İslam'da bilginin kaynakları: selim akıl, doğru haber, salim duyular
MEB 9. sınıf · Bilgi ve inanç · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
İslam'da bilginin kaynakları nelerdir, rüya ve ilham bilgi kaynağı sayılır mı?
Kısa cevap: İslam düşüncesinde herkes için geçerli bilgiye üç yoldan ulaşılır: sağlıklı düşünen akıl (selim akıl), doğru haber ve sağlam duyu organları (salim duyular). Doğru haberin en güvenilir türü peygamberlerin getirdiği vahiy ve mütevatir haberdir. Rüya, keşif ve ilham ise kişiye özeldir; İslam âlimleri bunları herkesi bağlayan bir bilgi kaynağı saymaz.Suya batırdığın kalem kırık görünür ama kırık değildir; gözün yanılmıştır. Bilginin nereden geldiğini sormak, bu yüzden dinin de ilk sorularından biridir.
Kur'an-ı Kerim bilgiye büyük değer verir: “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” sorusu (Zümer 39/9) bunun en bilinen örneğidir. Hz. Muhammed de ilim öğrenmenin her Müslüman'a farz olduğunu söylemiştir. Ama her bilgi aynı güvenilirlikte değildir. İslam âlimleri, özellikle kelam âlimleri, bilginin hangi yollardan geldiğini sınıflandırmış ve nesnel bilgi kaynakları ile kişiye özel (öznel) yolları birbirinden ayırmıştır.
Üç nesnel kaynak
Selim akıl, yaratılışındaki temizliği koruyan, ön yargı ya da kötü çevre etkisiyle bozulmamış, doğruyu yanlıştan ayırabilen akıldır. Akıl, dinî sorumluluğun da şartıdır: Hz. Peygamber uyuyan, ergenliğe ermemiş çocuk ve akıl hastasının sorumlu tutulmadığını bildirmiştir. Kur'an pek çok ayette insandan düşünmesini, evrendeki düzene bakıp ibret almasını ister.
Doğru (sadık) haber, gerçekte olmuş bir olayı doğru aktaran haberdir. İki türü vardır. Birincisi peygamberlerin Allah'tan alıp insanlara ulaştırdığı haberdir; buna vahiy denir ve inananlar için kesin, bağlayıcı bilgidir. İkincisi mütevatir haberdir: yalan üzerinde birleşmeleri düşünülemeyecek kadar kalabalık topluluklarca, farklı yer ve zamanlarda aynı içerikle aktarılan haber. Kur'an'ın nesilden nesile değişmeden gelmesi ve tarihî olayların büyük kısmı bu yolla bilinir.
Salim duyular, görme, işitme, koklama, tatma ve dokunma yeteneğini yitirmemiş duyulardır. İnsan dünyaya hiçbir şey bilmeden gelir; bilgi edinmesi için ona kulak, göz ve kalp verilmiştir (Nahl 16/78). Duyuların sınırı vardır ve bazen yanıltırlar; uzaktaki nesne küçük, sudaki kalem kırık görünür. Bu yüzden duyu verisi akılla denetlenir.
Rüya, keşif ve ilham neden kaynak sayılmaz?
Rüya, keşif (manevi bir açılma) ve ilham (kalbe doğan bilgi) yaşayan kişi için anlamlı olabilir. Ancak başkası tarafından denetlenemez, doğruluğu ölçülemez. Bu yüzden İslam âlimleri bunları herkesi bağlayan bir bilgi kaynağı olarak kabul etmez; dinin hükmü rüyaya ya da ilhama dayandırılamaz. Kur'an, “atalarımızdan gördüğümüze uyarız” deyip delile bakmayanları da eleştirir (Bakara 2/170). Sezgi, gelenek ve kişisel tecrübe de doğruluğu teyide muhtaç bilgilerdir.
Ek bilgi: bilgi türleri
Bilgi, elde ediliş yoluna göre de sınıflanır: gündelik (tecrübi) bilgi yaşayarak, dinî bilgi vahiy yoluyla, bilimsel bilgi deney ve gözlemle, felsefi bilgi akıl yürütme ve sorgulamayla, teknik bilgi doğadan yararlanarak, sanatsal bilgi duygu ve yetenekle elde edilir. İslam'a göre dinî bilginin kaynağı Kur'an ve sünnettir.
Nasıl sorulurBir ayet ya da hadis verilir (göklerin ve yerin yaratılışını düşünmeye çağıran bir ayet, “bakmazlar mı?” sorusu); hangi bilgi kaynağına işaret ettiği sorulur. “Düşünün, akıl erdirin” vurgusu akla, “bakın, görün” vurgusu duyulara, peygamberin bildirdiği haber vahye gider.
TuzakRüya, ilham ya da keşfi “İslam'da bilgi kaynağı” diye işaretlemektir; bunlar kişiye özel yollardır. İkinci tuzak, mütevatir haberi tek kişinin aktardığı haberle karıştırmaktır.
⇄Bilgi eşleştirme kaynak ↔ örnek
?Soru çöz
İslam düşüncesindeki bilgi anlayışıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?