Ahlak ve değerler: değerlerin oluşumu, temel erdemler, yerilen davranışlar

Değerler nasıl oluşur, dört temel erdem nedir, İslam ahlakı hangi davranışları yerer? İsra 23-29 ve Hucurat 11-12 ayetleriyle ölçülü olmayı öğren.

6 durakTYT · AYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
AHLAK · DEĞER

Değerler nasıl oluşur? Din, örf ve âdetin gençlerin kişiliğindeki yeri

MEB 9. sınıf · Gençlik ve değerler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDin nedir, din kelimesi Kur'an'da hangi anlamlarda geçer, farklı bilim dalları dini nasıl tanımlar?Bağlantılı konudan (Bilgi, iman ve din). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İslam âlimlerinin yaygın tanımına göre din, akıl sahiplerini kendi istek ve hür iradeleriyle hayırlı olana yönelten ilahi emirler bütünüdür. Kur'an'da din kelimesi itaat, ceza ve karşılık, hesap, hüküm, yol ve şeriat gibi anlamlarda geçer. Felsefe, sosyoloji, antropoloji ve dinler tarihi ise dini kendi bakış açılarından, birer yönüyle tanımlar.

Din kavramı ve din tanımları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Değer nedir, değerlerin oluşumunda din, örf ve âdetin etkisi nedir, değerler gençlerin kişiliğini nasıl etkiler?

Kısa cevap: Değer, bir toplumun ya da bireyin doğru, iyi ve önemli kabul ettiği, davranışlarına yön veren inanç ve ölçülerdir; dürüstlük, saygı, adalet, yardımseverlik gibi. Değerlerin oluşumunda din, örf ve âdetler, aile, eğitim ve çevre etkilidir. Gençlik, kişiliğin şekillendiği dönem olduğu için dinî ve ahlaki değerler gencin kimlik kazanmasında ve doğru tercih yapmasında yol gösterir.

Aynı sınavda kopya çekme fırsatı bulan iki öğrenciden birinin vazgeçmesini sağlayan şey, kural değil değerdir.

Değer nedir?

Değer, insanların iyi, doğru, güzel ve önemli saydığı, tutum ve davranışlarını yönlendiren inanç ve ölçülerdir. Değerler bir pusula gibidir: kişi zor bir seçimle karşılaştığında neyi neden yapacağını onlara bakarak belirler. Dürüstlük, adalet, merhamet, saygı, sorumluluk, yardımseverlik, vatanseverlik temel değerlere örnektir. Değerler toplumu bir arada tutan ortak bir dil de oluşturur.

Değerlerin kaynakları

Değerlerin oluşumuna etki eden unsurlar
UnsurNasıl etkiler?Örnek
Dinİyi ve kötüyü belirleyen kalıcı ve evrensel ölçüler koyar; ahlaka Allah rızası ve ahiret bilinciyle dayanak sağlarDoğruluk, emanete riayet, anne babaya iyilik
ÖrfToplumun benimseyip yazısız kural hâline getirdiği davranış biçimleriBüyüğe saygı, misafire ikram
ÂdetTekrarlanarak alışkanlık hâline gelen toplumsal uygulamalarBayramlaşma, komşuya yemek götürme
Aile ve eğitimDeğerlerin ilk öğrenildiği ve pekiştiği ortamlarPaylaşmayı, özür dilemeyi öğrenmek

Din, örf ve âdetleri de etkiler: İslam, toplumda var olan güzel örf ve âdetleri benimsemiş, dinin temel ilkelerine aykırı olanları ise düzeltmiştir. Örneğin cahiliye döneminde kabilesini haklı-haksız demeden destekleme anlayışını (asabiyet) bırakıp haklının yanında olmayı ölçü yapmıştır. Bu yüzden kültürümüzdeki pek çok güzel örf, kökünü dinden alır.

Gençlik ve değerler

Gençlik, kimliğin, karakterin ve hayat amacının şekillendiği dönemdir. Bu dönemde genç; arkadaş çevresi, sosyal medya ve popüler kültür gibi birçok farklı etkiyle karşılaşır. Dinî ve ahlaki değerler, örf ve âdetlerle birlikte gence sağlam bir duruş kazandırır: kendine saygı, sorumluluk bilinci, doğru arkadaş seçimi, zararlı alışkanlıklara karşı direnç. Değerleri içselleştiren genç, başkalarının baskısıyla değil kendi vicdanıyla karar verir. Kur'an'da genç yaşta inancını korumayı seçen gençlerin örnek gösterilmesi de bu yüzdendir; bunları Hz. Muhammed sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Değer = davranışın pusulası. Dört kaynak: din, örf, âdet, aile-eğitim. Örf “toplumun yazısız kuralı”, âdet “tekrarla oluşan alışkanlık”. İslam güzel örfü korudu, aykırısını düzeltti.
Sınavda

Nasıl sorulurBir uygulama ya da paragraf verilir, değerlerin oluşumunda hangi unsurun etkisini gösterdiği sorulur. Kuşaktan kuşağa aktarılan imece, bayramlaşma gibi uygulamalar örf ve âdete; ayet ve hadise dayanan ölçüler dine örnektir.

Tuzak“İslam bütün örf ve âdetleri reddetmiştir” yargısıdır; İslam güzel örfleri benimsemiştir. Örf ile âdeti karıştırma: ikisi de toplumsaldır ama örf daha çok değer yargısı, âdet uygulamadır.

⇄Bilgi eşleştirme örnek ↔ kaynak

?Soru çöz

Anadolu'nun birçok yöresinde hasat zamanı köylüler sırayla birbirlerinin tarlasında karşılıksız çalışır; “imece” denen bu uygulama kuşaktan kuşağa aktarılmıştır.
Bu uygulama, değerlerin oluşumunda en çok hangisinin etkisini gösterir?

✓ B. Toplumun benimseyip tekrarlayarak kuşaktan kuşağa aktardığı yardımlaşma uygulaması örf ve âdetin değerlere etkisini gösterir. A bilimsel bilgiyle ilgisi yok; C imece bir yasa zorunluluğu değildir; D karşılıksız çalışmak bireysel çıkarın tersidir.
AHLAK · ERDEM

Dört temel erdem: hikmet, adalet, iffet ve şecaat

MEB 9. sınıf · Gençlik ve değerler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKur'an'a göre insanın özellikleri nelerdir, insan neden şerefli bir varlık olarak yaratılmıştır?Bağlantılı konudan (Allah-insan ilişkisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kur'an'a göre insan en güzel biçimde yaratılmış (Tin 95/4), diğer varlıkların çoğundan üstün ve şerefli kılınmış (İsra 17/70), akıl, irade ve öğrenme yeteneği verilmiş, yeryüzünde halife olarak görevlendirilmiş bir varlıktır. Bu üstün özellikler insana sorumluluk yükler: emaneti taşımak, iyiyi seçmek ve evreni korumak.

Kur'an'a göre insanın özellikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam ahlakının dört temel erdemi nelerdir, hikmet, adalet, iffet ve şecaat ne anlama gelir?

Kısa cevap: İslam düşünce geleneğinde bütün güzel ahlakın temeli dört erdemdir: hikmet (bilgelik; aklın doğruyu kavraması), adalet (her şeyi yerli yerine koymak, denge), iffet (arzularda ölçülü olmak, namusu korumak) ve şecaat (cesaret; korkaklık ile saldırganlık arasındaki orta yol). Her erdem, iki aşırı ucun ortasındaki itidal noktasıdır.

Cimrilik ile savurganlık, korkaklık ile saldırganlık arasında bir yerde dar ama sağlam bir yol vardır. İslam ahlakı o yolu erdem diye adlandırır.

İslam ahlakçıları insandaki üç gücü öne çıkarır: akıl (düşünme), arzu (istek, şehvet) ve öfke (gazap, savunma). Bu güçler terbiye edilip dengelendiğinde birer erdeme dönüşür: aklın erdemi hikmet, arzunun erdemi iffet, öfkenin erdemi şecaattir. Üçü yerli yerinde olunca ortaya adalet çıkar. Bu yüzden dört erdem birbirine bağlıdır.

Her erdem iki aşırı ucun ortasıdır; adalet, üç gücün yerli yerinde olmasıdır.Görsel: Sınav Defteri

Hikmet ve adalet

Hikmet (bilgelik), aklın iman ışığında Rabbini tanıması, varlıkların ve olayların gerçeğini kavramasıdır. Hikmet sahibi kişi cahilce davranışlardan ve bağnazlıktan korunur, söz ve davranışlarında isabetli olur. Adalet ise doğruluk, denge ve her şeyi yerli yerine koymak demektir. Toplumda hakların korunmasını, kişide ise duygu ve davranışların dengesini sağlar. Adaletle aynı kökten gelen itidal, ölçülülük demektir. Kur'an akrabaya, yoksula ve yolcuya haklarını vermeyi emrederken “saçıp savurma” diyerek ölçüyü de belirler (İsra 17/26).

İffet ve şecaat

İffet, yeme, içme, kazanma ve cinsellik gibi bedenî ve maddi arzularda ölçülü olmak, aşırı düşkünlükten korunmak, namusu, şerefi ve gönül tokluğunu korumaktır. Dünya nimetlerinden tamamen el çekmek de, bütün gücünü hazlara harcamak da iffetin dışındadır; iffetli kişi ihtiyacını helal yoldan karşılar ve onurundan ödün vermez. Şecaat ise cesaret ve yiğitliktir; korkaklık ile saldırganlık arasındaki orta yoldur. Hz. Ali'nin, savaşta yüzüne tüküren rakibini öfkesine yenik düşmemek için bırakması, şecaatin nefse değil hakka hizmet ettiğini anlatan bilinen bir rivayettir.

Akılda kalsın: Akıl → hikmet, arzu → iffet, öfke → şecaat, üçünün dengesi → adalet. Formül: erdem = iki aşırı ucun ortası (cimrilik–savurganlık arası cömertlik, korkaklık–saldırganlık arası şecaat).
Sınavda

Nasıl sorulurBir davranış ya da tanım verilir, hangi erdemle ilişkili olduğu sorulur. “Arzularında ölçülü olmak, gönül tokluğu” iffet; “korkmadan ama haddi aşmadan hakkı savunmak” şecaat; “her şeyi yerli yerine koymak” adalet; “olayların hakikatini kavramak” hikmettir.

TuzakŞecaati saldırganlıkla, iffeti dünyayı tamamen terk etmekle karıştıran şıklardır; ikisi de orta yoldan sapmadır.

▭Boşluk doldurma

Yeme, içme ve kazanma gibi arzularda ölçülü olmak, gönül tokluğu ve namusu korumak erdemidir. Korkaklık ile saldırganlık arasındaki ölçülü cesarete denir.

iffetşecaathikmethaset

?Soru çöz

Okul meclisinde bir arkadaşına haksızlık yapıldığını gören Kerem, herkes sessiz kalırken söz alıp kimseyi kırmadan ve bağırmadan haksızlığı dile getirir.
Kerem'in bu davranışı öncelikle hangi erdemle ilişkilidir?

✓ D. Herkes susarken haksızlığa karşı çıkmak cesarettir; bunu kırmadan ve bağırmadan yapmak saldırganlığa kaçmamaktır. Bu, şecaatin orta yoludur. A iffet arzularda ölçüdür, konu değil; B hikmet hakikati kavramaktır, olayın öne çıkan yanı cesarettir; C tevazu alçakgönüllülüktür, burada söz konusu değil.
AYET · İSRA 23-29

İsra 23-29: anne babaya “öf” bile deme, ne cimri ne savurgan ol

MEB 9. sınıf · Gençlik ve değerler · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBakara suresi 177. ayette hangi mesajlar verilir, ayete göre asıl iyilik nedir?Bağlantılı konudan (İslam ve ibadet). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bakara suresi 177. ayet, asıl iyiliğin (birr) yalnız yönelinen bir şekil olmadığını; Allah'a, ahirete, meleklere, kitaplara ve peygamberlere inanmak, sevilen maldan yakınlara, yetimlere, yoksullara ve ihtiyaç sahiplerine harcamak, namaz kılmak, zekât vermek, sözünü tutmak ve zorluklarda sabretmek olduğunu bildirir. Ayet iman, ibadet ve ahlakı bir bütün olarak sunar.

Bakara 177: asıl iyilik (birr)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İsra suresi 23-29. ayetlerde hangi mesajlar verilir?

Kısa cevap: İsra suresi 23-29. ayetler, yalnız Allah'a kulluk etmeyi ve anne babaya iyilik etmeyi emreder; yaşlandıklarında onlara “öf” bile denmemesini, merhametle davranılıp dua edilmesini ister. Akrabaya, yoksula ve yolcuya hakkının verilmesini, ama saçıp savurmamayı; cimrilik ile israf arasında ölçülü olmayı öğütler. Ayetler bir aile ve toplum ahlakı rehberidir.

Kur'an'ın anne baba hakkında kullandığı en küçük kelime belki de en büyük derstir: “öf”.

İsra 23-29: ayet ayet emir ve değer
AyetNe ister?Değer
23Yalnız Allah'a kulluk; anne babaya iyilik; yaşlandıklarında onlara “öf” bile dememek, azarlamamak, güzel söz söylemektevhid, anne babaya saygı, sözün ahlakı
24Onlara merhametle alçakgönüllü davranmak; küçükken kendisini yetiştirdikleri gibi Allah'ın da onlara merhamet etmesi için dua etmekvefa, dua
25Allah içinizdekini bilir; tövbe edenleri bağışlarsamimiyet, tövbe
26-27Akrabaya, yoksula, yolda kalmışa hakkını vermek; saçıp savurmamaktoplumsal sorumluluk, israftan kaçınma
28Verecek bir şey yoksa yumuşak söz söylemekincitmeme
29Elini boynuna bağlamamak (cimrilik), büsbütün de açmamak (savurganlık)ölçülülük

Ayetlerin mesajları

Ayetler Allah'a kulluk emrinin hemen ardından anne babaya iyiliği emreder; bu sıralama anne baba hakkının büyüklüğünü gösterir. Saygı yalnız davranışla değil kelimeyle de gösterilir: “öf” bile dememek bunun ölçüsüdür. 29. ayetteki ölçülülük, dört temel erdemde gördüğümüz itidal ilkesinin harcamaya uygulanmasıdır.

Akılda kalsın: İsra 23-29 bir “aile ve para ahlakı” listesidir: Allah'a kulluk → anne babaya iyilik (öf bile deme) → dua → akrabaya hak → israf yok → yumuşak söz → ne cimri ne savurgan.
Sınavda

Nasıl sorulurAyetlerin bir kısmı verilir, vurgulanan değer ya da “değinilmeyen” husus sorulur. Anne babaya saygı, akrabaya yardım, israftan kaçınma, cimrilikten kaçınma ve ölçülülük ayetlerde vardır.

TuzakAyetlerde geçmeyen bir konuyu (ör. komşu hakkı, miras paylaşımı) “var” sanmaktır. 29. ayetteki “elini boynuna bağlama” deyimi cimrilik, “büsbütün açma” savurganlık demektir.

⇄Bilgi eşleştirme ifade ↔ mesaj

?Soru çöz

İsra suresinin 23-29. ayetlerinde aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?

✓ A. Bu ayetlerde komşu hakkı geçmez. B 23. ayette anne babaya “öf” bile denmemesi ve güzel söz söylenmesi istenir; C 26. ayette akrabaya, yoksula ve yolcuya hakkını vermek emredilir; D 26-29. ayetlerde israf ve cimrilik yerilerek ölçü öğütlenir.
AHLAK · TERBİYE

İslam ahlakının konusu ve gayesi: ahlak doğuştan mı, eğitimle mi?

MEB 10. sınıf · Ahlaki tutum ve davranışlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİbadetlerin bireyin ahlaki gelişimine ve topluma etkisi nedir, namaz, oruç, zekât ve haccın hikmetleri nelerdir?Bağlantılı konudan (İslam ve ibadet). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İbadetlerin konuluş hikmeti (teşri hikmeti) yalnız Allah'a kulluk değil, insanın ahlaki olgunlaşmasıdır. Namaz kötülükten alıkoyar ve disiplin kazandırır, oruç sabır ve empati, zekât paylaşma ve sosyal adalet, hac eşitlik ve kardeşlik bilinci kazandırır. İbadetlerin toplumsal yönü de vardır: cemaat, dayanışma ve yardımlaşma toplumu birbirine bağlar.

İbadetlerin ahlaka ve topluma etkisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam ahlakının konusu ve gayesi nedir, ahlak ile terbiye arasında nasıl bir ilişki vardır?

Kısa cevap: İslam ahlakının konusu, insanın iradeli davranışlarının iyi ya da kötü olarak değerlendirilmesidir; gayesi ise insanı Allah'ın rızasına uygun, erdemli bir kişiliğe ulaştırmak ve dünya ve ahiret mutluluğunu sağlamaktır. Ahlak eğitimle (terbiye) değiştirilebilir ve geliştirilebilir; bunun yolu duyguları, düşünceleri, davranışları ve iradeyi yönetmeyi öğrenmektir.

“Huylu huyundan vazgeçmez” derler. İslam ahlakı ise tam tersini söyler: huy, emekle güzelleşebilir.

Ahlak, konusu ve gayesi

Ahlak, insanın iyi ya da kötü diye nitelendirilmesine yol açan huyların ve bu huyların etkisiyle iradesini kullanarak yaptığı davranışların bütünüdür. İyi huylar güzel ahlak, kötü huylar kötü ahlak diye adlandırılır. İslam ahlakının konusu, insanın bilerek ve isteyerek yaptığı davranışlardır; iradesi dışında olan (refleks, hastalık) davranışlar ahlaki değerlendirmenin konusu değildir. İslam ahlakının gayesi, insanı Allah'ın rızasına uygun yaşayan, erdemli, olgun bir kişiliğe ulaştırmak; böylece hem bireyin hem toplumun huzurunu ve dünya ve ahiret mutluluğunu sağlamaktır. Hz. Peygamber kendisinin güzel ahlakı tamamlamak için gönderildiğini bildirmiştir.

İslam ahlakını diğer ahlak anlayışlarından ayıran özellik, Allah inancına ve ahiret bilincine dayanmasıdır: iyilik insanlar görsün diye değil Allah rızası için yapılır. Ayrıca İslam ahlakı yalnız insanlarla ilişkiyi değil; insanın Rabbiyle, kendisiyle, diğer canlılarla ve çevreyle ilişkisini de kapsar.

Ahlak ve terbiye

Terbiye, insanın sahip olduğu yetenek ve güçleri eğitip geliştirmektir. İslam âlimleri, ahlakın doğuştan gelen bir yatkınlık olsa da eğitimle değiştirilebileceğini söyler; aksi hâlde öğüt, emir ve yasakların bir anlamı kalmazdı. Ahlak terbiyesi dört alanda yapılır:

Ahlak terbiyesinin dört alanı
AlanNe demek?Örnek
Duygu yönetimiÖfke, kıskançlık, korku gibi duyguları tanıyıp kontrol etmekÖfkelenince susmak, ortamdan uzaklaşmak
Düşünce yönetimiÖnyargı ve kötü zandan uzak, doğru düşünmekBir haberi teyit etmeden hüküm vermemek
Davranış yönetimiSöz ve eylemleri ahlaki ölçüye uydurmakSözünü tutmak, kırıcı dili bırakmak
İrade yönetimiDoğru olanı seçip kararlılıkla sürdürmekZararlı bir alışkanlığı bırakma kararında direnmek

Hz. Peygamber, güçlü kişinin güreşte rakibini yenen değil, öfke anında kendine hâkim olan kişi olduğunu söylemiştir. Bu hadis duygu ve irade yönetiminin ahlaktaki yerini özetler. Kur'an da öfkesini yenenleri ve insanları affedenleri över (Al-i İmran 3/134).

Akılda kalsın: Ahlakın konusu = iradeli davranış; gayesi = erdemli kişilik + dünya ve ahiret mutluluğu; dayanağı = Allah inancı ve ahiret. Terbiyenin dört direği: duygu, düşünce, davranış, irade.
Sınavda

Nasıl sorulurBir paragraf verilip İslam ahlakının bir özelliği sorulur ya da “hangisine ulaşılamaz?” denir. Doğru yargılar: ahlak davranışa yansımalı, başkasını önemser, temel motivasyonunu Allah inancından alır.

Tuzak“ahlak kurtuluşun tek yoludur” gibi aşırı genelleme ya da “ahlak doğuştan gelir, değişmez” yargısıdır. Öfkeyi yenmeyle ilgili hadis gelirse kavram olarak duygu ve irade yönetimini düşün.

↕Sıralama öfke anında ahlak terbiyesi

  1. Kırıcı söz yerine sakin ve saygılı bir dille konuşmak
  2. Öfkelendiğini fark edip duygusunu kontrol altına almak
  3. Bu tutumu kararlılıkla sürdürüp alışkanlık hâline getirmek
  4. Karşısındakinin niyeti hakkında kötü zandan kaçınmak

?Soru çöz

İslam ahlakıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. İslam âlimlerine göre ahlak terbiyeyle değiştirilebilir; değişmeseydi öğüt, emir ve yasakların anlamı kalmazdı. A doğrudur: konusu iradeli davranışlardır; B doğrudur: Allah rızası ve ahiret ahlakın dayanağıdır; D doğrudur: İslam ahlakı insan dışı varlıklarla ilişkiyi de kapsar.
AHLAK · YERİLEN DAVRANIŞ

Yerilen davranışlar: yalandan israfa, Hucurat 11-12'nin uyarıları

MEB 10. sınıf · Ahlaki tutum ve davranışlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİsra suresi 36. ayet ve Mülk suresi 23. ayette hangi mesajlar verilir, bilgi ahlakı nedir?Bağlantılı konudan (Bilgi, iman ve din). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İsra suresi 36. ayet, insanın hakkında bilgisi olmayan şeyin ardına düşmemesini ve kulak, göz ve kalbinden sorumlu olduğunu bildirir. Mülk suresi 23. ayet ise bu bilgi araçlarını Allah'ın verdiği nimetler olarak hatırlatır ve insanın ne kadar az şükrettiğine dikkat çeker. İkisinin ortak mesajı bilgi ahlakıdır: doğru bilgiye ulaşmak, bilgiyi doğru kullanmak ve nimete şükretmek.

Bilgi ahlakı: İsra 36 ve Mülk 23

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam ahlakında yerilen davranışlar nelerdir, gıybet, haset, suizan ve tecessüs ne demektir, Hucurat 11-12'de hangi mesajlar verilir?

Kısa cevap: İslam ahlakının yerdiği başlıca davranışlar yalan ve iftira, tecessüs (başkasının gizli hâllerini araştırmak), gıybet (bir kimseyi arkasından hoşlanmayacağı bir şeyle anmak), haset (kıskançlık), suizan (kötü zan), hile ve israftır. Hucurat suresi 11-12. ayetler alay etmeyi, karalamayı, kötü lakap takmayı, zannın çoğunu, tecessüsü ve gıybeti yasaklar.

Kur'an gıybeti, ölü kardeşinin etini yemeye benzetir. Bu benzetme, bir sözün ne kadar ağır olabileceğini tek cümlede anlatır.

Yerilen davranışlar: tanım ve zararı
DavranışAnlamıBireysel ve toplumsal zararı
YalanGerçeğe aykırı söz söylemekGüveni yok eder; hadise göre yalan kötülüğe götürür
İftiraBirine yapmadığı bir kötülüğü yüklemekMasumu lekeler; büyük günah ve kul hakkıdır
TecessüsBaşkalarının gizli hâllerini, kusurlarını araştırmakMahremiyeti çiğner, güveni bozar
GıybetBir kişiyi arkasından, hoşlanmayacağı (doğru) bir şeyle anmakKardeşliği bozar, kin doğurur
HasetBaşkasındaki nimetin yok olmasını istemekHuzuru kaçırır, düşmanlık doğurur
SuizanDelilsiz yere kötü zanda bulunmakHaksız yargıya ve dedikoduya yol açar
HileAldatmak, ölçü ve tartıda, ticarette kandırmakEkonomik güveni yıkar
İsrafNimeti gereksiz ve ölçüsüzce harcamakKaynakları tüketir, ihtiyaç sahibinin hakkını zayi eder

Karıştırılan ikililer

Gıybet ile iftira: Hz. Peygamber gıybeti, kardeşini hoşlanmayacağı bir şeyle anmak diye tanımlamış; söylenen şey onda varsa gıybet, yoksa iftira olduğunu bildirmiştir. Yani gıybette söylenen doğrudur, iftirada yalandır; ikisi de haramdır. Haset ile gıpta: haset, başkasının nimetinin yok olmasını istemektir; gıpta ise o nimetin kendisinde de olmasını istemek, imrenmektir ve kötü değildir. Suizan ile tecessüs: suizan kalpteki kötü düşünce, tecessüs o düşünceyle başkasının gizlisini araştırma eylemidir.

Hucurat 11-12

Hucurat suresinin 11. ayeti müminlere birbirleriyle alay etmemelerini, çünkü alay edilenin alay edenden daha hayırlı olabileceğini; birbirlerini karalamamalarını ve kötü lakaplarla çağırmamalarını söyler. 12. ayet zannın çoğundan sakınmayı, çünkü bazı zanların günah olduğunu; birbirlerinin gizli hâllerini araştırmamayı ve gıybet etmemeyi emreder ve gıybeti ölü kardeşinin etini yemeye benzetir. Ayetler tövbeyi çok kabul eden ve merhametli Allah'ın hatırlatılmasıyla biter. Bilgi, iman ve din sayfasında Hucurat 6'da gördüğümüz haberi teyit etme emri de aynı surededir; Hucurat suresi bir toplumsal ahlak rehberidir.

Akılda kalsın: Hucurat 11-12'nin altı yasağı: alay, karalama, kötü lakap, kötü zan, tecessüs, gıybet. Doğruysa gıybet, yalansa iftira. Haset “onda olmasın”, gıpta “bende de olsun”.
Sınavda

Nasıl sorulurHucurat 11-12 verilir, “ayetlerde hangi davranıştan söz edilmemiştir?” diye sorulur; ya da bir davranış anlatılıp adı istenir. Ayetlerde alay, karalama, lakap, zan, kusur araştırma ve gıybet vardır.

TuzakAyette geçmeyen hile, yalan ya da isyanı “var” sanmaktır. Özel hayatın gizliliğiyle ilgili ayet-hadis sorularında, haberi teyit etmeyi emreden Hucurat 6 mahremiyetle değil doğrulukla ilgilidir; ayırt et.

⇄Bilgi eşleştirme durum ↔ kavram

?Soru çöz

Bir öğrenci, hiçbir delili olmadığı hâlde sınıfta kaybolan kalemi yeni gelen arkadaşının aldığını düşünür ve bu düşüncesini başkalarına anlatmaya başlar.
Bu öğrencinin davranışının başlangıcındaki ahlaki kusur aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Delil olmadan birinin kötü bir iş yaptığını düşünmek suizandır; anlatmaya başlayınca iftiraya dönüşebilir. B haset nimetin yok olmasını istemektir, kıskançlık yok; C israf ölçüsüz harcamadır, konu değil; D tecessüs gizliyi araştırmaktır, öğrenci araştırmıyor, kötü zanla hüküm veriyor.
AHLAK · İTİDAL

Ölçülü olmak: yemekten sosyal medyaya itidal

MEB 10. sınıf · Ahlaki tutum ve davranışlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİslam'a göre dünya hayatı ile ahiret hayatı arasında nasıl bir ilişki vardır?Bağlantılı konudan (Dünya ve ahiret). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İslam'a göre dünya ile ahiret birbirinden kopuk iki hayat değildir: ahiretteki karşılık, dünyada yapılanlara göre belirlenir. Bu yüzden İslam ne ahiret için dünyayı terk etmeyi ne de dünya için ahireti unutmayı onaylar. Müslüman dünyada çalışır, üretir, nimetlerden helal ölçüde yararlanır ve bütün bunları ahiret bilinciyle yapar.

Dünya ile ahiret arasındaki ilişki

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam'a göre tutum ve davranışlarda ölçülü olmak ne demektir, itidal nasıl yaşanır?

Kısa cevap: İslam her alanda ölçülü olmayı (itidal) ister: yeme-içmede israftan, harcamada hem cimrilikten hem savurganlıktan, ibadette bile aşırılıktan kaçınmak. Kur'an, Müslümanları “orta bir ümmet” olarak tanımlar ve yiyip içmeyi isteyip israfı yasaklar. Duygularda, sözlerde, zaman ve teknoloji kullanımında da ölçü, güzel ahlakın gereğidir.

Ilık suyu sıcak ile soğuğun karışımı sanırız; oysa itidal iki ucun ortalaması değil, doğru yerin kendisidir.

Dört temel erdem konusunda her erdemin iki aşırı ucun ortası olduğunu gördük. İtidal bu ilkenin günlük hayattaki adıdır: duygu, düşünce ve davranışlarda denge ve ölçüyü korumak. Kur'an Müslümanları “orta bir ümmet” olarak niteler (Bakara 2/143).

Ölçünün alanları

Beş alanda tefrit, itidal ve ifrat
AlanTefrit (eksik)İtidal (yerinde)İfrat (fazla)Dayanak
Yeme-içmenimeti kendine haram saymakyiyip içmek, israf etmemekoburluk, israfAraf 7/31
Harcamacimriliktutumlu, orta yolsavurganlıkFurkan 25/67
İbadetihmalsürekli ve dengeliuykuyu, bedeni hiçe sayan aşırılıkHz. Peygamber'in uyarısı
Duygu ve sözhaksızlık karşısında duyarsızlıkyerinde ve kırmadan tepkihaddi aşan öfke, kırıcı sözdört temel erdem
Teknoloji—faydalı ölçüde kullanımbağımlılık—

İbadet satırının dayanağı bir olaydır: Hz. Peygamber, sürekli oruç tutup hiç uyumamaya karar veren sahabilere kendisinin oruç tuttuğunu da tutmadığını da, namaz kıldığını da uyuduğunu da hatırlatarak aşırılığı onaylamamıştır.

Neden ölçü?

Aşırılık iki yönlüdür: ifrat (fazlalık) ve tefrit (eksiklik). İkisi de dengeyi bozar; israf kaynakları tüketir, cimrilik paylaşmayı engeller; dinde aşırılık insanı bıktırır ya da başkalarını yargılamaya iter, ihmal ise sorumluluktan kaçırır. Ölçülü insan hem kendine hem çevresine huzur verir. Dünya ve ahiret sayfasında gördüğümüz denge anlayışı da itidalin hayatın bütününe uygulanmasıdır.

Akılda kalsın: İfrat = fazla, tefrit = eksik, itidal = yerinde. Ayet ipuçları: Araf 31 “yiyin için, israf etmeyin”, Furkan 67 “ne israf ne cimrilik”, Bakara 143 “orta ümmet”.
Sınavda

Nasıl sorulurİki aşırı tutumun ortasındaki davranışı anlatan bir ayet ya da olay verilir, vurgulanan ilke sorulur; cevap çoğu zaman itidal, denge ya da orta yoldur.

Tuzak“dünya nimetlerinden uzak durmak” gibi tefrite kayan bir şıkkı dindarlık sanmaktır; İslam nimetlerin ölçülü kullanımını ister. Cimrilik ile tutumluluğu karıştırma: tutumluluk ölçülü harcamadır, erdemdir.

▭Boşluk doldurma

Maaşının tamamını gösteriş için alışverişe harcayan Can a, ihtiyacı olan ilacı bile almaktan kaçınan Ayşe e düşmüştür. Gelirine göre plan yapıp hem ihtiyacını karşılayan hem de paylaşan Zeynep'in tutumu ise dir.

tefritkanaatitidalisrafifrat

?Soru çöz

“Onlar harcadıkları zaman ne israf ne de cimrilik ederler; harcamaları bu ikisi arasında orta bir yoldur.” anlamındaki ayette öncelikle hangi ilke vurgulanmaktadır?

✓ D. Ayet israf ile cimrilik arasındaki orta yolu över; bu itidal ilkesidir. A paylaşma bu tutumun bir sonucu olabilir ama ayetin vurgusu ölçüdür; B zenginlikten söz edilmez; C kazancın kaynağı ayetin konusu değildir, harcamanın biçimi konudur.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

“De ki: Ben de sizin gibi bir insanım; bana ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyediliyor…” (Kehf 18/110)
Bu ayetten aşağıdaki sonuçlardan hangisine ulaşılabilir?

✓ D. Ayet Hz. Peygamber'in bir insan olduğunu, farkının kendisine vahyedilmesi olduğunu bildirir. A gaybı yalnız Allah bilir (En'am 59), ayet bunu söylemez; B ayet tam tersine peygamberin “sizin gibi bir insan” olduğunu vurgular; C vahiy yalnız peygambere gelir, “bana vahyediliyor” denir.Kaynak: Kur'an kavramları ve inanç meseleleri · Kehf 107-110, En'am 59, Lokman 27

?Soru 2

Selin, depremzedeler için topladığı yardımı teslim ettikten sonra fotoğrafını çekip paylaşmayı düşünür; ama “Bunu Allah rızası için yaptım, beğeni için değil.” diyerek vazgeçer.
Selin'in bu tutumu ibadetin hangi temel ilkesiyle doğrudan ilgilidir?

✓ B. İyiliği beğeni ve gösteriş için değil yalnız Allah rızası için yapmak ihlastır; vazgeçtiği şey riyadır. A süreklilik ibadeti düzenli sürdürmektir, burada tekrar yok; C uygunluk ibadetin şeklinin sünnete uymasıdır, konu niyetin saflığı; D itidal aşırılıktan kaçınmaktır, paylaşmamakla ilgisi yok.Kaynak: İslam ve ibadet · İbadetin temel ilkeleri: niyet, ihlas, bidat

?Soru 3

“Allah'ın ayetlerinden biri de şudur: Sen yeri kupkuru görürsün; fakat biz onun üzerine suyu indirdiğimizde harekete geçer ve kabarır. Ona can veren, elbette ölüleri de diriltecektir…” anlamındaki ayette öncelikle hangi konu temellendirilmektedir?

✓ D. Ayet, kurumuş toprağın yağmurla canlanmasından yola çıkıp “ölüleri de diriltecektir” sonucuna varıyor; temellendirilen diriliştir. A suyun önemi yalnız örnektir, asıl mesaj değildir; B ekonomi ayette yok; C rızık anlamı çıkarılabilir ama ayetin vardığı sonuç diriliştir.Kaynak: Dünya ve ahiret · Yeniden dirilişin delilleri

?Soru 4

Bakara suresi 177. ayette asıl iyiliği yapanların özellikleri sayılırken aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?

✓ A. Ayette namaz ve zekât sayılır, oruç geçmez. B “sevdiği maldan… yetimlere… harcar” ifadesiyle, C “antlaşma yaptığı zaman sözlerini tutar” ifadesiyle, D “sıkıntı, hastalık ve savaş zamanlarında sabreder” ifadesiyle ayette yer alır.Kaynak: İslam ve ibadet · Bakara 177: asıl iyilik (birr)

?Soru 5

“Evrende maddeden başka hiçbir gerçeklik yoktur. İnsanın düşünceleri, duyguları ve ahlaki değerleri de beynindeki maddi süreçlerin ürünüdür.”
Bu görüş aşağıdakilerden hangisine aittir?

✓ C. Gerçekliği ve insanın zihinsel ve ahlaki yönünü maddeye indirgemek materyalizmdir. A deizm Tanrı'yı kabul eder, maddeye indirgemez; B agnostisizm kesin hüküm vermez, oysa burada kesin bir iddia var; D sekülarizm hayatın dünyevileşmesidir, varlığın neyden ibaret olduğu sorusuna cevap vermez.Kaynak: Kur'an kavramları ve inanç meseleleri · Materyalizm, pozitivizm, sekülarizm, nihilizm

?Soru 6

“İnsan sınırlı bir varlıktır; korktuğunda sığınacağı, sevindiğinde teşekkür edeceği bir güce ihtiyaç duyar. İbadet bu ihtiyaca cevap verir: kul, namazda ve duada Rabbine yönelerek iç huzur bulur, elindeki nimetlerin değerini fark eder. Düzenli yapılan ibadet kişiye sabır ve sorumluluk da kazandırır.”
Bu parçadan ibadetle ilgili aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?

✓ C. Yaratılış amacının kulluk olduğu doğru bir bilgidir (Zariyat 51/56), ama parçada geçmez; soru parçaya göre sorulur. A “sığınacağı… bir güce ihtiyaç duyar” cümlesinden; B “nimetlerin değerini fark eder” ifadesinden; D “sabır ve sorumluluk da kazandırır” ifadesinden çıkar.Kaynak: İslam ve ibadet · İbadetin amacı ve önemi

?Soru 7

“…Ey Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver…” (Bakara 2/201)
Bu duadan aşağıdaki sonuçlardan hangisi çıkarılabilir?

✓ A. Duada dünyanın iyiliği ile ahiretin iyiliği birlikte istenir; bu, iki hayatı birlikte önemsemektir. B dua dünya iyiliğini de ister, yani bunu uygun görür; C duada zaman ya da sıkıntıdan söz edilmez; D iki hayatın aynı olduğu söylenmez, ikisi ayrı ayrı anılır.Kaynak: Dünya ve ahiret · Dünya ile ahiret arasındaki ilişki

?Soru 8

Bir mahallede vefat eden yaşlı bir komşunun cenaze namazını mahalleliden yirmi kişi kılar. Namaza katılamayanlar da bu yükümlülükten kurtulmuş olur; ama hiç kimse kılmasaydı mahallenin tamamı sorumlu tutulacaktı.
Bu durum aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?

✓ D. Toplumdan bir kısmının yapmasıyla diğerlerinden düşen, kimse yapmazsa herkesi sorumlu kılan farz, farz-ı kifayedir. A farz-ı ayın her mükellefin kendisinin yapması gereken farzdır (namaz, oruç), başkası onun yerine yapamaz; B vacip kurban ve vitir gibi kişinin kendi yükümlülüğüdür; C menduptan kimse sorumlu tutulmaz, “herkes sorumlu olurdu” ifadesiyle çelişir.Kaynak: İslam ve ibadet · Mükellef ve ef'al-i mükellefin

?Soru 9

Cenaze namazı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Cenaze namazı ayakta, dört tekbirle kılınır; rükû ve secdesi yoktur. B farz-ı ayın ile karıştırılmış; cenaze namazı farz-ı kifayedir; C cenaze namazı için ezan ve kamet okunmaz; D namaz defin öncesinde kılınır, sonrasında değil.Kaynak: Dünya ve ahiret · Cenaze uğurlama: dinî uygulamalar ve gelenekler

?Soru 10

“Tanrı vardır ve evreni yaratmıştır. Ancak O'na ulaşmak için vahye ve peygambere ihtiyaç yoktur; insan aklı Tanrı'yı bulmaya yeterlidir.”
Bu görüş aşağıdaki yaklaşımlardan hangisine aittir?

✓ A. Tanrı'yı ve yaratmayı kabul edip vahyi ve peygamberliği reddetmek, aklın yeterli olduğunu söylemek deizmdir. B ateizm Tanrı'nın varlığını reddeder; C agnostisizm Tanrı hakkında kesin hüküm vermez, burada “vardır” deniyor; D materyalizm maddeden başka gerçeklik tanımaz.Kaynak: Kur'an kavramları ve inanç meseleleri · Teizm, deizm, agnostisizm, ateizm
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →