da güzergâh verilir, “bu bölgeleri gezen biri hangi İslam eserini göremez?” diye sorulur; ya da Hucurat 13 verilip ayetin mesajı istenir.

TuzakGüzergâhta olmayan ama gerçek ve ünlü bir eseri işaretlememektir: Tac Mahal Hint alt kıtasında, Mescid-i Nebi Hicaz'dadır; rota Endülüs ve Balkanlarsa ikisi de dışarıda kalır. Ayet sorusunda tuzak, “kabileler arasında üstünlük” yorumudur; ayet farklılığı tanışmanın sebebi, üstünlüğü yalnız takva sayar.

▭Boşluk doldurma

Gırnata'daki Elhamra Sarayı havzasının, Kahire'deki Ezher Camii ise havzasının simge eserlerindendir.

EndülüsMısırHicazHint alt kıtası

?Soru çöz

Hucurat suresinin 13. ayetinde insanların kavim ve kabilelere ayrılmasının amacı olarak aşağıdakilerden hangisi belirtilmektedir?

✓ D. Ayet, insanların boylara ve kabilelere ayrılmasını açıkça “birbirinizi tanımanız için” diye gerekçelendirir. A ayet üstünlüğü kabileye değil takvaya bağlar; B dilin korunması ayette geçmez, parçada olmayan bir yorumdur; C soyun karışmaması ayetin mesajına değil, tam tersi bir ayrımcılığa işaret eder.
BİLİM · DİN-BİLİM

Din ve bilim: “Oku!” emrinden Beytülhikme'ye uzanan yol

MEB 12. sınıf · İslam ve bilim · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAllah'ın varlığı ve birliğinin delilleri nelerdir, gaye ve nizam delili ile ekmel varlık delili ne anlatır?Bağlantılı konudan (Allah-insan ilişkisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Allah'ın varlığı ve birliği akli ve naklî delillerle temellendirilir. Gaye ve nizam (amaç ve düzen) delili, evrendeki kusursuz düzenin ve her varlıktaki amaçlılığın bilinçsiz maddenin eseri olamayacağını, bilgi ve kudret sahibi bir yaratıcıyı gösterdiğini söyler. Ekmel varlık delili ise insan zihnindeki mükemmel varlık düşüncesinin kaynağının Allah olduğunu savunur.

Varlık delilleri: gaye-nizam ve ekmel varlık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam'da din ve bilim ilişkisi nasıldır, İslam medeniyetinde bilim nasıl gelişti?

Kısa cevap: İslam'a göre evrendeki düzeni (sünnetullah) yaratan Allah olduğu için bilim bu düzeni keşfetme çabasıdır ve doğru bilimsel bilgiyle vahiy çelişmez. Kur'an ve sünnet okumayı, düşünmeyi ve araştırmayı teşvik eder. Bilim önce tefsir, hadis, fıkıh, kelam gibi dinî ilimlerle başladı; Abbasi döneminde tercüme hareketi ve Beytülhikme ile felsefe ve fen bilimlerine genişledi, X. yüzyılda zirveye ulaşıp Batı'yı etkiledi.

İnen ilk ayetin ilk kelimesi bir emirdir: “Oku!” Bir medeniyetin bilime bakışı daha bu ilk kelimede bellidir.

Bilim, evrendeki düzeni okumaktır

Allah evreni bir düzen ve ölçü içinde yaratmıştır. Bu değişmeyen düzene sünnetullah ya da âdetullah denir. Bilim, bu düzeni akıl, gözlem ve deneyle araştıran, sebep-sonuç ilişkilerini keşfedip insanlığın hizmetine sunan çabadır. Düzeni yaratan ile vahyi gönderen aynı olduğuna göre sağlam akıl ile vahiy birbiriyle çelişmez. Bilimsel bilgi yeni gözlemlerle değişebilir; bu, bilimin zayıflığı değil işleyişidir.

Ek bilgi: bilimin kendini düzeltmesi

1930'da gezegen sayılan Plüton, gözlem araçları geliştikçe 2006'da gezegen listesinden çıkarıldı. Bilimsel bilginin bu biçimde güncellenmesi, bilimin kendini düzelten yönünü gösterir.

Kur'an akla ve düşünmeye sık sık çağırır; aklını kullananlar övülür, kullanmayanlar yerilir. İlk vahiy “Oku!” emriyle başlar, hemen ardından Allah'ın kalemle yazmayı öğrettiği hatırlatılır (Alak 96/1-4). Bilginin değeri de açıkça vurgulanır:

“...De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu? Şüphesiz, ancak akıl sahipleri bunu hakkıyla düşünür.”

Zümer 39/9 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Hz. Peygamber de ilim için yola çıkana cennet yolunun kolaylaştırılacağını müjdelemiştir (Tirmizi, “İlim”, 19). İslam'a göre bilimin bir de amacı vardır: Yaratıcı'yı tanımaya, insanı olgunlaştırmaya ve insanlığa fayda sağlamaya yönelmek. Hz. Peygamber'in “fayda vermeyen ilimden” Allah'a sığındığı rivayet edilir (Müslim, “Zikir”, 73). İnsanları ya da bir canlı türünü topyekûn yok etmeye yönelik bir çalışma bu ölçüyle bağdaşmaz.

Kur'an'dan mesaj: Fatır suresi 27-28. ayetler

“Görmedin mi! Allah gökten su indirdi. Onunla renkleri çeşit çeşit olan meyveler çıkardık. … Kulları içinden ancak âlimler, Allah’tan (gereğince) korkar.”

Fatır 35/27-28 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Ayetler aynı sudan çıkan rengârenk meyveleri, dağları, insanları ve hayvanları sayar; bu çeşitlilik yaratıcı kudretin delilidir. Sonuç cümlesi ilmi ve âlimi yüceltir: evreni düşünüp ibret alan âlimler Allah'ı hakkıyla tanır; doğayı incelemek imanı güçlendiren bir yoldur.

Bilimin yolculuğu

Müslümanların ilk ilmî çabası Kur'an'ı ve sünneti anlamaktı; tefsir, hadis, fıkıh ve kelam bu çabadan doğdu. Ardından insanlığın ortak birikimine yöneldiler. Emeviler döneminde başlayan tercümeler, Abbasiler döneminde (750-900) büyük bir harekete dönüştü; Yunancadan, Farsçadan ve Hint dillerinden yüzlerce eser Arapçaya çevrildi. Halife Memun Bağdat'ta çeviri bürosu, akademisi ve kitaplığıyla Beytülhikme'yi kurdu. Çeviriler basit bir aktarma olarak kalmadı; eleştirildi, düzeltildi, geliştirildi. İlim dalları öyle çoğaldı ki Farabi gibi düşünürler ilimleri sınıflandıran eserler yazdı.

Bilim önce dinî ilimlerle başladı, tercümeyle genişledi, özgün çalışmalarla zirveye ulaştı ve Latince çevirilerle Avrupa'ya geçti.Görsel: Sınav Defteri

İslam dünyasında ilim ve düşünce X. yüzyılda zirveye ulaştı ve yaklaşık beş yüz yıl öncülüğünü sürdürdü. Endülüs'teki birikim Avrupa'nın en önemli kaynağı oldu; Farabi, İbni Sina, İbni Rüşd gibi düşünürlerin eserleri Latinceye çevrildi. Bu birikim Rönesans'ın hazırlanmasında etkili oldu.

Akılda kalsın: Sünnetullah = evrendeki değişmez düzen; bilim = o düzeni okumak. Sıra: vahiy (dinî ilimler) → tercüme (750-900) → Beytülhikme (Memun) → X. yy zirve → Latince çeviri → Rönesans. Fatır 27-28'in özü: çeşitlilik yaratıcının delilidir; Allah'ı hakkıyla tanıyan âlimdir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir ayet ya da hadis verilip “vurgulanan değer” sorulur (ilmin önemi, aklı kullanma, ilmin amacı); ya da bir paragraftan “ilim insanının sorumluluğu” çıkarılır.

TuzakAyette geçen kavramı genelleştirmektir: Zümer 9 bilginin değerini, Fatır 28 âlimin Allah'ı tanımasını vurgular; ikisi de “bilimsel bilgi değişmez” demez. Bir diğer tuzak, tercüme hareketini salt kopyalama sanmaktır; çeviriler eleştirilip geliştirilmiştir.

↕Sıralama bilimin yolculuğu

  1. Memun'un Bağdat'ta Beytülhikme'yi kurması
  2. Müslüman bilginlerin eserlerinin Latinceye çevrilmesi
  3. Kur'an'ı anlama çabasıyla tefsir ve hadisin doğması
  4. İlim ve düşüncenin X. yüzyılda zirveye ulaşması
  5. Emeviler döneminde ilk tercümelerin başlaması

?Soru çöz

“Bilimsel çalışmalar insanı Yaratıcı'yı tanımaya yöneltmeli ve insanlığın yararına olmalıdır. İnsanların ya da bir canlı türünün topyekûn yok edilmesine yol açan bir çalışma, ne kadar ileri bir buluş olursa olsun bu ölçüyle bağdaşmaz.”
Bu parçada bilimin hangi yönü üzerinde durulmaktadır?

✓ A. Parça bilimin neye hizmet etmesi gerektiğini, yani Yaratıcı'yı tanıma ve insanlığa fayda amacını anlatır. B yöntem (akıl, gözlem, deney) parçada geçmez; C bilimsel bilginin değişmesi Plüton örneğindeki konudur, burada yok; D tercümeden Rönesans'a uzanan tarihsel süreç parçanın konusu değildir.
BİLİM · KURUM

Mescitten rasathaneye: İslam medeniyetinin eğitim ve bilim kurumları

MEB 12. sınıf · İslam ve bilim · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİslam dininin kültür, sanat ve düşünce üzerindeki etkileri nelerdir, “Eşyada asıl olan ibahadır” ilkesi sanatta ne anlama gelir?Bağlantılı konudan (Din ve hayat). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İslam; dilimizi, bayramlarımızı, selamlaşmamızı, şehirlerimizi ve sanatımızı derinden etkiledi. Hat, tezhip, ebru, minyatür, çini, mimari ve musiki İslam medeniyetinde gelişen başlıca sanatlardır. “Eşyada asıl olan ibahadır.” ilkesine göre hakkında yasak bulunmayan şey serbesttir; bu ilke sanatta da geçerlidir: sanat, şirke, ahlaksızlığa ve israfa götürmedikçe meşrudur.

Kültür, sanat ve düşünce

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam medeniyetinde mektep, medrese, darülkurra, darülhadis, beytülhikme, rasathane ve şifahane nedir?

Kısa cevap: İslam medeniyetinde eğitim camide ve mescitte başladı; mektep temel eğitimi, medrese yükseköğretimi verdi. Darülkurra Kur'an kıraati ve hafızlıkta, darülhadis hadis ilimlerinde uzman yetiştirdi. Beytülhikme tercüme ve araştırma merkezi, kütüphane bilginin hazinesi, rasathane gök gözlemi yeri, şifahane ise hem hastane hem tıp okuluydu. İlk büyük medrese 1067'de Bağdat'ta kurulan Nizamiye'dir.

Bugün ilkokul, fakülte, kütüphane, gözlemevi ve hastane dediğimiz kurumların hepsinin İslam medeniyetinde bir karşılığı vardı.

Her şey mescitte başladı

Minberi olan ve cuma namazı kılınan mabetlere cami, minberi olmayan küçük mabetlere mescit denir. Müslümanların ilk eğitim mekânı da burasıdır. Mekke döneminde Erkam'ın evi (Darülerkam) ilk eğitim yeri oldu. Hicretten sonra Mescid-i Nebi'ye bitişik yapılan Suffe, burada kalan gençlerin ilim öğrendiği ilk eğitim kurumu kabul edilir. Camilerde “ders halkası” denen öğretim yüzyıllarca sürdü; Osmanlı'da cami, çevresindeki medrese ve çeşmeyle birlikte bir külliyenin merkezi oldu.

Öğretim basamakları mektepten medreseye yükselir; cami hepsinin buluşma yeridir; araştırma ve hizmet kurumları bilgiyi üretip uygular.Görsel: Sınav Defteri
On kurum: ne yapılırdı, örneği hangisi?
KurumNe yapılırdı?Bugünkü karşılığıÖne çıkan örnek
Cami / mescitibadet ve ders halkasıibadethane, halk eğitimiMescid-i Nebi ve Suffe; Selimiye
Mektep (sıbyan mektebi)okuma-yazma, Kur'an, temel bilgilerilkokulBedir esirlerinin okuma-yazma öğretmesi; Çinili Sıbyan Mektebi
Medresedinî ve aklî ilimlerde yükseköğretimfakülte, üniversiteNizamiye (1067, Bağdat); Karatay, Gök Medrese; Sahn-ı Seman, Süleymaniye
Darülkurrakıraat ve hafızlık eğitimiKur'an ihtisas kursuSelçuklularda darülhuffaz; Osmanlı selatin camilerinde
Darülhadishadis ilimlerinde uzman yetiştirmehadis yükseköğretimiilki Şam (Nureddin Zengi); Anadolu'da ilki Çankırı, ardından Sivas Gök Medrese
Beytülhikmetercüme, araştırma, kütüphane, gözlemakademi, araştırma enstitüsüBağdat; fiilî kurucu Memun; 1258'de Moğollar yıktı
Kütüphanekitap toplama, koruma, istinsahkütüphaneKurtuba saray kütüphanesi; Beyazıt Kütüphanesi
Rasathanegök cisimlerini gözlem, takvim ve zicgözlemeviŞemmasiye (828, Bağdat, ilk); Meraga (1259); Semerkant; Takiyüddin (1575, İstanbul)
Şifahane (bimaristan, darüşşifa)tedavi ve tıp eğitimihastane, tıp fakültesiGevher Nesibe (1204, Kayseri); Divriği Darüşşifası

Mektepten medreseye

Mektep bugünkü ilkokula karşılık gelir. Kökü hicretten hemen sonraya uzanır: Bedir esirlerinden okuma yazma bilenler, on Müslüman çocuğa okuma yazma öğretme karşılığında serbest bırakıldı. Çocuklar mektepte okuma yazmayı öğrenip Kur'an'ı hatmettikten sonra ileri derslere geçerdi. Medrese ise bugünkü fakültedir; Horasan ve Maveraünnehir'de ortaya çıktı. İslam dünyasının ilk büyük medresesi, 1067'de Bağdat'ta Selçuklu veziri Nizamülmülk'ün açtığı Nizamiye Medresesidir; burada dinî ilimlerin yanında edebiyat, matematik ve felsefe de okutuldu.

Uzmanlık okulları ve araştırma merkezleri

Darülkurra ve darülhadis medreseden sonra gelen uzmanlık okullarıdır: biri kıraat ve hafızlıkta, öteki hadis ilimlerinde uzman yetiştirir. Beytülhikme bir okuldan çok bir akademiydi: tercüme bölümü, büyük kütüphanesi ve gözlem yeriyle beş yüz yıl kaynaklık etti. Rasathane sürekli ve sistemli gözlem yapan ilk gözlemevi örnekleri olarak İslam dünyasında doğdu. Şifahanede hastalar tedavi edilir, hekimler yetişirdi; akıl hastaları için ayrı bölümler ve müzikle tedavi denemeleri de bu kurumlarda görülür.

Ek bilgi: kurumlardan ayrıntılar

Hz. Ömer döneminde mektepler yaygınlaştı ve öğretmenlere maaş bağlandı. Sistemli medreselerin Karahanlılarda da bulunduğu bilinir. Ders halkaları camilere sığmayınca ayrı binalar gerekti; ilk darülhadis Şam'da açıldı. Meraga Rasathanesi'nde Nasirüddin Tusi'nin yönettiği gözlemler yapıldı; son büyük örnek İstanbul'daki Takiyüddin Rasathanesi'dir.

Akılda kalsın: Adın içindeki kelime görevi söyler: dâr = ev. Darülkurra = kurraların (Kur'an okuyucularının) evi, darülhadis = hadisin evi, darüşşifa = şifanın evi, beytülhikme = hikmetin (bilginin) evi. Kademeler: mektep → medrese → darülkurra / darülhadis. İlk büyük medrese Nizamiye, 1067; ilk rasathane Şemmasiye, 828.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kurum tarif edilir (“hafız yetiştirilen, kıraat eğitimi verilen…”) ve adı istenir; ya da kurum ile bugünkü karşılığı eşleştirilir.

TuzakBenzer adları karıştırmaktır: darülkurra Kur'an okuyuşu, darülhadis hadis, darüşşifa sağlık kurumudur. Bir diğeri Beytülhikme'yi yalnız kütüphane sanmaktır; tercüme ve araştırma merkezidir. Medresenin karşılığı ilkokul değil fakültedir; ilkokul mekteptir.

⇄Bilgi eşleştirme kurum ↔ görev

?Soru çöz

XIII. yüzyılda Konya'da yaşayan Ahmet, önce mahallesindeki kurumda okuma yazmayı öğrenip Kur'an'ı hatmeder. Ardından Kur'an'ı farklı kıraatlerle okumayı ve hafızlığı uzman hocalardan öğrenir. En sonunda hadis rivayeti ve hadis usulünde ihtisas yapar.
Ahmet'in sırasıyla devam ettiği kurumlar aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ C. Okuma yazma ve hatim mektepte, kıraat ve hafızlık darülkurrada, hadis ihtisası darülhadiste yapılır. A ilk basamak medrese değildir, medrese fakülte düzeyindedir, ayrıca son iki kurum yer değiştirmiştir; B ilk basamak doğru ama kıraat ile hadis kurumları yer değiştirmiştir; D şifahane tıp eğitimi verir, hadis ihtisası yapılmaz.
BİLİM · DİNÎ İLİMLER

Tefsirden felsefeye: dinî ve sosyal ilimlerde öncü âlimler

MEB 12. sınıf · İslam ve bilim · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHz. Peygamber'e bağlılık neden önemlidir, hadis ve sünnet nedir, Kütüb-i tis'a hangi kitaplardır?Bağlantılı konudan (Hz. Muhammed). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kur'an, Allah'ı sevenlerin Peygamber'e uymasını ister (Al-i İmran 3/31). Hadis, Hz. Peygamber'in sözleri, fiilleri ve onayladığı davranışların rivayetidir; sünnet ise onun dini yaşama biçimi, yoludur. Hadislerin toplandığı başlıca dokuz kaynağa Kütüb-i tis'a denir. Kültürümüzde Hz. Peygamber ve Ehlibeyt sevgisi naat, mevlit, hilye ve isimlerle yaşatılır.

Sünnet, hadis, Kütüb-i tis'a ve Ehlibeyt sevgisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam medeniyetinde tefsir, hadis, kelam, fıkıh, dil, tarih ve felsefe alanında öne çıkan âlimler kimlerdir?

Kısa cevap: Kur'an'ı anlama çabası tefsir, hadis, kelam ve fıkhı doğurdu. Tefsirde Taberi ve Elmalılı Hamdi Yazır, hadiste Kütüb-i sitte'nin yazarları (Buhari, Müslim…), kelamda Matüridi ve Eşari, fıkıhta Ebu Hanife, Malik, Şafii ve Ahmed b. Hanbel öne çıkar. Dilde Ebülesved Düeli harekeyi, tarihte İbni Haldun Mukaddime'yi, felsefede Farabi ve İbni Sina sistemli düşünceyi geliştirdi.

Bir ayetin anlamını sormak, kelimenin grameri, ayetin indiği olay ve ondan çıkan hüküm gibi soruları da beraberinde getirir; her soru zamanla ayrı bir ilim dalı oldu.

Vahyin inmeye başladığı andan itibaren Müslümanlar için en önemli iş Kur'an'ı doğru anlamaktı. Bu çaba önce dinî ilimleri, sonra onlara hizmet eden dil ve tarih çalışmalarını doğurdu. Her ilmin uzmanının ayrı bir adı vardır; sınavda bu adlar da sorulur.

Dinî ve sosyal ilimler: alan, uzman, öncü
İlimNe inceler?UzmanıÖncü âlimler ve eserler
Tefsirayetleri kurallar çerçevesinde açıklar, yorumlar, hüküm çıkarırmüfessirTaberi, Matüridi (Te'vilatü'l-Kur'an), Zemahşeri, Fahreddin Razi, Elmalılı Hamdi Yazır
HadisHz. Peygamber'in söz, davranış ve onaylarını derler, açıklarmuhaddisKütüb-i sitte: Buhari, Müslim, Ebu Davud, Tirmizi, Nesai, İbni Mace
Kelaminanç esaslarını ayet, hadis ve akılla açıklar, savunurkelamcı (mütekellim)Matüridi (Kitabü't-Tevhid), Eşari (Makalatü'l-İslamiyyin, el-İbane); ilk akait eseri Ebu Hanife'nin el-Fıkhu'l-ekber'i
Fıkıhibadet ve sosyal hayatın hükümlerini delillerden çıkarırfakihEbu Hanife, İmam Malik, İmam Şafii (er-Risale ile fıkıh usulü), Ahmed b. Hanbel
DilArapçanın gramer ve edebiyatıdil bilginiEbülesved Düeli (harekeleme), Cahiz (Kitabü'l-Hayevan); Basra ve Kufe gramer okulları
Tarihgeçmiş toplumlar ve olaylartarihçi (müverrih)İbni İshak, Taberi, İbni Haldun, Ahmet Cevdet Paşa
Felsefevarlık, bilgi ve değer sorunlarına akılla cevap ararfilozofKindi, Ebu Bekir Razi, Farabi, İbni Sina, Gazali, İbni Rüşd

Tefsir, hadis, kelam, fıkıh

Tefsir, Allah'ın Kur'an'daki muradını insan gücü ölçüsünde anlamaya çalışır; Türkçe tefsirin zirvelerinden biri Elmalılı Hamdi Yazır'ın eseridir. Hadis ilmi, namazın rekâtları ya da zekâtın oranı gibi Kur'an'da ayrıntısı bulunmayan konuları açıklayan nebevi bilgiyi korur. Hz. Muhammed sayfasında Kütüb-i tis'a'yı gördük; en güvenilir altı eser olan Kütüb-i sitte de onun çekirdeğidir. Kelam çağın yeni sorunlarına (pozitivizm, deizm gibi) da cevap verir; fıkıh ibadetlerin yanında evlilik, ticaret ve ceza hükümlerini inceler. Kelam ve fıkıh mezheplerinin kurucularını İslam düşüncesinde yorumlar sayfasında gördük; burada onları ilmin kurucuları olarak hatırlıyoruz.

Dil, tarih, felsefe

Kur'an'ı yanlış okuma hatalarının önüne geçmek için harfleri ilk kez harekeleyen Ebülesved Düeli'dir. Basra ve Kufe gramer çalışmalarının merkezi oldu. Kur'an'ın geçmiş kavimlerden ibret almayı öğütlemesi tarihe ilgiyi artırdı. İbni Haldun, Mukaddime'sinde toplumların doğuş ve çöküşünü sebep-sonuç ilişkisiyle açıklayarak tarih ve sosyolojiye yeni bir bakış getirdi. Felsefe tercümelerle İslam dünyasına girdi ve kendine özgü bir gelenek oluşturdu. Farabi'ye Aristo'dan sonra “ikinci öğretmen” denmesi bu yüzdendir.

Ek bilgi: Türkçenin ilk büyük sözlüğü

XI. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud, Türkçeyi Araplara öğretmek amacıyla Divanu Lugati't-Türk'ü yazdı. Eser Türk boylarının dilleri, gelenekleri ve şiirleri hakkında da bilgi verir; İslam medeniyetinde Türkçenin bir ilim dili olarak kayda geçmesinin ilk büyük örneklerindendir.

Akılda kalsın: Uzman adları köklerinden çıkar: tefsir → müfessir, hadis → muhaddis, fıkıh → fakih. Kelamın iki büyük ismi Matüridi (Kitabü't-Tevhid) ve Eşari (Makalatü'l-İslamiyyin); fıkıh usulünü ilk sistemleştiren Şafii (er-Risale). Kütüb-i sitte = altı kitap: Buhari, Müslim, Ebu Davud, Tirmizi, Nesai, İbni Mace.
Sınavda

Nasıl sorulurBir ilim dalı tarif edilir (“inanç esaslarını akli ve naklî delillerle savunan…”) ve adı istenir; ya da âlim ile eseri eşleştirilir.

TuzakKelam ile fıkhı karıştırmaktır: inanç konusu kelamın, ibadet ve muamelat hükmü fıkhın alanıdır. Bir diğeri Matüridi'yi yalnız kelamcı sanmaktır; Te'vilatü'l-Kur'an adlı tefsiri de vardır. Kütüb-i sitte sorularında listede olmayan güvenilir bir hadis âlimini (ör. İmam Malik) seçmemeye dikkat et.

⇄Bilgi eşleştirme âlim ↔ katkı

?Soru çöz

“Bu ilim, İslam'ın inanç esaslarını ayet, hadis ve akıl yoluyla açıklar, temellendirir ve başka inançlardan gelen eleştirilere karşı savunur. Konuları yalnız geçmişin tartışmalarıyla sınırlı değildir; günümüzde deizm gibi yeni akımlar da bu ilmin ilgi alanındadır.”
Sözü edilen ilim dalı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. İnanç esaslarını akli ve naklî delillerle savunmak ve yeni akımlara cevap vermek kelamın tanımıdır. A fıkıh inancı değil ibadet ve muamelat hükümlerini inceler; C tefsir ayetlerin anlamını açıklar, inancı savunmayı amaçlamaz; D hadis Hz. Peygamber'in sözlerini derler ve açıklar.
BİLİM · MATEMATİK VE ASTRONOMİ

Cebirden usturlaba: matematik, astronomi ve coğrafyada öncüler

MEB 12. sınıf · İslam ve bilim · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Müslüman bilim insanları matematik, astronomi ve coğrafyaya hangi katkıları yaptı?

Kısa cevap: Harizmi cebirin kurucusu sayılır ve sıfırlı ondalık sayı sistemini Batı'ya taşıyan eserleri yazdı. Fezari usturlabı İslam dünyasına kazandırdı, Bettani Güneş yılını büyük bir doğrulukla ölçtü, Biruni astronomi ve coğrafyada yetmişe yakın eser verdi, Uluğ Bey Semerkant'ta rasathane kurdu. Coğrafyada İbni Hurdazbih, Piri Reis, Seydi Ali Reis, Kâtip Çelebi ve Evliya Çelebi öne çıkar.

Bugün bilgisayarların çalışma mantığına verilen “algoritma” adı, IX. yüzyılda Bağdat'ta yaşamış bir matematikçinin adından gelir: Harizmi.

Namaz vakitlerini belirlemek, kıbleyi bulmak, Ramazan'ın başlangıcını hesaplamak, mirası paylaştırmak… İbadet ve gündelik hayatın ihtiyaçları Müslümanları matematiğe ve gök bilimine yöneltti. Kur'an'ın gökyüzüne, yıldızlara ve gece ile gündüzün düzenine dikkat çeken ayetleri de bu merakı besledi.

Matematik, astronomi ve coğrafyada öncüler
BilginAlanÖne çıkan katkı
Harizmimatematik, astronomi, coğrafyacebirin kurucusu (el-Cebr ve'l-mukabele, Latinceye çevrildi); sıfırın bugünkü işleviyle kullanılması; 830'da ekiple dünya haritası
Fezariastronomiusturlap: yıldızların konumu, enlem, namaz vakti ölçümü
BettaniastronomiGüneş yılını 365 gün 5 saat 46 dakika 24 saniye olarak ölçtü; tabloları Avrupa'yı etkiledi
Biruniastronomi, coğrafyayetmişe yakın astronomi eseri; Dünya'nın dönüşünü tartıştı; tutulmaları çizimle açıkladı
Ömer Hayyammatematiküçüncü dereceden denklemleri sınıflandırıp çözdü
Nasirüddin Tusiastronomi, matematikMeraga Rasathanesi; gezegen hareketleri için “Tusi çifti”
Uluğ Bey, Ali KuşçuastronomiSemerkant Rasathanesi; yıldız cetvelleri; Ali Kuşçu birikimi İstanbul'a taşıdı
Piri Reiscoğrafya, denizcilikKitab-ı Bahriye; Amerika kıyılarını da gösteren 1513 dünya haritası
Kâtip ÇelebicoğrafyaCihannüma

Matematik: sıfır ve cebir

Harizmi'nin el-Cebr ve'l-mukabele adlı eseri XII. yüzyılda Latinceye çevrildi ve “cebir” kelimesi buradan dünya dillerine geçti. Hint kökenli rakamları ve sıfırı sistemli biçimde kullanması, bugün “Arap rakamları” denen sayı sisteminin Avrupa'ya ulaşmasını sağladı; İngilizcedeki “zero” kelimesi de Arapça sıfırdan gelir. Ömer Hayyam ve Nasirüddin Tusi'nin katkıları tabloda.

Ek bilgi: öbür adlar

Fergani Güneş tutulmasını önceden hesapladı; Ay'daki bir kratere adı verildi. Gıyaseddin Cemşid Kâşi ondalık kesirler ve hesaplama yöntemleriyle tanındı. Gezi kitaplarında İbni Battuta'nın Seyahatname'si de öncü eserlerdendir.

Astronomi: göğü ölçmek

Fezari'nin İslam dünyasına kazandırdığı usturlap, yıldızların yüksekliğini ölçerek saati, enlemi ve namaz vakitlerini bulmaya yarayan bir alettir. Bettani'nin Güneş yılı için bulduğu değer bugünkü ölçüme çok yakındır. Biruni, Kopernik'ten yüzyıllar önce Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi ihtimalini tartıştı. Semerkant'ta rasathane kuran Uluğ Bey ile öğrencisi Ali Kuşçu'nun yıldız cetvelleri yüzyıllarca kullanıldı. Bu gözlemler bir önceki konuda gördüğümüz rasathanelerde yapılıyordu.

Coğrafya: dünyayı tarif etmek

İbni Hurdazbih, yolları ve ülkeleri anlatan Kitabü'l-Mesalik ve'l-memalik'iyle “İslam coğrafyasının babası” sayılır. Osmanlı denizcisi Piri Reis'in Kitab-ı Bahriye'si Akdeniz kıyılarını ayrıntılı tarif eder; 1513 tarihli dünya haritası Amerika kıyılarını göstermesiyle ünlüdür. Seydi Ali Reis Mir'atü'l-memalik ve Kitabü'l-muhit'i, Kâtip Çelebi Cihannüma'yı yazdı. Gezi kitaplarının öncüsü kırk yılı aşkın gezen Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sidir.

Akılda kalsın: Harizmi = cebir + sıfır + algoritma; Fezari = usturlap; Bettani = Güneş yılı; Uluğ Bey + Ali Kuşçu = Semerkant, yıldız cetveli; Tusi = Meraga + Tusi çifti. Denizcilerin ikisi: Piri Reis = Kitab-ı Bahriye, 1513 haritası; Seydi Ali Reis = Mir'atü'l-memalik. Kâtip Çelebi = Cihannüma.
Sınavda

Nasıl sorulurBir alet ya da eser tarif edilir (“gök cisimlerinin konumunu ve namaz vakitlerini belirlemeye yarayan…”) ve adı istenir; ya da bilgin-katkı eşleştirmesi yapılır.

TuzakAynı alanda çalışan iki bilgini karıştırmaktır: Piri Reis Kitab-ı Bahriye'nin, Seydi Ali Reis Mir'atü'l-memalik'in yazarıdır; Uluğ Bey Semerkant'ta, Tusi Meraga'da, Takiyüddin İstanbul'da gözlem yaptı. Bir diğeri Harizmi'yi yalnız matematikçi sanmaktır; astronomi ve coğrafya eserleri de vardır.

▭Boşluk doldurma

Cebir ilminin kurucusu sayılan , sayı sistemini Avrupa'ya taşıyan eserler yazdı. Akdeniz kıyılarını ayrıntılı anlatan Kitab-ı Bahriye ise tarafından yazıldı.

HarizmiPiri ReisSeydi Ali ReisBettani

?Soru çöz

Gök cisimlerinin yüksekliğini ölçmeye yarayan bu alet sayesinde yıldızların konumu, bulunulan yerin enlemi ve namaz vakitleri belirlenebiliyordu. İslam dünyasında bu aleti ilk yapan kişi Fezari olarak bilinir.
Sözü edilen alet aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Gök cisimlerinin yüksekliğini ölçüp enlem ve namaz vakti bulmaya yarayan, Fezari ile anılan alet usturlaptır. B fil saati Cezeri'nin su ile çalışan saatidir, ölçüm aleti değildir; C Tusi çifti bir alet değil, Tusi'nin gezegen hareketlerini açıklayan geometrik modelidir; D pusula yön bulur, gök cismi ölçmez.
BİLİM · TIP VE FİZİK

İbni Sina'dan Cezeri'ye: tıp, fizik, kimya ve Batı'ya uzanan etki

MEB 12. sınıf · İslam ve bilim · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİslam'a göre otopsi, ötenazi, organ nakli, kan bağışı, haram maddelerle tedavi ve intihar nasıl değerlendirilir?Bağlantılı konudan (Güncel dinî meseleler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İslam sağlığı emanet sayar, tedavi aramayı tavsiye eder. İslam âlimlerinin genel görüşüne göre otopsi zaruret ölçüsünde, organ nakli belirli şartlarla, kan bağışı ise sakıncasız olarak caizdir. Hayati tehlikede başka çare yoksa haram maddelerle tedavi caiz görülür. Ötenazi ve intihar ise yaşama hakkını çiğnediği için haramdır; çünkü hayat insana verilmiş bir emanettir.

Sağlık ve tıp meseleleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İbni Sina, Zehravi, Cezeri ve İbnülheysem kimdir, Müslüman bilginler Batı'yı nasıl etkiledi?

Kısa cevap: Tıpta İbni Sina'nın el-Kanun fi't-Tıb'ı yüzyıllarca Avrupa'da ders kitabı oldu; Zehravi cerrahinin, Ebu Bekir Razi klinik tıbbın öncüsüdür, İbnünnefis küçük kan dolaşımını tarif etti, Akşemseddin mikrop fikrini dile getirdi. Fizikte İbnülheysem görmenin cisimden göze gelen ışıkla olduğunu gösterdi, Cezeri otomatik makineler yaptı; kimyada Cabir b. Hayyan öne çıkar. Bu eserlerin Latince çevirileri Rönesans'a zemin hazırladı.

Avrupa üniversitelerinde yüzyıllarca okutulan bir tıp kitabı, Buharalı bir hekimin kaleminden çıkmıştı.

Tıp: en çok gelişen dal

Tıp, İslam dünyasında en çok rağbet gören bilimlerin başındaydı; bilginlerin çoğu aynı zamanda hekimdi. Hz. Peygamber'in sağlıkla ilgili tavsiyeleri “Tıbb-ı Nebevi” adıyla derlendi; bir önceki konuda gördüğümüz şifahaneler de hem tedavi hem eğitim yeriydi. İbni Sina, “hekimlerin hükümdarı” diye anılır; el-Kanun fi't-Tıb adlı tıp ansiklopedisi Latinceye çevrildi ve Avrupa'da yüzyıllarca temel kaynak kabul edildi. Ebu Bekir Razi çiçek ile kızamığı ayırt etti; Zehravi et-Tasrif'te kendi tasarladığı cerrahi aletleri çizimleriyle anlattığı için “cerrahinin babası” sayılır. İbnünnefis küçük kan dolaşımını tarif etti. Fatih'in hocası Akşemseddin ise Maddetü'l-hayat'ta hastalıkların gözle görülmeyen canlı tohumlarla bulaştığını yazarak mikrop fikrini yüzyıllar önce dile getirdi.

Tıp, fizik ve kimyada öncüler
BilginAlanÖne çıkan katkı ve eser
İbni Sinatıp, felsefeel-Kanun fi't-Tıb; Avrupa'da yüzyıllarca ders kitabı
Ebu Bekir Razitıp, kimyaçiçek-kızamık ayrımı; el-Havi; kimyada deneysel yöntem
Zehravicerrahiet-Tasrif; cerrahi aletler
İbnünnefistıpküçük (akciğer) kan dolaşımı
AkşemseddintıpMaddetü'l-hayat; bulaşıcı “canlı tohum” (mikrop) fikri
İbnülheysemfizik (optik)görme ışığın cisimden göze gelmesiyle olur; karanlık oda
Cezerimekanikfil saati, otomatik makineler; sibernetiğin öncüsü
Cabir b. Hayyankimyaasitlerin elde edilmesi, damıtma ve kristalleştirme

Fizik ve kimya: deneyin gücü

Antik Çağ'da görmenin gözden çıkan ışınlarla olduğu sanılıyordu. İbnülheysem bunun tersini, yani cisimlerden gelen ışığın göze ulaşmasıyla görüldüğünü deney ve gözlemle ortaya koydu. Karanlık bir odaya küçük bir delikten giren ışığın ters görüntü oluşturduğunu anlattı; bugünkü kameranın ilkesi budur. Eserleri Latinceye çevrilip yüzyıllarca Avrupa'yı etkiledi. Cizreli Cezeri fil saati gibi kendi kendine çalışan makineler tasarladığı için sibernetiğin öncüsü sayılır. Kimyada Cabir b. Hayyan asitlerin elde edilmesi ile damıtma ve kristalleştirme yöntemleri üzerinde çalıştı; Ebu Bekir Razi kimyayı teoriden laboratuvara taşıdı. Bu gelenek bugün de sürüyor: Aziz Sancar, DNA onarımı üzerine çalışmalarıyla 2015'te Nobel Kimya Ödülü aldı.

Batı'ya etkisi

XII. yüzyıldan itibaren Avrupa, İslam dünyasının bilimde ulaştığı düzeyi yakından tanıdı. Endülüs'teki Kurtuba ve Toledo'da, Sicilya'da yoğun çeviri çalışmaları başladı; İbni Sina, Farabi, Gazali, İbnülheysem ve İbni Rüşd'ün eserleri ile Aristo, Eflatun ve Arşimet'in Arapça aktarılan eserleri Latinceye çevrildi. Kurtuba medreselerine Avrupa'dan öğrenciler geldi. Bu birikim, Avrupa'da Rönesans'ın hazırlanmasında büyük rol oynadı.

Ek bilgi: havacılığın öncüleri

Endülüslü İbni Firnas'ın (öl. 887) kanatlı bir düzenekle havada süzüldüğü kaydedilir. XVII. yüzyılda Hezarfen Ahmed Çelebi'nin Galata Kulesi'nden Üsküdar'a uçtuğu, Lagari Hasan Çelebi'nin barut dolu bir roketle havalandığı anlatılır. İstanbul'daki İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Müzesi, Fuat Sezgin'in öncülüğünde bu buluşların modellerini sergiler.

Akılda kalsın: Lakaplarıyla hatırla: İbni Sina = hekimlerin hükümdarı (Kanun), Zehravi = cerrahinin babası (Tasrif), Cezeri = robotun atası (fil saati), İbnülheysem = optik (karanlık oda). Dolaşım İbnünnefis, mikrop Akşemseddin, çiçek-kızamık Razi.
Sınavda

Nasıl sorulurBir bilgin, buluşuyla tarif edilir (“görme olayının cisimlerden gelen ışınlarla gerçekleştiğini keşfeden…”) ve adı istenir; ya da Batı'ya etkiyi anlatan bir parçadan çıkarım yapılır.

Tuzakİki hekimi karıştırmaktır: el-Kanun İbni Sina'nın, el-Havi Razi'nin, et-Tasrif Zehravi'nindir. Bir diğer tuzak, Batı'ya etki sorusunda parçada geçmeyen bir iddiayı (ör. “Avrupa hiç bilim üretmedi”) doğru saymaktır; çeviri ve aktarım vurgusu esastır.

⇄Bilgi eşleştirme bilgin ↔ eser

?Soru çöz

Antik Çağ'dan beri görmenin gözden çıkan ışınlarla gerçekleştiği düşünülüyordu. Bu bilgin ise deney ve gözlemlerine dayanarak görmenin, cisimlerden gelen ışığın göze ulaşmasıyla meydana geldiğini gösterdi; karanlık odada ters görüntü oluştuğunu da anlattı.
Sözü edilen bilgin aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Görmenin cisimden gelen ışıkla olduğunu gösteren ve karanlık odayı anlatan optik bilgini İbnülheysem'dir. A Cabir b. Hayyan kimyacıdır, asitler ve damıtmayla anılır; B Biruni astronomi ve coğrafyada öne çıkar, optikte değil; C Zehravi cerrahidir, et-Tasrif'in yazarıdır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Hz. Peygamber Veda Hutbesi'nde insanların Rabbinin de atasının da bir olduğunu, Arap'ın Arap olmayana, beyaz tenlinin siyah tenliye bir üstünlüğü bulunmadığını ve üstünlüğün ancak takvayla olduğunu bildirmiştir.
Bu sözlerde öncelikle vurgulanan aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Irk ve renk üstünlük ölçüsü sayılmıyor, tek ölçü takva gösteriliyor; bu, insanların Allah katında eşitliğidir. B farklılıklar yok sayılmıyor, üstünlük aracı olmaları reddediliyor; C takvanın nasıl kazanılacağından söz edilmiyor; D servet paylaşımı hutbenin bu bölümünün konusu değil.Kaynak: Din ve hayat · Sosyal adalet ilkeleri

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi zamana ve şartlara göre değişebilen hükümlere (değişkenlere) örnektir?

✓ C. Fitrenin miktarı ve ödeme biçimi zamanın ekonomik şartlarına göre belirlenir; bu değişken alandır. A namazın farziyeti kesin delile dayanan bir ibadet esasıdır; B faiz yasağı kesin haramlardandır; D ahirete iman inanç esasıdır; üçü de sabitedir.Kaynak: Din ve hayat · Sosyal değişim: sabiteler ve değişkenler

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi İslam âlimlerinin organ naklinin caiz olması için öne sürdüğü şartlardan biri değildir?

✓ B. Organların alınıp satılmaması naklin şartıdır; organ ticareti insan onurunu çiğnediği için caiz görülmez. A zaruret şartı kararlarda açıkça yer alır; C izin şartı organı alınacak kişinin hakkını korur; D başarı kanaati gereksiz riskin önüne geçer.Kaynak: Güncel dinî meseleler · Sağlık ve tıp meseleleri

?Soru 4

Nisa suresi 59. ayetteki “Bir şeyde anlaşmazlığa düşerseniz onu Allah'a ve Resul'e götürün.” ifadesinden aşağıdaki yargılardan hangisi çıkarılabilir?

✓ B. Anlaşmazlığın Allah'a ve Resul'e götürülmesi, görüş ayrılıklarında hakemin Kur'an ve sünnet olduğunu gösterir. A ayet ayrılığı yasaklamaz, çözüm yolunu gösterir; C yöneticiye itaat meşru konularla sınırlıdır ve bu ifadenin konusu değildir; D Kur'an ve sünnete başvurmak onları anlamak için akıl yürütmeyi gerektirir.Kaynak: İslam düşüncesinde yorumlar · Nisa 59: itaat ve anlaşmazlıkta ölçü

?Soru 5

Bir lokanta sahibi, dinen yenmesi yasak olan bir hayvanın etini “Niyetim müşterilerimi uygun fiyatla doyurmak, gerisi önemli değil.” diyerek helal etle karıştırıp satmaktadır.
Bu kişinin tutumu öncelikle hangi ölçüte aykırıdır?

✓ A. Kişi haram bir şeyi iyi niyetiyle meşrulaştırmaya çalışıyor; niyet haramın hükmünü değiştirmez. B ortada ölüm tehlikesi gibi bir zaruret yoktur; C ibaha, hakkında yasak olmayan şeyler içindir, burada yasak açıktır; D deniz ürünleri konuyla ilgisizdir.Kaynak: Güncel dinî meseleler · Gıda maddeleri: helal ve haram

?Soru 6

Eşarilik ve Matüridilikle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi söylenemez?

✓ C. İbadet ve muamelat hükümleri fıkhi mezheplerin konusudur; Eşarilik ve Matüridilik inanç konularını ele alan itikadi yorumlardır. A doğrudur: ikisi Ehlisünnet'in iki itikadi koludur; B doğrudur: ikisi de aklî ve naklî delili birlikte kullanır; D doğrudur: fıkıhta yakın oldukları çevreler böyledir.Kaynak: İslam düşüncesinde yorumlar · Ehlisünnet: Eşarilik ve Matüridilik

?Soru 7

“Ahmet Bey ve Zeynep Hanım evle ilgili önemli kararları birlikte konuşarak verir. Çocuklarına harçlık verirken büyük-küçük ayrımı yapmaz. Hafta sonları ise yaşlı annelerinin yanına gidip ihtiyaçlarını karşılarlar.”
Bu parçada aile içi ilişkilerle ilgili aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?

✓ B. Parçada amca, teyze gibi akrabalarla ilişkiden söz edilmez; sıla-i rahim doğru bir değerdir ama parçada yoktur. A “kararları birlikte konuşarak verir” istişaredir; C “büyük-küçük ayrımı yapmaz” çocuklar arasında adalettir; D yaşlı annenin ihtiyaçlarını karşılamak anne babaya bakmaktır.Kaynak: Din ve hayat · İslam'da aile

?Soru 8

İmamı Medine'de doğup orada vefat etmiştir. Meselelerin çözümünde Kur'an, sünnet ve kıyasın yanında, Hz. Peygamber'in aralarında yaşadığı şehir halkının uygulamalarını da delil sayar. Bugün özellikle Kuzey Afrika'da yaygındır.
Bu özellikler aşağıdaki mezheplerden hangisine aittir?

✓ C. Medine halkının uygulamasını delil sayan ve Kuzey Afrika'da yaygın olan mezhep, İmam Malik'in Malikiliğidir. A Hanefilik Kufe kökenlidir, istihsan ve örfle tanınır; B Şafii Gazze'de doğup Mısır'da vefat etmiştir; D Cafer es-Sadık da Medineli'dir ama Caferilik İmamiye'nin fıkhıdır ve İran, Irak gibi ülkelerde yaygındır.Kaynak: İslam düşüncesinde yorumlar · Fıkhi mezhepler ve Caferilik

?Soru 9

Din İşleri Yüksek Kurulu, kök hücre tedavisi gibi yeni bir mesele hakkında görüş oluştururken tıp, hukuk ve ahlak alanlarındaki uzmanları da dinlemekte, kararını kurul üyeleriyle birlikte vermektedir.
Bu çalışma biçiminde öncelikle hangi ilke gözetilmiştir?

✓ C. Farklı alanların uzmanlarını dinlemek ve kararı birlikte vermek kolektif akıl ve kolektif içtihattır. A zarûrât-ı diniye kesin hükümlü alandır, yeni meselede içtihat yapılır; B ibaha ilkesi serbestliği anlatır, çalışma biçimini değil; D icma geçmişte birleşilmiş hükümdür, burada yeni bir mesele var.Kaynak: Güncel dinî meseleler · Dinî meselelerin çözüm ilkeleri

?Soru 10

Hz. Musa'ya “Beni göremezsin” dendiğini bildiren ayet ile ahirette bazı yüzlerin Rablerine bakacağını bildiren ayet, Allah'ın görülüp görülemeyeceği konusunda âlimlerin farklı görüşler ortaya koymasına yol açmıştır.
Bu durum yorum farklılıklarının hangi sebebine örnektir?

✓ B. Farklı yorum, aynı konunun Kur'an'da farklı bağlamlarda geçmesinden, yani metnin yoruma açık olmasından doğmuştur. A halifelik gibi bir siyasi tartışma söz konusu değil; C ve D farklılığın kaynağı bölge ya da gelenek değil, ayetlerin kendisidir.Kaynak: İslam düşüncesinde yorumlar · Yorum farklılıklarının sebepleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →