Değerler nasıl oluşur? Din, örf ve âdetin gençlerin kişiliğindeki yeri
MEB 9. sınıf · Gençlik ve değerler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaDin nedir, din kelimesi Kur'an'da hangi anlamlarda geçer, farklı bilim dalları dini nasıl tanımlar?Bağlantılı konudan (Bilgi, iman ve din). Önce kendin cevapla, sonra aç.
İslam âlimlerinin yaygın tanımına göre din, akıl sahiplerini kendi istek ve hür iradeleriyle hayırlı olana yönelten ilahi emirler bütünüdür. Kur'an'da din kelimesi itaat, ceza ve karşılık, hesap, hüküm, yol ve şeriat gibi anlamlarda geçer. Felsefe, sosyoloji, antropoloji ve dinler tarihi ise dini kendi bakış açılarından, birer yönüyle tanımlar.
✎Konu anlatımı
Değer nedir, değerlerin oluşumunda din, örf ve âdetin etkisi nedir, değerler gençlerin kişiliğini nasıl etkiler?
Kısa cevap: Değer, bir toplumun ya da bireyin doğru, iyi ve önemli kabul ettiği, davranışlarına yön veren inanç ve ölçülerdir; dürüstlük, saygı, adalet, yardımseverlik gibi. Değerlerin oluşumunda din, örf ve âdetler, aile, eğitim ve çevre etkilidir. Gençlik, kişiliğin şekillendiği dönem olduğu için dinî ve ahlaki değerler gencin kimlik kazanmasında ve doğru tercih yapmasında yol gösterir.Aynı sınavda kopya çekme fırsatı bulan iki öğrenciden birinin vazgeçmesini sağlayan şey, kural değil değerdir.
Değer nedir?
Değer, insanların iyi, doğru, güzel ve önemli saydığı, tutum ve davranışlarını yönlendiren inanç ve ölçülerdir. Değerler bir pusula gibidir: kişi zor bir seçimle karşılaştığında neyi neden yapacağını onlara bakarak belirler. Dürüstlük, adalet, merhamet, saygı, sorumluluk, yardımseverlik, vatanseverlik temel değerlere örnektir. Değerler toplumu bir arada tutan ortak bir dil de oluşturur.
Değerlerin kaynakları
| Unsur | Nasıl etkiler? | Örnek |
|---|---|---|
| Din | İyi ve kötüyü belirleyen kalıcı ve evrensel ölçüler koyar; ahlaka Allah rızası ve ahiret bilinciyle dayanak sağlar | Doğruluk, emanete riayet, anne babaya iyilik |
| Örf | Toplumun benimseyip yazısız kural hâline getirdiği davranış biçimleri | Büyüğe saygı, misafire ikram |
| Âdet | Tekrarlanarak alışkanlık hâline gelen toplumsal uygulamalar | Bayramlaşma, komşuya yemek götürme |
| Aile ve eğitim | Değerlerin ilk öğrenildiği ve pekiştiği ortamlar | Paylaşmayı, özür dilemeyi öğrenmek |
Din, örf ve âdetleri de etkiler: İslam, toplumda var olan güzel örf ve âdetleri benimsemiş, dinin temel ilkelerine aykırı olanları ise düzeltmiştir. Örneğin cahiliye döneminde kabilesini haklı-haksız demeden destekleme anlayışını (asabiyet) bırakıp haklının yanında olmayı ölçü yapmıştır. Bu yüzden kültürümüzdeki pek çok güzel örf, kökünü dinden alır.
Gençlik ve değerler
Gençlik, kimliğin, karakterin ve hayat amacının şekillendiği dönemdir. Bu dönemde genç; arkadaş çevresi, sosyal medya ve popüler kültür gibi birçok farklı etkiyle karşılaşır. Dinî ve ahlaki değerler, örf ve âdetlerle birlikte gence sağlam bir duruş kazandırır: kendine saygı, sorumluluk bilinci, doğru arkadaş seçimi, zararlı alışkanlıklara karşı direnç. Değerleri içselleştiren genç, başkalarının baskısıyla değil kendi vicdanıyla karar verir. Kur'an'da genç yaşta inancını korumayı seçen gençlerin örnek gösterilmesi de bu yüzdendir; bunları Hz. Muhammed sayfasında göreceğiz.
Nasıl sorulurBir uygulama ya da paragraf verilir, değerlerin oluşumunda hangi unsurun etkisini gösterdiği sorulur. Kuşaktan kuşağa aktarılan imece, bayramlaşma gibi uygulamalar örf ve âdete; ayet ve hadise dayanan ölçüler dine örnektir.
Tuzak“İslam bütün örf ve âdetleri reddetmiştir” yargısıdır; İslam güzel örfleri benimsemiştir. Örf ile âdeti karıştırma: ikisi de toplumsaldır ama örf daha çok değer yargısı, âdet uygulamadır.
⇄Bilgi eşleştirme örnek ↔ kaynak
?Soru çöz
Anadolu'nun birçok yöresinde hasat zamanı köylüler sırayla birbirlerinin tarlasında karşılıksız çalışır; “imece” denen bu uygulama kuşaktan kuşağa aktarılmıştır.
Bu uygulama, değerlerin oluşumunda en çok hangisinin etkisini gösterir?