Güncel dinî meseleler: çözüm ilkeleri, ekonomik hayat, gıda ve bağımlılık, sağlık ve tıp

Yeni bir meseleye dinî açıdan nasıl yaklaşılır? Mülkiyet ve fakirlik, helal-haram gıdalar, bağımlılık, organ nakli ve kan bağışı gibi konularda temel ilkeleri öğren.

7 durakTYT · AYT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
GÜNCEL · ÇÖZÜM YÖNTEMİ

Yeni bir dinî meseleye nasıl cevap aranır? İçtihat, icma ve zarûrât-ı diniye

MEB 12. sınıf · Güncel dinî meseleler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİslam dini ile sosyal değişim arasında nasıl bir ilişki vardır, dinin sabiteleri ve değişkenleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Din ve hayat). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Toplum değişir, dinin özü değişmez. Dinin sabiteleri kesin delile dayanan inanç esasları, ibadetlerin farz oluşu, temel ahlak ilkeleri ve kesin haramlardır; bunlar zamana ve yere göre değişmez. Değişkenler ise örfe, şartlara ve maslahata bağlı hüküm ve yorumlardır; zaman ve mekân değiştikçe yenilenebilir, ama sabitelere aykırı olamaz.

Sosyal değişim: sabiteler ve değişkenler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Güncel dinî meseleler hangi ilke ve yöntemlerle çözülür, içtihat, icma ve zarûrât-ı diniye ne demektir?

Kısa cevap: Yeni bir meselenin hükmü önce Kur'an, sünnet ve icmada aranır. Açık ve kesin hüküm varsa (zarûrât-ı diniye) içtihat yapılmaz. Hüküm yoksa müçtehit içtihat eder; bunu tek başına ya da kolektif olarak, alan uzmanlarına danışarak yapar. Çözüm icmaya aykırı olmamalı, can, nesil, akıl, mal ve din emniyetini korumalı, fıtrata ve ahlaka uygun olmalıdır.

Hz. Peygamber döneminde organ nakli, tüp bebek ya da dijital para yoktu. Peki bir Müslüman bugün bu sorulara cevabı nerede arar?

Zaman, coğrafya ve teknoloji değiştikçe insanların karşılaştığı sorular da değişir. Kur'an pek çok konuda ayrıntılı hükümden çok genel ilkeler koymuş, hakkında açık hüküm bulunmayan meseleleri akla ve içtihada bırakmıştır. Din ve hayat sayfasında dinin sabitelerini ve değişkenlerini gördük; güncel meseleler çoğunlukla değişken alana girer ve çözümleri belirli ilke ve yöntemlerle bulunur.

Temel kavramlar

Dinî meselelerin çözümünde temel kavramlar
KavramAnlamı
FıkıhKişinin hak ve sorumluluklarını bilmesi; dinî-amelî hükümleri delilleriyle inceleyen ilim
İçtihatKur'an, sünnet ve icmada açık hükmü olmayan bir meselenin hükmüne ulaşmak için müçtehidin bütün gücünü harcaması
MüçtehitKur'an ve sünnetten hüküm çıkarabilecek bilgi ve donanıma sahip âlim
İcmaHz. Peygamber'in vefatından sonra bir dönemin müçtehitlerinin bir meselenin hükmünde birleşmesi
Zarûrât-ı diniyeDinde kesin olarak bilinen, hakkında açık hüküm ya da icma bulunan esaslar

Zarûrât-ı diniye üç grupta toplanır: tevhit, peygamberlik ve ahiret gibi inanılması zorunlu esaslar; namaz, oruç, zekât ve hac gibi farz oluşu kesin ibadetler; içki, kumar ve zina gibi haram oluşu kesin olan şeyler. Bu alanda içtihat yapılmaz; içtihat, kesin hükmün bulunmadığı yerde başlar.

Kesin hüküm varsa yol orada biter; yoksa içtihat başlar ve çözüm üç ölçütten geçer.Görsel: Sınav Defteri

Çözümün ölçütleri

Bir çözüm önerisi; âlimlerin üzerinde icma ettiği esaslara ve zarûrât-ı diniyeye aykırı olmamalı, insanın can, nesil, akıl, mal ve din emniyetini korumalı, fıtrata yani Allah'ın koyduğu dengeye ve yaratılışa uymalı, temel ahlaki değerleri ve insan onurunu çiğnememelidir. Örneğin organ ticareti, insan onurunu bir alışveriş malzemesine dönüştürdüğü için caiz görülmez.

Günümüz meseleleri tıp, ekonomi, hukuk ve teknoloji gibi uzmanlık gerektirir. Bu yüzden kolektif akıl önemlidir: âlimler birlikte değerlendirme yapar (kolektif içtihat) ve alan uzmanlarına danışır. Ülkemizde bu görevi 1924'te kurulan Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu yürütür. Müçtehitlerin farklı sonuçlara ulaşmasından doğan mezhepleri İslam düşüncesinde yorumlar sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Yol haritası: önce kesin hüküm ara → yoksa içtihat → uzmana danış → üç ölçütle sına. Ölçütler: icmaya uygunluk, beş temel değer, fıtrat, ahlak. Zarûrât-ı diniye = içtihada kapalı alan.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kavram tanımı verilip adı istenir (içtihat, icma, müçtehit) ya da bir kurulun çalışma biçimi anlatılıp vurgulanan ilke sorulur. Uzmanlara danışmak kolektif aklı, yaratılıştaki dengeyi gözetmek fıtratı gösterir.

TuzakTuzak, icma ile içtihadı karıştırmaktır: içtihat bir âlimin çabası, icma müçtehitlerin görüş birliğidir. Bir diğer tuzak, namazın farziyeti gibi kesin bir hükmün içtihatla değiştirilebileceğini söyleyen şıktır.

↕Sıralama yeni bir meselenin çözüm adımları

  1. Çözümü beş temel değer, fıtrat ve ahlak ölçütleriyle sınamak
  2. Meselenin hükmünü Kur'an, sünnet ve icmada araştırmak
  3. Ulaşılan dinî görüşü açıklamak
  4. Açık hüküm yoksa içtihat edip alan uzmanlarına danışmak

?Soru çöz

Din İşleri Yüksek Kurulu, kök hücre tedavisi gibi yeni bir mesele hakkında görüş oluştururken tıp, hukuk ve ahlak alanlarındaki uzmanları da dinlemekte, kararını kurul üyeleriyle birlikte vermektedir.
Bu çalışma biçiminde öncelikle hangi ilke gözetilmiştir?

✓ C. Farklı alanların uzmanlarını dinlemek ve kararı birlikte vermek kolektif akıl ve kolektif içtihattır. A zarûrât-ı diniye kesin hükümlü alandır, yeni meselede içtihat yapılır; B ibaha ilkesi serbestliği anlatır, çalışma biçimini değil; D icma geçmişte birleşilmiş hükümdür, burada yeni bir mesele var.
GÜNCEL · BEŞ TEMEL DEĞER

Can, nesil, akıl, mal ve din emniyeti ve En'am 151-152'deki “mühürlü vasiyet”

MEB 12. sınıf · Güncel dinî meseleler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİsra suresi 23-29. ayetlerde hangi mesajlar verilir?Bağlantılı konudan (Ahlak ve değerler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İsra suresi 23-29. ayetler, yalnız Allah'a kulluk etmeyi ve anne babaya iyilik etmeyi emreder; yaşlandıklarında onlara “öf” bile denmemesini, merhametle davranılıp dua edilmesini ister. Akrabaya, yoksula ve yolcuya hakkının verilmesini, ama saçıp savurmamayı; cimrilik ile israf arasında ölçülü olmayı öğütler. Ayetler bir aile ve toplum ahlakı rehberidir.

İsra 23-29: anne baba, akraba, ölçülülük

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam'ın korumayı amaçladığı beş temel değer nedir, En'am suresi 151-152. ayetlerde hangi mesajlar verilir?

Kısa cevap: İslam'ın emir ve yasaklarının temel amacı insanın beş temel değerini korumaktır: din, can, akıl, nesil ve mal. Bunlara zaruri maslahatlar denir. En'am suresi 151-152. ayetler bu değerleri bir arada korur: şirki, cana kıymayı, çirkin işleri, yetim malını yemeyi ve ölçüde hileyi yasaklar; anne babaya iyiliği, adaleti ve verilen sözü tutmayı emreder.

İslam'ın yüzlerce hükmünü tek bir soruyla özetlemek mümkün: “Bu hüküm insanın neyini koruyor?”

Dinin emir ve yasaklarında insanın ve toplumun yararı (maslahat) gözetilir, zarar önlenir. İslam âlimleri bu yararların en temelini beş başlıkta toplamıştır. İnsan ancak bu beş değer korunduğunda onurlu ve yaratılış amacına uygun bir hayat sürebilir; bu yüzden güncel bir meselede verilen her dinî görüş bu beş değeri gözetmek zorundadır.

Beş temel değer (zaruri maslahatlar)
DeğerNe demek?Onu koruyan hükümİhlal örneği
Din emniyetiİnanma ve inandığını yaşama özgürlüğüŞirk yasağı; dinde zorlama olmamasıBirine inancı yüzünden baskı yapmak
Can emniyetiYaşama hakkı ve beden dokunulmazlığıAdam öldürme ve intihar yasağı; sağlığı korumaŞiddet, iş güvenliğini hiçe saymak
Akıl emniyetiSağlıklı düşünme ve karar vermeİçki ve uyuşturucu yasağı; ilmin teşvikiBağımlılık yapan madde kullanmak
Nesil emniyetiSoyun meşru yolla devamı, aile mahremiyetiNikâh; zina ve ona götüren yolların yasağıAileyi yıkan ilişkiler
Mal emniyetiMülkiyetin korunması ve adil paylaşımHırsızlık, gasp, faiz, hile yasağı; zekâtRüşvet, ölçü ve tartıda hile

En'am 151-152: beş değerin bir arada korunması

“De ki: Gelin, Rabbinizin size haram kıldığı şeyleri okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın. Anaya babaya iyi davranın. Fakirlik endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin...”

En'am 6/151 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Ayetler devamında açık ya da gizli çirkinliklere (zina ve benzeri) yaklaşmamayı, meşru bir hak olmaksızın dokunulmaz kılınan canı öldürmemeyi, yetimin malına ergenlik çağına kadar ancak en güzel şekilde yaklaşmayı, ölçü ve tartıyı doğru yapmayı, akraba bile olsa sözde adil olmayı ve Allah'a verilen sözü tutmayı emreder. 151. ayet “aklınızı kullanasınız”, 152. ayet “öğüt alasınız” diye biter.

  • Din: şirk koşmamak, Allah'a verilen sözü yerine getirmek.
  • Can: çocukları öldürmemek, haksız yere cana kıymamak.
  • Nesil: çirkinliklere (zinaya) yaklaşmamak; anne babaya iyilik ise aileyi korur.
  • Mal: yetim malını korumak, ölçü ve tartıda hile yapmamak.
  • Akıl: “aklınızı kullanasınız” çağrısı; bütün bu yasakların faydası akılla kavranır.

Büyük kısmı Mekke'de inen En'am suresi, adını “deve, sığır, koyun, keçi” anlamındaki en'am kelimesinden alır. Sahabi Abdullah b. Mesud, Hz. Peygamber'in “mühürlü vasiyetini” görmek isteyenin bu iki ayeti okumasını söylemiştir. Ayetlerin dikkat çekici bir yanı, yasakların yalnız “yapmayın”la değil, “anne babaya iyi davranın” gibi emirlerle de bildirilmesidir; Ahlak ve değerler sayfasında İsra 23-29'da benzer bir listeyi gördük.

Akılda kalsın: Beş değer: din, can, akıl, nesil, mal. En'am 151-152 “mühürlü vasiyet”tir: şirk yok → anne babaya iyilik → çocuğa ve cana kıyma yok → çirkinliğe yaklaşma yok → yetim malı ve ölçü-tartı → adil söz → Allah'a verilen söz.
Sınavda

Nasıl sorulurBir hüküm ya da ayet verilir, hangi temel değeri koruduğu sorulur; En'am 151-152'de ise “değinilmeyen” husus istenir. İçki yasağı akıl, zina yasağı nesil, hırsızlık ve ölçü-tartı mal, şirk yasağı din, cana kıymama can emniyetidir.

TuzakAyetlerde geçmeyen namaz, oruç, hac gibi ibadetleri “var” sanmaktır. Bir hükmün birden çok değeri koruyabileceğini de unutma; soruda “öncelikle” kelimesine bak.

⇄Bilgi eşleştirme ayet ifadesi ↔ korunan değer

?Soru çöz

En'am suresinin 151-152. ayetlerinde aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?

✓ A. Bu iki ayette oruçtan söz edilmez; oruç doğru bir ibadettir ama ayetlerin konusu değildir. B 152. ayette “ölçüyü ve tartıyı doğru yapın” denir; C 151. ayette “anaya babaya iyi davranın” emri vardır; D 152. ayet “Allah'a olan sözünüzü yerine getirin” der.
GÜNCEL · EKONOMİ

İslam'da mülkiyet ve fakirlik: mülk Allah'ın, insan emanetçi

MEB 12. sınıf · Güncel dinî meseleler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİslam'ın ekonomik hayatla ilgili temel ilkeleri nelerdir, helal kazanç, israf, faiz, zekât, sadaka ve infak ne demektir?Bağlantılı konudan (Din ve hayat). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İslam ekonomik hayatı dört temel ilkeye bağlar: kazancın helal ve emeğe dayalı olması, harcamada israftan kaçınmak, faizi haram saymak ve servetin zekât, sadaka ve infakla paylaşılması. Zekât belirli zenginlikteki Müslümana farzdır; sadaka gönüllü her iyiliktir; infak ise Allah rızası için malı harcamanın genel adıdır.

Ekonomik hayatın ilkeleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam'ın mülkiyet anlayışı nedir, İslam fakirliğe nasıl bakar ve fakirliğin çözümü için hangi ilkeleri getirir?

Kısa cevap: İslam'a göre mülkün asıl sahibi Allah'tır; insan ona emanetçi olarak tasarruf eder. Mülk emek, ticaret, miras gibi meşru yollarla edinilir ve toplum yararı gözetilerek, israf ve cimrilik olmadan kullanılır. İslam fakirliği çalışmayı teşvik ederek, zekât, sadaka ve infakla, faiz yerine karz-ı hasenle, adalet, ihsan ve paylaşmayla çözmeye çalışır.

“Bu mal benim, istediğimi yaparım.” İslam bu cümlenin yarısına katılır: mal senindir, ama istediğini yapamazsın.

Mülkiyet anlayışı

İslam'da mülk kişisel emekle (çalışma, ticaret) ya da emek vermeden ama meşru yollarla (miras, hediye) edinilebilir. Malın kazanılmasında, kullanılmasında ve tüketilmesinde temel ölçü meşruluktur. Kur'an faiz, kumar, rüşvet gibi haksız yollarla mal edinmeyi yasaklar:

“Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin. Ancak karşılıklı rıza ile yapılan ticaretle olursa başka…”

Nisa 4/29 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Mülkün asıl sahibi Allah'tır; insan O'nun mülkü üzerinde sınırlı bir tasarruf hakkına sahiptir. Bu yüzden mal sahibi toplum yararını gözetmek, cimrilikten ve israftan kaçınmak, helal-haram sınırına uymak zorundadır. Kur'an, Allah'ın verdiğiyle ahiret yurdunu aramayı ama dünyadan da nasibini unutmamayı, Allah'ın iyilik ettiği gibi insanlara iyilik etmeyi öğütler (Kasas 28/77). İslam zenginliğe karşı değildir; malı hayatın amacı yapmaya, zekâttan kaçarak yoksulun hakkını gasp etmeye ve başkasının malına göz dikmeye karşıdır. Mal bir imtihan aracıdır; üstünlük malın çokluğunda değil, onu nasıl kullandığındadır.

Fakirlik ve çözümü

Fakirlik, kişinin ihtiyaç duyduğu şeyden yoksun olmasıdır. Haksız gelir dağılımı, faiz, israf, adaletsizlik ve bencillik onu derinleştirir. İslam, yoksulların asgari geçimini sağlamaktan bütün toplumu sorumlu tutar; ama fakirliğin istismar edilip dilenciliğin geçim kapısına dönüştürülmesini de onaylamaz. Din ve hayat sayfasında helal kazanç, israf, faiz ve zekât ilkelerini gördük; bunlar fakirliğe karşı şu tedbirlere dönüşür:

İslam'ın fakirliğe karşı tedbirleri
TedbirNasıl işler?Hangi soruna cevap verir?
Çalışma ve meşru kazançHerkesin emeğiyle geçinmesi teşvik edilirTembellik, dilenciliğin meslek hâline gelmesi
Zekât, sadaka, infakServetin bir kısmı düzenli ya da gönüllü olarak ihtiyaç sahiplerine aktarılırZengin ile yoksul arasındaki gelir uçurumu
Karz-ı hasenKarşılık ve fazlalık beklemeden, ödeme kolaylığı tanıyarak borç verilirFaiz batağı ve tefecilik
Adalet, ihsan, paylaşmaHak sahibine hakkı verilir, gönüllü olarak fazlası yapılırBencillik, menfaatperestlik
Ölçülülük ve dürüstlükİsraftan, borçla aşırı tüketimden, ölçü ve tartıda hileden kaçınılırKanaatsizlik, haksız kazanç

Karz-ı hasen “güzel borç” demektir. Kur'an, Allah'a güzel bir borç verenin karşılığının kat kat artırılacağını bildirir (Bakara 2/245). İhtiyaç sahibine faizsiz borç vermek, onun onurunu incitmediği için sadakadan daha faziletli sayılmıştır. İhsan ise farz olan asgari ölçünün ötesine geçip isteyerek daha fazlasını yapmaktır.

Akılda kalsın: Mülkiyet formülü: sahibi Allah, kullanıcısı insan, ölçüsü meşruluk. Fakirliğe karşı beş anahtar: çalış, paylaş (zekât-sadaka), faizsiz borç ver (karz-ı hasen), adil ve cömert ol (adalet-ihsan), ölçülü harca.
Sınavda

Nasıl sorulurBir ayet ya da uygulama verilir, İslam'ın mülkiyet ya da fakirlik anlayışıyla ilgili hangi yargıya ulaşılamayacağı sorulur. Doğru yargılar: mülkün asıl sahibi Allah'tır, mülk imtihandır, zenginlik kendi başına kötü değildir.

Tuzak“İslam'a göre mülk edinmek ancak emekle olur” gibi miras ve hediyeyi dışlayan daraltıcı yargıdır. Karz-ı haseni sadakayla karıştırma: karz-ı hasen geri ödenen borçtur.

▭Boşluk doldurma

İhtiyaç sahibine karşılık ve fazlalık beklemeden verilen güzel borca denir. İslam'a göre malın kazanılmasında ve harcanmasında temel ölçü tur.

karz-ı hasenmeşrulukfaizistihsan

?Soru çöz

İslam'ın mülkiyet anlayışıyla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi söylenemez?

✓ D. İnsanın tasarruf hakkı sınırlıdır; toplum yararı, israf ve cimrilik yasağı ve helal-haram sınırı bu hakkı kayıtlar. A doğrudur: insan emanetçidir; B doğrudur: miras ve hediye emeksiz ama meşru yollardır; C doğrudur: üstünlük malın çokluğunda değil, kullanılış biçimindedir.
GÜNCEL · ÇALIŞMA HAYATI

İşçi ve işveren hakları: “Ücretini alın teri kurumadan ödeyin”

MEB 12. sınıf · Güncel dinî meseleler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİslam dininin sosyal adaletle ilgili ilkeleri nelerdir, adalet ile eşitlik arasında nasıl bir fark vardır?Bağlantılı konudan (Din ve hayat). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Adalet, her şeyi yerli yerine koymak ve hak edene hakkını vermektir; eşitlikten çok dengedir. İslam'a göre bütün insanlar Allah katında eşittir, üstünlük yalnız takvadadır. Sosyal adaletin ilkeleri liyakat, emanet, tarafsızlık ve hesap verebilirliktir; araçları zekât, fitre, kurban, vakıf ve miras gibi servetin ve imkânların toplumda dengeli dağılmasını sağlayan uygulamalardır.

Sosyal adalet ilkeleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam'a göre işçi ve işverenin hak ve sorumlulukları nelerdir, iş sağlığı ve güvenliği neden önemlidir?

Kısa cevap: İşveren işçiyi liyakate göre seçmeli, işi, süreyi ve ücreti baştan belirlemeli, ücreti geciktirmeden ödemeli, gücünün üstünde iş yüklememeli ve sağlığını korumalıdır. İşçi işini en güzel şekilde yapmalı, dürüst olmalı, kendisine verilen araç gereci emanet bilmelidir. İş sağlığı ve güvenliği can emniyetinin gereğidir; tedbir almak hem işverenin hem işçinin sorumluluğudur.

Bir şantiyede emniyet kemerini takmamak “küçük bir ihmal” gibi görünür; İslam'a göre ise canı tehlikeye atmaktır.

Başkasına ait bir işi bir ücret karşılığında yapmayı üstlenen kişiye işçi, bir işi ücretle yaptırıp ondan yararlanan kişiye işveren denir. İslam bu iki taraf arasındaki ilişkiyi karşılıklı hak ve sorumluluklara bağlar; birinin hakkı, diğerinin sorumluluğudur.

İşveren ve işçinin sorumlulukları
İşverenin sorumluluklarıİşçinin sorumlulukları
Dine, ırka, renge değil liyakate bakmakİşini en güzel ve özenli şekilde yapmak
İşin niteliğini, süresini ve ücretini baştan belirleyip anlaşmakSözleşmeye ve verdiği söze bağlı kalmak
Ücreti tam ve zamanında ödemekİşverene karşı dürüst davranmak
Gücünün üstünde iş yüklememek, onuruna saygı göstermekTeslim edilen araç ve malzemeyi emanet bilmek
Sağlık ve güvenlik tedbirlerini almak, sosyal güvenliğini sağlamakGüvenlik kurallarına uymak, eğitimlere katılmak
Engelli çalışanlar için gerekli düzenlemeleri yapmakMesleki bilgi ve ehliyet kazanmak

“İşçiye ücretini alın teri kurumadan ödeyiniz.”

Hadis · İbni Mâce, "Rühûn", 4

Hz. Peygamber, işçinin ücretini vermeyeni kıyamet günü karşısında bulacağı kimseler arasında saymıştır. Ücreti geciktirmek ya da eksik ödemek, işçinin alın terini yemek demektir ve kul hakkıdır. İşçinin de işverene karşı sorumluluğu vardır: Müslüman, üstlendiği işi güzel, düzgün ve özenle yapar; emanete hıyanet etmez.

İş sağlığı ve güvenliği: güvenli yaşam

Hiçbir iş insanın sağlığından ve hayatından önemli değildir. İş kazalarının çoğu güvenlik kurallarının çiğnenmesinden ve tedbirsizlikten kaynaklanır; bu kazalar yalnız işçiyi değil, ailesini ve bütün toplumu yaralar. Kur'an, insanın kendi eliyle kendini tehlikeye atmamasını ister (Bakara 2/195). Bu yüzden işçi, iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerini almalı, koruyucu donanım kullanmalı, sağlık kontrollerini ihmal etmemeli, hayatını riske atacak ortamlardan uzak durmalıdır. İşveren de çalışma şartlarını bedensel ve ruhsal sağlığı gözeterek düzenlemeli, gerekli tedbiri almalıdır. Güvenli çalışmak, beş temel değerden can emniyetinin çalışma hayatındaki karşılığıdır.

Akılda kalsın: İşveren için üç “Ü”: ücreti zamanında, ünvan değil liyakat, üstüne güç yetmeyeni yükleme. İşçi için üç “E”: en güzel iş, emanet, ehliyet. İş güvenliği = can emniyeti.
Sınavda

Nasıl sorulurBir hadis ya da iş yeri durumu verilir; vurgulanan hak ya da ihlal edilen sorumluluk sorulur. “Alın teri kurumadan” hadisi ücretin zamanında ödenmesine, işi özenle yapmak işçinin sorumluluğuna, kask ve emniyet kemeri can emniyetine gider.

TuzakSorumluluğu tek tarafa yüklemektir: iş güvenliği yalnız işverenin değil, işçinin de görevidir; ücret hakkı da işçinin işini özenle yapma sorumluluğundan bağımsız değildir.

⇄Bilgi eşleştirme davranış ↔ ilke

?Soru çöz

İşçi ve işveren ilişkisiyle ilgili aşağıdaki davranışlardan hangisi İslam'ın ahlaki ölçülerine aykırıdır?

✓ B. Güvenlik önlemlerinden kısmak işçinin canını tehlikeye atar; hiçbir kazanç can emniyetinden önemli değildir. A işi ve ücreti baştan belirlemek işverenin sorumluluğudur; C işi güzel yapmak işçinin sorumluluğudur; D engelliler için düzenleme işverenin yükümlülükleri arasındadır.
GÜNCEL · GIDA

Helal ve haram gıdalar: yasaklar sınırlı, helaller geniş

MEB 12. sınıf · Güncel dinî meseleler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİslam dininin kültür, sanat ve düşünce üzerindeki etkileri nelerdir, “Eşyada asıl olan ibahadır” ilkesi sanatta ne anlama gelir?Bağlantılı konudan (Din ve hayat). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İslam; dilimizi, bayramlarımızı, selamlaşmamızı, şehirlerimizi ve sanatımızı derinden etkiledi. Hat, tezhip, ebru, minyatür, çini, mimari ve musiki İslam medeniyetinde gelişen başlıca sanatlardır. “Eşyada asıl olan ibahadır.” ilkesine göre hakkında yasak bulunmayan şey serbesttir; bu ilke sanatta da geçerlidir: sanat, şirke, ahlaksızlığa ve israfa götürmedikçe meşrudur.

Kültür, sanat ve düşünce

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam'a göre hangi gıdalar haramdır, yasakların delilleri ve hikmetleri nelerdir, katkı maddeleri ve GDO nasıl değerlendirilir?

Kısa cevap: “Eşyada asıl olan ibahadır.” ilkesine göre yiyecek ve içeceklerde asıl olan helalliktir; yasaklar sınırlıdır. Domuz eti, kesilmeden ölmüş hayvan, akıtılmış kan, Allah'tan başkası adına kesilen hayvan, yırtıcı hayvan ve kuşlar, alkollü içkiler, uyuşturucu ve zehirli maddeler haramdır. Yasakların hikmeti beden ve ruh sağlığını, aklı ve tevhit inancını korumaktır.

Kur'an'da helal kılınanların listesi yoktur, haram kılınanların listesi vardır. Bu tercih, İslam'ın gıdaya bakışını tek başına anlatır.

“...Mümin bal arısına benzer; güzel şeyler yer, güzel şeyler üretir...”

Hadis · Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, 2/199

Dinin serbest bıraktığı şeylere helal, terk edilmesini kesin olarak istediği şeylere haram denir. Din ve hayat sayfasında “Eşyada asıl olan ibahadır.” ilkesini sanat alanında gördük; aynı ilke gıdada da geçerlidir: hakkında yasaklayıcı delil olmayan, temiz ve sağlığa zararsız her şey helaldir. Bu yüzden bir şeye haram demek, helal demekten zordur. Kur'an yeryüzündeki her şeyin insanın yararına yaratıldığını (Bakara 2/29), deniz ürünlerinin helal olduğunu bildirir (Maide 5/96).

“Allah size ancak ölüyü (leşi), kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı. Her kim bunlardan yemeye mecbur kalırsa başkasının hakkına saldırmadan ve haddi aşmadan bir miktar yemesinde günah yoktur.”

Nahl 16/115 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı
Haram kılınan gıdalar, delilleri ve hikmetleri
Haram gıdaDelilHikmeti
Domuz etiAyet (Nahl 16/115)Açık nasla yasaklanmıştır; beden sağlığı ve temizlik
Leş (kesilmeden ölen hayvan)AyetHastalık riski, kanın vücutta kalması
Akıtılmış kanAyetMikrop ve hastalık taşıması
Allah'tan başkası adına kesilenAyetTevhit inancını, yani din emniyetini korumak
Dişleriyle avlanan yırtıcı hayvanlar, pençeli yırtıcı kuşlarHadisSaldırgan yapı, temiz olmayan beslenme
İğrenç sayılan hayvanlar (fare, yılan)Temiz-pis ölçüsü (Araf 7/157)Sağlık ve insan tabiatı
Alkollü içkiler, uyuşturucu ve zehirli maddelerAyet (Maide 5/90)Akıl ve can emniyeti

Helal ve haramda temel ölçütler

  • Miktar hükmü değiştirmez: haramın azı da haramdır.
  • İyi niyet haramı helal yapmaz; hile yoluyla da haram meşru hâle getirilemez.
  • Şüpheli şeylerden sakınmak gerekir.
  • Zaruretler yasakları mübah kılar: ölüm tehlikesindeki kişi, ihtiyaç kadar ve haddi aşmadan yiyebilir (Nahl 16/115'in ikinci cümlesi).
  • İsraftan sakınmak helal gıdada da gereklidir.

Güncel meseleler: katkı maddeleri ve GDO

Bugün sorun, gıdaların hükmünün bilinmemesinden çok üretim sürecidir. Jelatin gibi katkı maddelerinde kaynak belirleyicidir: dinen temiz kaynaktan elde edilen katkı helal, pis kabul edilen kaynaktan elde edilen haramdır. Maddenin kimyasal dönüşüme uğraması (istihale) hâlinde helal olacağı konusunda İslam âlimleri arasında farklı görüşler vardır; domuzdan elde edilen katkılar ise açık nasla haram kılındığı için çoğunlukla bu görüşün dışında tutulur. İçeriği tartışmalı ürünlerde şüpheliden sakınmak ve helal sertifikasına dikkat etmek önerilir.

Bitki ve hayvanların genetiğine ya da öz niteliğine müdahale edilerek üretilen gıdalar (GDO) iki yönden değerlendirilir: Kur'an'da yaratılışın değiştirilmesi şeytanın telkinleri arasında sayılır (Nisa 4/119); ders kitabındaki değerlendirmeye göre Kur'an ve sünnet, yaratılışa müdahale niteliğindeki bu tür genetik değişiklikleri yasaklar. Ayrıca bu gıdaların beden ve ruh sağlığına etkileri tartışılmaktadır; sağlığa zararlı olduğu anlaşılan gıdayı yemek caiz değildir.

Ek bilgi: seri kesim ve tavukların yolunması

Seri kesimde düğmeye basan kişinin Müslüman ya da Ehlikitaptan olması, Allah'tan başkası adına kesmeye niyet etmemesi ve Allah'ın adını anmayı kasten terk etmemesi gerekir; bayıltma yöntemi hayvanın kesilmeden ölmesine yol açmamalıdır. Kesilen kümes hayvanlarının iç organları çıkarılmadan sıcak suda bekletilmesi (sulu yolum) konusunda günümüz âlimleri arasında farklı görüşler vardır; sakıncalı görmeyenler etin pişirilmeden önce yıkanmasını yeterli bulur.

Akılda kalsın: Helal geniş, haram dar: delil yoksa serbest. Nahl 115'in dört yasağı: leş, kan, domuz, Allah'tan başkası adına kesilen. Ölçütler: az da haram, niyet kurtarmaz, şüpheliden sakın, zaruret ihtiyaç kadar.
Sınavda

Nasıl sorulurHaram gıdalarla ilgili bir ayet verilir, “bu ayete göre hangisi yanlıştır / söylenemez?” sorulur ya da bir yasağın hikmeti istenir.

TuzakZaruret ruhsatını genişletmektir: zaruret yalnız ölüm tehlikesinde ve ihtiyaç kadar geçerlidir, “haddi aşmadan her şey yenebilir” demek yanlıştır. İstihalenin her maddeyi helal yaptığını söyleyen şık da tuzaktır; âlimler arasında farklı görüşler vardır ve domuz kaynaklı katkılar ayrı tutulur.

▭Boşluk doldurma

Dinin serbest bıraktığı şeylere , kesin olarak yasakladığı şeylere denir. “Zaruretler yasakları kılar.” ilkesi ölüm tehlikesinde ihtiyaç kadar yemeye izin verir.

helalharammübahmekruhfarz

?Soru çöz

Bir lokanta sahibi, dinen yenmesi yasak olan bir hayvanın etini “Niyetim müşterilerimi uygun fiyatla doyurmak, gerisi önemli değil.” diyerek helal etle karıştırıp satmaktadır.
Bu kişinin tutumu öncelikle hangi ölçüte aykırıdır?

✓ A. Kişi haram bir şeyi iyi niyetiyle meşrulaştırmaya çalışıyor; niyet haramın hükmünü değiştirmez. B ortada ölüm tehlikesi gibi bir zaruret yoktur; C ibaha, hakkında yasak olmayan şeyler içindir, burada yasak açıktır; D deniz ürünleri konuyla ilgisizdir.
GÜNCEL · BAĞIMLILIK

Bağımlılıklar: alkol, uyuşturucu, sigara ve kumar aklı nasıl tutsak eder?

MEB 12. sınıf · Güncel dinî meseleler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİslam'a göre tutum ve davranışlarda ölçülü olmak ne demektir, itidal nasıl yaşanır?Bağlantılı konudan (Ahlak ve değerler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İslam her alanda ölçülü olmayı (itidal) ister: yeme-içmede israftan, harcamada hem cimrilikten hem savurganlıktan, ibadette bile aşırılıktan kaçınmak. Kur'an, Müslümanları “orta bir ümmet” olarak tanımlar ve yiyip içmeyi isteyip israfı yasaklar. Duygularda, sözlerde, zaman ve teknoloji kullanımında da ölçü, güzel ahlakın gereğidir.

Ölçülü olmak: itidal

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam'a göre alkol, uyuşturucu, sigara ve kumar gibi bağımlılıkların hükmü nedir, bağımlılık bireye ve topluma hangi zararları verir?

Kısa cevap: İslam aklı korumak için bağımlılık yapan zararlı alışkanlıkları yasaklar. Alkollü içki, uyuşturucu ve kumar haramdır (Maide 5/90). Sigara; içene, çevresine verdiği zarar ve israf sebebiyle harama yakın mekruh sayılır. Bağımlılık bireyin sağlığını ve iradesini, ailenin huzurunu, toplumun güvenliğini ve ekonomisini bozar. En etkili korunma yolu hiç başlamamaktır.

Hiç kimse “bağımlı olacağım” diyerek başlamaz; bağımlılık hep “bir kereden bir şey olmaz” cümlesiyle başlar.

İnsanı diğer varlıklardan ayıran en önemli özellik akıldır; dinin emir ve yasaklarına muhatap olmasının şartı da akıldır. Bu yüzden İslam aklın korunmasını emretmiş, aklı kullanılamaz hâle getiren maddeleri ve alışkanlıkları yasaklamıştır. Bağımlılık yapan maddeler kişinin karakterini ve davranışlarını bozar, iradesini elinden alır; zarar yalnız kişide kalmaz, nesline ve çevresine de yayılır.

“Ey iman edenler! Şarap, kumar, dikili taşlar (putlar), fal ve şans okları birer şeytan işi pisliktir; bunlardan uzak durun ki kurtuluşa eresiniz.”

Maide 5/90 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Bir sonraki ayet, şeytanın içki ve kumar yoluyla insanların arasına düşmanlık ve kin sokmak, onları Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak istediğini bildirir (Maide 5/91). Böylece yasağın hem bireysel (akıl, ibadet) hem toplumsal (düşmanlık, kin) gerekçesi birlikte verilir.

Bağımlılık türleri: hüküm, gerekçe ve korunan değer
TürDinî hükümGerekçeKorunan değer
Alkollü içkiHaramSarhoş eder, aklı örter; düşmanlık ve kin doğururAkıl, can, nesil, mal
UyuşturucuHaramAklı ve bedeni yıkar, kişiyi suça sürükleyebilirAkıl, can
SigaraHarama yakın mekruh (tahrimen mekruh)İçene ve aynı ortamdakilere zarar, israf, başkalarının hakkını ihlalCan, mal
Kumar ve şans oyunlarıHaramEmeksiz ve başkasının zararına kazanç; aile ekonomisini çökertirMal, aile

Sigara için zararı kesinleştiği gerekçesiyle haram olduğunu söyleyen âlimler de vardır; hangi görüş benimsenirse benimsensin, sigaranın sağlığa ve çevreye zararı konusunda âlimler arasında farklılık yoktur.

Zararları ve korunma

Bağımlılık; bireyde sağlık sorunlarına ve irade kaybına, ailede yalana, baskıya, şiddete ve çatışmaya, toplumda trafik kazalarına ve suça, ekonomide iş veriminin düşmesine ve tedavi masraflarına yol açar. İslam'da haram bir şeyi yapmak günah olduğu gibi, onun yapılmasına yardım etmek de günahtır: Hz. Peygamber haram bir maddeyi kullananla birlikte onu üreten, taşıyan ve sunan kişilerin de aynı günaha ortak olduğunu bildirmiştir. En etkili korunma yolu bu maddelere hiç başlamamak, merakı ve arkadaş baskısını yönetebilmektir; Ahlak ve değerler sayfasında gördüğümüz irade yönetimi burada sınanır.

Akılda kalsın: Bağımlılık = aklın tutsaklığı. Hükümler: içki, uyuşturucu, kumar → haram; sigara → harama yakın mekruh. Maide 90-91: şeytan işi pislik + düşmanlık, kin + Allah'ı anmaktan alıkoyma.
Sınavda

Nasıl sorulurMaide 90-91 ya da bağımlılığın zararlarını anlatan bir paragraf verilir; vurgulanan değer ya da “ulaşılamayan” yargı sorulur. İçki ve uyuşturucu yasağında öne çıkan akıl emniyeti, kumarda mal ve toplumsal huzurdur.

TuzakBağımlılığın yalnız kişiye zarar verdiğini söyleyen şıktır; zarar aileye, topluma ve ekonomiye yayılır. Sigara sorusunda sarhoşluk gerekçesi tuzaktır; sigaranın gerekçesi sağlığa zarar ve israftır.

⇄Bilgi eşleştirme zarar ↔ çiğnenen değer

?Soru çöz

Sigara içmenin dinen “harama yakın mekruh” sayılmasının gerekçeleri arasında aşağıdakilerden hangisi yoktur?

✓ D. Sarhoşluk vermek ve aklı örtmek alkollü içkinin haram oluş gerekçesidir, sigaranın değil. A sigaranın içene zararı gerekçeler arasındadır; B aynı ortamı paylaşanlara zarar hak ihlalidir; C sigaraya harcanan para israftır.
GÜNCEL · TIP

Sağlık ve tıp meseleleri: otopsiden organ nakline temel ilkeler

MEB 12. sınıf · Güncel dinî meseleler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBakara suresi 153-157. ayetlerde hangi mesajlar verilir, “Biz Allah'a aidiz ve O'na döneceğiz” ne anlama gelir?Bağlantılı konudan (Dünya ve ahiret). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bakara suresi 153-157. ayetler müminlere sabır ve namazla Allah'tan yardım istemelerini öğütler, Allah yolunda öldürülenlere ölü denmemesini söyler, insanın korku, açlık, mal, can ve ürün eksikliğiyle sınanacağını bildirir. Bir musibet geldiğinde “Biz Allah'a aidiz ve O'na döneceğiz” diyen sabırlıları Allah'ın bağışlaması ve rahmetiyle müjdeler.

Bakara 153-157: sabır ve musibet

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam'a göre otopsi, ötenazi, organ nakli, kan bağışı, haram maddelerle tedavi ve intihar nasıl değerlendirilir?

Kısa cevap: İslam sağlığı emanet sayar, tedavi aramayı tavsiye eder. İslam âlimlerinin genel görüşüne göre otopsi zaruret ölçüsünde, organ nakli belirli şartlarla, kan bağışı ise sakıncasız olarak caizdir. Hayati tehlikede başka çare yoksa haram maddelerle tedavi caiz görülür. Ötenazi ve intihar ise yaşama hakkını çiğnediği için haramdır; çünkü hayat insana verilmiş bir emanettir.

Tıp ilerledikçe yeni imkânlar doğdu; her yeni imkânla birlikte de “Bu dinen uygun mu?” sorusu.

İslam, hastalığa yakalanmamak için tedbir almayı, hastalanınca da tedavi aramayı ister; sağlık da hastalık da birer imtihandır. Tıp teknolojisindeki gelişmeler bazı dinî ve ahlaki soruları gündeme getirdi. Bu meselelerin klasik fıkıh kitaplarında açık karşılığı olmadığı için günümüz âlimleri ve fetva kurulları, bu sayfanın ilk konusunda gördüğümüz ilkelerle, özellikle can emniyeti ve zaruret ilkesiyle görüş bildirmiştir.

Sağlık ve tıp meselelerinde temel görüşler
MeseleNedir?İslam âlimlerinin genel görüşüDayandığı ilke
OtopsiÖlüm ya da hastalık sebebini belirlemek için ceset üzerinde yapılan incelemeGereklilik hâlinde ve zaruret ölçüsünde caizdirÖlünün dokunulmazlığı zaruretle sınırlanır; adalet, kamu sağlığı
ÖtenaziTedavisi olmayan ve acı çeken hastanın hayatına kasıtlı olarak son verilmesiHaramdır; âlimler bu konuda hemfikirdir, ülkemizde de yasaktırHayat emanettir; insanın yaşama hakkı vardır, ölümü seçme hakkı yoktur
Organ nakliBir kişiden alınan organın tedavi için başka birine aktarılmasıBelirli şartlarla caizdirHayatı korumak ve kurtarmak
Kan bağışıBaşkasının ya da kendi tedavisi için kan verilmesiSakıncası yoktur; ücret istenmemesi en doğrusudurYardımlaşma, can emniyeti
Haram maddelerle tedaviYenmesi, içilmesi haram olan bir maddenin ilaç olarak kullanılmasıUzman ve güvenilir doktor, hayati tehlikede başka çare olmadığını bildirirse caizdirZaruretler yasakları mübah kılar
İntiharKişinin kendi hayatına son vermesiHaramdır, büyük günahlardandırHayat Allah'ın emanetidir (Nisa 4/29)

Organ naklinin şartları

Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu ve uluslararası fıkıh kurullarının kararlarına göre organ nakli şu şartlarla caizdir: nakil zaruret hâlinde yapılmalı ve olumlu sonuç vereceğine dair güçlü kanaat bulunmalı; organı alınacak kişinin ya da kanuni temsilcisinin izni olmalı; canlı bir insandan hayatını sona erdirecek bir organ alınmamalı; organlar alınıp satılmamalıdır. Son şart, organ ticaretinin insan onurunu çiğnediğini gösterir.

“…Kim, bir insanı, bir can karşılığı veya yeryüzünde bir bozgunculuk çıkarmak karşılığı olmaksızın öldürürse o sanki bütün insanları öldürmüştür. Her kim de birini (hayatını kurtararak) yaşatırsa sanki bütün insanları yaşatmıştır…”

Maide 5/32 · Kur'an Yolu Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı

Ayet, tıp meselelerindeki iki yönü birlikte gösterir: haksız yere bir cana kıymak bütün insanlığa karşı işlenmiş bir suç kadar ağırdır; bir hayatı kurtarmak ise bütün insanlığı yaşatmak kadar değerlidir. Organ ve kan bağışı bu ikinci yönün, ötenazi ve intiharın yasaklanması ise birinci yönün sonucudur.

Ek bilgi: beyin ölümü ve bitkisel hayat

İslam âlimlerinin çoğuna göre bitkisel hayattaki kişi tıben ölü sayılmadığı için tedavisini durdurmak ötenazi kapsamındadır. Beyin ölümü gerçekleşmiş kişi ise ölü kabul edildiğinden yaşam destek ünitesinin çekilmesi ötenazi sayılmaz.

Akılda kalsın: İki ölçü yeter: hayatı korur mu? ve zaruret var mı? Caiz (şartlı): otopsi, organ nakli, kan bağışı, zaruretle haram maddeyle tedavi. Haram: ötenazi, intihar, organ ticareti.
Sınavda

Nasıl sorulurBir tıp meselesi ya da Maide 32 verilir; dinî değerlendirmenin dayandığı ilke ya da organ naklinin şartlarından biri olmayan sorulur.

TuzakOrgan naklinin caiz olmasını alım-satımın da serbest olması sanmaktır; ticaret yasağı naklin şartıdır. Ötenaziyi “hastanın kendi isteğiyse caiz” diye sunan şık da tuzaktır; İslam'da kişinin canı üzerinde böyle bir hakkı yoktur.

▭Boşluk doldurma

Şüpheli bir ölümün ardından savcılık, ölüm sebebinin kesin belirlenmesi için cesedin incelenmesini ister; bu işleme denir. Tedavisi olmayan hastasının hayatına ailenin isteğiyle kasten son vermeyi reddeden doktor ise yi reddetmiş olur.

organ nakliötenazibiyopsiotopsiistihale

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi İslam âlimlerinin organ naklinin caiz olması için öne sürdüğü şartlardan biri değildir?

✓ B. Organların alınıp satılmaması naklin şartıdır; organ ticareti insan onurunu çiğnediği için caiz görülmez. A zaruret şartı kararlarda açıkça yer alır; C izin şartı organı alınacak kişinin hakkını korur; D başarı kanaati gereksiz riskin önüne geçer.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

“Ahmet Bey ve Zeynep Hanım evle ilgili önemli kararları birlikte konuşarak verir. Çocuklarına harçlık verirken büyük-küçük ayrımı yapmaz. Hafta sonları ise yaşlı annelerinin yanına gidip ihtiyaçlarını karşılarlar.”
Bu parçada aile içi ilişkilerle ilgili aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?

✓ B. Parçada amca, teyze gibi akrabalarla ilişkiden söz edilmez; sıla-i rahim doğru bir değerdir ama parçada yoktur. A “kararları birlikte konuşarak verir” istişaredir; C “büyük-küçük ayrımı yapmaz” çocuklar arasında adalettir; D yaşlı annenin ihtiyaçlarını karşılamak anne babaya bakmaktır.Kaynak: Din ve hayat · İslam'da aile

?Soru 2

İslam ahlakıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. İslam âlimlerine göre ahlak terbiyeyle değiştirilebilir; değişmeseydi öğüt, emir ve yasakların anlamı kalmazdı. A doğrudur: konusu iradeli davranışlardır; B doğrudur: Allah rızası ve ahiret ahlakın dayanağıdır; D doğrudur: İslam ahlakı insan dışı varlıklarla ilişkiyi de kapsar.Kaynak: Ahlak ve değerler · İslam ahlakının konusu, gayesi ve terbiye

?Soru 3

Hz. Peygamber Veda Hutbesi'nde insanların Rabbinin de atasının da bir olduğunu, Arap'ın Arap olmayana, beyaz tenlinin siyah tenliye bir üstünlüğü bulunmadığını ve üstünlüğün ancak takvayla olduğunu bildirmiştir.
Bu sözlerde öncelikle vurgulanan aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Irk ve renk üstünlük ölçüsü sayılmıyor, tek ölçü takva gösteriliyor; bu, insanların Allah katında eşitliğidir. B farklılıklar yok sayılmıyor, üstünlük aracı olmaları reddediliyor; C takvanın nasıl kazanılacağından söz edilmiyor; D servet paylaşımı hutbenin bu bölümünün konusu değil.Kaynak: Din ve hayat · Sosyal adalet ilkeleri

?Soru 4

Kâbe onarımında Hacerülesved'i yerine koyma konusunda çıkan anlaşmazlıkta Hz. Muhammed, taşı bir örtüye koyup her kabileden birinin örtünün ucundan tutmasını sağlamış, taşı da kendi eliyle yerine yerleştirmiştir.
Bu olay Hz. Muhammed'in öncelikle hangi özelliğini göstermektedir?

✓ A. Her kabileyi şerefe ortak ederek çatışmayı önlemek adil ve barışçı çözümdür. B ticaret bu olayın konusu değildir; C tebliğ peygamberlik görevidir, olay peygamberlikten öncedir; D yetimlik hayatına dair bir bilgidir, olaydan çıkmaz.Kaynak: Hz. Muhammed · Hz. Muhammed'in gençlik yılları

?Soru 5

Kur'an'da, inançları yüzünden baskıya uğrayınca bir mağaraya sığınan ve Allah'ın “hidayetlerini artırdığı” gençlerden söz edilir.
Bu gençlerin tutumunda öncelikle hangi değer öne çıkmaktadır?

✓ C. Ashab-ı Kehf, baskıya rağmen inançlarından vazgeçmeyip mağaraya sığınır; öne çıkan değer inançta sebat ve kararlılıktır. A cömertlik kıssada geçmez; B ticaret konu değildir; D anne babaya itaat Hz. İsmail kıssasında öne çıkar, burada değil.Kaynak: Hz. Muhammed · Kur'an'da gençler

?Soru 6

Kur'an'da Hz. Peygamber'e “De ki: Ben sadece elçi olan bir beşerim.” dedirtilmesi öncelikle hangi amaca yöneliktir?

✓ A. Ayet peygamberin bir insan olduğunu vurgulayarak onun ilahlaştırılmasının ve insanüstü sanılmasının önüne geçer. B ayet “elçi” der, yani vahiy aldığını söyler; C ahlak özellikleri bu ayette sayılmaz; D gaybı bilmediği başka ayetlerde açıkça bildirilir, bu ayet de beşerliği vurgular.Kaynak: Hz. Muhammed · Örnek şahsiyeti: beşerî yönü ve Ahzab 45-46

?Soru 7

Bir öğrenci, hiçbir delili olmadığı hâlde sınıfta kaybolan kalemi yeni gelen arkadaşının aldığını düşünür ve bu düşüncesini başkalarına anlatmaya başlar.
Bu öğrencinin davranışının başlangıcındaki ahlaki kusur aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Delil olmadan birinin kötü bir iş yaptığını düşünmek suizandır; anlatmaya başlayınca iftiraya dönüşebilir. B haset nimetin yok olmasını istemektir, kıskançlık yok; C israf ölçüsüz harcamadır, konu değil; D tecessüs gizliyi araştırmaktır, öğrenci araştırmıyor, kötü zanla hüküm veriyor.Kaynak: Ahlak ve değerler · Yerilen davranışlar ve Hucurat 11-12

?Soru 8

Al-i İmran suresinin 103-105. ayetlerinde aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?

✓ D. Ayetlerde zekâttan söz edilmez; zekât doğru bir değerdir ama bu ayetlerin konusu değildir. A 103. ayet Allah'ın ipine hep birlikte sarılmayı emreder; B 104. ayet hayra çağıran bir topluluk ister; C 105. ayet ayrılığa düşenlere büyük azap olduğunu bildirir.Kaynak: Din ve hayat · Al-i İmran 103-105: birlik ve kardeşlik

?Soru 9

“Eşyada asıl olan ibahadır.” ilkesi sanat alanına uygulandığında aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılır?

✓ D. İlke, yasaklayıcı delil yoksa asıl hükmün serbestlik olduğunu söyler; sanatın sınırı dinin temel ilkeleridir. A ilkenin tersidir: serbestlik değil yasak delil ister; B sanatı ibadet mekânlarıyla sınırlamak ilkede yoktur; C malzemenin değeri ilkeyle ilgisizdir, israfa da yol açabilir.Kaynak: Din ve hayat · Kültür, sanat ve düşünce

?Soru 10

Anadolu'nun birçok yöresinde hasat zamanı köylüler sırayla birbirlerinin tarlasında karşılıksız çalışır; “imece” denen bu uygulama kuşaktan kuşağa aktarılmıştır.
Bu uygulama, değerlerin oluşumunda en çok hangisinin etkisini gösterir?

✓ B. Toplumun benimseyip tekrarlayarak kuşaktan kuşağa aktardığı yardımlaşma uygulaması örf ve âdetin değerlere etkisini gösterir. A bilimsel bilgiyle ilgisi yok; C imece bir yasa zorunluluğu değildir; D karşılıksız çalışmak bireysel çıkarın tersidir.Kaynak: Ahlak ve değerler · Değerler ve gençlerin kişilik gelişimi
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →