Yeni bir dinî meseleye nasıl cevap aranır? İçtihat, icma ve zarûrât-ı diniye
MEB 12. sınıf · Güncel dinî meseleler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaİslam dini ile sosyal değişim arasında nasıl bir ilişki vardır, dinin sabiteleri ve değişkenleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Din ve hayat). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Toplum değişir, dinin özü değişmez. Dinin sabiteleri kesin delile dayanan inanç esasları, ibadetlerin farz oluşu, temel ahlak ilkeleri ve kesin haramlardır; bunlar zamana ve yere göre değişmez. Değişkenler ise örfe, şartlara ve maslahata bağlı hüküm ve yorumlardır; zaman ve mekân değiştikçe yenilenebilir, ama sabitelere aykırı olamaz.
Sosyal değişim: sabiteler ve değişkenler
✎Konu anlatımı
Güncel dinî meseleler hangi ilke ve yöntemlerle çözülür, içtihat, icma ve zarûrât-ı diniye ne demektir?
Kısa cevap: Yeni bir meselenin hükmü önce Kur'an, sünnet ve icmada aranır. Açık ve kesin hüküm varsa (zarûrât-ı diniye) içtihat yapılmaz. Hüküm yoksa müçtehit içtihat eder; bunu tek başına ya da kolektif olarak, alan uzmanlarına danışarak yapar. Çözüm icmaya aykırı olmamalı, can, nesil, akıl, mal ve din emniyetini korumalı, fıtrata ve ahlaka uygun olmalıdır.Hz. Peygamber döneminde organ nakli, tüp bebek ya da dijital para yoktu. Peki bir Müslüman bugün bu sorulara cevabı nerede arar?
Zaman, coğrafya ve teknoloji değiştikçe insanların karşılaştığı sorular da değişir. Kur'an pek çok konuda ayrıntılı hükümden çok genel ilkeler koymuş, hakkında açık hüküm bulunmayan meseleleri akla ve içtihada bırakmıştır. Din ve hayat sayfasında dinin sabitelerini ve değişkenlerini gördük; güncel meseleler çoğunlukla değişken alana girer ve çözümleri belirli ilke ve yöntemlerle bulunur.
Temel kavramlar
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Fıkıh | Kişinin hak ve sorumluluklarını bilmesi; dinî-amelî hükümleri delilleriyle inceleyen ilim |
| İçtihat | Kur'an, sünnet ve icmada açık hükmü olmayan bir meselenin hükmüne ulaşmak için müçtehidin bütün gücünü harcaması |
| Müçtehit | Kur'an ve sünnetten hüküm çıkarabilecek bilgi ve donanıma sahip âlim |
| İcma | Hz. Peygamber'in vefatından sonra bir dönemin müçtehitlerinin bir meselenin hükmünde birleşmesi |
| Zarûrât-ı diniye | Dinde kesin olarak bilinen, hakkında açık hüküm ya da icma bulunan esaslar |
Zarûrât-ı diniye üç grupta toplanır: tevhit, peygamberlik ve ahiret gibi inanılması zorunlu esaslar; namaz, oruç, zekât ve hac gibi farz oluşu kesin ibadetler; içki, kumar ve zina gibi haram oluşu kesin olan şeyler. Bu alanda içtihat yapılmaz; içtihat, kesin hükmün bulunmadığı yerde başlar.
Çözümün ölçütleri
Bir çözüm önerisi; âlimlerin üzerinde icma ettiği esaslara ve zarûrât-ı diniyeye aykırı olmamalı, insanın can, nesil, akıl, mal ve din emniyetini korumalı, fıtrata yani Allah'ın koyduğu dengeye ve yaratılışa uymalı, temel ahlaki değerleri ve insan onurunu çiğnememelidir. Örneğin organ ticareti, insan onurunu bir alışveriş malzemesine dönüştürdüğü için caiz görülmez.
Günümüz meseleleri tıp, ekonomi, hukuk ve teknoloji gibi uzmanlık gerektirir. Bu yüzden kolektif akıl önemlidir: âlimler birlikte değerlendirme yapar (kolektif içtihat) ve alan uzmanlarına danışır. Ülkemizde bu görevi 1924'te kurulan Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu yürütür. Müçtehitlerin farklı sonuçlara ulaşmasından doğan mezhepleri İslam düşüncesinde yorumlar sayfasında göreceğiz.
Nasıl sorulurBir kavram tanımı verilip adı istenir (içtihat, icma, müçtehit) ya da bir kurulun çalışma biçimi anlatılıp vurgulanan ilke sorulur. Uzmanlara danışmak kolektif aklı, yaratılıştaki dengeyi gözetmek fıtratı gösterir.
TuzakTuzak, icma ile içtihadı karıştırmaktır: içtihat bir âlimin çabası, icma müçtehitlerin görüş birliğidir. Bir diğer tuzak, namazın farziyeti gibi kesin bir hükmün içtihatla değiştirilebileceğini söyleyen şıktır.
↕Sıralama yeni bir meselenin çözüm adımları
- Çözümü beş temel değer, fıtrat ve ahlak ölçütleriyle sınamak
- Meselenin hükmünü Kur'an, sünnet ve icmada araştırmak
- Ulaşılan dinî görüşü açıklamak
- Açık hüküm yoksa içtihat edip alan uzmanlarına danışmak
?Soru çöz
Din İşleri Yüksek Kurulu, kök hücre tedavisi gibi yeni bir mesele hakkında görüş oluştururken tıp, hukuk ve ahlak alanlarındaki uzmanları da dinlemekte, kararını kurul üyeleriyle birlikte vermektedir.
Bu çalışma biçiminde öncelikle hangi ilke gözetilmiştir?