Türkiye'nin konumu ve mekânsal bilgi teknolojileri: Mavi Vatan'dan uydulara

Türkiye'nin adresini iki şekilde yazabiliriz: derecelerle ve komşularıyla. Konumun ülkeye kazandırdıklarını, Mavi Vatan ile Gök Vatan'ı ve konumu ölçen teknolojileri (CBS, uydu, GPS) görüyorsun.

4 durak9. sınıf · 1. dönem 1–2. yazılı
8 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 8tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
36°–42° K · 26°–45° D

Türkiye'nin mutlak konumu: dört mevsim ve 76 dakika

MEB 9. sınıf · Mekânsal Bilgi Teknolojileri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHaritalarda yükselti nasıl gösterilir, izohipslerin özellikleri nelerdir, profil nedir?Bağlantılı konudan (Harita okuryazarlığı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yükselti haritada üç yöntemle gösterilir: renklendirme (yükseldikçe yeşilden kahverengiye), eş yükselti eğrileri yani izohipsler ve kabartma. İzohipsler kapalı eğrilerdir, birbirini kesmez; sıklaştıkları yerde eğim fazla, seyrekleştikleri yerde azdır. İzohipsli haritaya topoğrafya haritası denir; bu haritadan yer şekli tanınır ve profil çıkarılır.

İzohips ve yükselti gösterimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'nin mutlak konumu nedir, Türkiye'nin enlem ve boylam değerlerinin sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Bir yerin Ekvator'a ve başlangıç meridyenine göre konumuna mutlak konum denir. Türkiye kuzey yarım kürede 36°–42° kuzey paralelleri, doğu yarım kürede 26°–45° doğu meridyenleri arasındadır. Orta kuşakta olduğu için dört mevsim belirgin yaşanır; doğusu ile batısı arasında yaklaşık 76 dakika yerel saat farkı vardır.

Kars'ta bir öğrenci okul yolunda güneşi doğarken görüyor; aynı sabah Çanakkale'deki kuzeni hâlâ karanlıkta evden çıkıyor. İkisi de aynı saate bakıyor ama güneş aynı anda doğmuyor.

Coğrafi konumun iki yüzü

Bir ülkenin dünyadaki yeri iki yolla anlatılır: mutlak konum ve göreceli konum. Coğrafi konum bir ülkenin iklimini, ekonomik faaliyetlerini, ulaşım yollarını, kültürünü ve stratejik önemini etkiler. Her ülkenin konumu farklı olduğu için coğrafi özellikleri de farklıdır.

Harita okuryazarlığı sayfasında enlem ve boylamın bir noktanın açıyla yazılmış adresi olduğunu gördük. Mutlak konum bu adresin ta kendisidir: bir yerin Ekvator'a ve başlangıç meridyenine göre kesin yeri. Mutlak konum değişmez, herkes için aynıdır; navigasyon cihazları ve haritalar bu bilgiyle çalışır.

Kesikli çizgiler Türkiye'yi çerçeveleyen 36°–42° K paralelleri ile 26°–45° D meridyenleridir.Kaynak: Sınav Defteri Harita Katmanları verisi

Enlemin sonuçları: orta kuşakta bir ülke

Türkiye kuzey yarım kürenin orta kuşağındadır. Bu yüzden Güneş ışınları hiçbir zaman dik gelmez ve yıl içinde geliş açısı belirgin biçimde değişir. Sonuçta yaz ile kış, ilkbahar ile sonbahar birbirinden açıkça ayrılır; dört mevsim belirgin yaşanır. Güneye gidildikçe Güneş ışınları daha dik geldiği için sıcaklık genel olarak güneyden kuzeye azalır. Gece ile gündüz süresi de mevsime göre değişir: yazın gündüzler uzun, kışın kısadır.

Boylamın sonucu: 76 dakikalık fark

Türkiye'nin doğu ve batı uçları arasında 45 − 26 = 19 meridyen vardır. Dünya döndükçe Güneş her meridyene yaklaşık 4 dakika arayla ulaştığı için doğu ile batı arasında yaklaşık 76 dakikalık yerel saat farkı oluşur. Güneş Iğdır'da Edirne'den bir saati aşkın süre önce doğar, önce batar. Yine de bütün ülke tek saat kullanır: 45° doğu meridyeninin saati ve +3. dilim.

Akılda kalsın: Türkiye = 36°–42° K, 26°–45° D. Orta kuşak → dört mevsim, sıcaklık güneyden kuzeye azalır. 19 meridyen → ~76 dk yerel saat farkı; tek ulusal saat (+3).
Yazılıda

Nasıl sorulurTürkiye'nin paralel ve meridyen aralığı verilir; mutlak konumun iklime ve günlük hayata iki sonucunu açıklaman istenir.

Tuzak76 dakikalık farkı enleme bağlamak; yerel saat farkı boylamdan (doğu-batı) kaynaklanır, mevsimler ise enlemden.

Tam puan içinHer sonucu nedeniyle (enlem mi boylam mı) birlikte yaz.

⇄Sonucu nedeniyle eşleştir enlem mi boylam mı?

?Soru çöz mutlak konum

Türkiye'nin 36°–42° kuzey paralelleri ile 26°–45° doğu meridyenleri arasında yer alması aşağıdakilerden hangisini doğrudan açıklar?

✓ D. Paralel ve meridyen değerleri mutlak konumdur; orta kuşakta olmak Güneş ışınlarının geliş açısını yıl içinde değiştirir ve dört mevsimi doğurur. A ve B Türkiye'nin komşularına ve kıtalara göre yerini anlatır, yani göreceli konumdur; C kıyıların ve kültürün sonucudur, derecelerle doğrudan açıklanmaz.
42° K36° K26° D45° D
Yazılı sorusuŞekilde Türkiye'nin paralel ve meridyen aralığı verilmiştir. Türkiye'nin bu mutlak konumunun bir sonucunu enlem, bir sonucunu boylam açısından açıklayınız. (8 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Enlem açısından: Türkiye 36°–42° kuzey paralelleri arasında, yani orta kuşaktadır. Güneş ışınlarının geliş açısı yıl boyunca değiştiği için dört mevsim belirgin yaşanır. Boylam açısından: Türkiye 26°–45° doğu meridyenleri arasında 19 meridyen genişliğindedir. Bu yüzden doğu ile batı arasında yaklaşık 76 dakikalık yerel saat farkı vardır; güneş doğuda daha erken doğar ve batar.

  • Enlemle ilgili sonucu nedeniyle açıklamak — 4 puan
  • Boylamla ilgili sonucu nedeniyle açıklamak — 4 puan

Türkiye'nin mutlak konumu

Cevabın nasıldı?
GÖRECELİ KONUM · JEOPOLİTİK

Göreceli konum ve jeopolitik önem: köprü ülke, Mavi Vatan, Gök Vatan

MEB 9. sınıf · Mekânsal Bilgi Teknolojileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'nin mutlak konumu nedir, Türkiye'nin enlem ve boylam değerlerinin sonuçları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir yerin Ekvator'a ve başlangıç meridyenine göre konumuna mutlak konum denir. Türkiye kuzey yarım kürede 36°–42° kuzey paralelleri, doğu yarım kürede 26°–45° doğu meridyenleri arasındadır. Orta kuşakta olduğu için dört mevsim belirgin yaşanır; doğusu ile batısı arasında yaklaşık 76 dakika yerel saat farkı vardır.

Türkiye'nin mutlak konumu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'nin göreceli konumu nedir, jeopolitik önemi, Mavi Vatan ve Gök Vatan ne demektir?

Kısa cevap: Göreceli konum, bir yerin çevresindeki kara, deniz, ülke ve yollara göre yeridir. Türkiye Asya ile Avrupa'yı birleştirir, üç yanı denizlerle çevrilidir, boğazları Karadeniz'i Akdeniz'e bağlar ve enerji koridorudur. Bu özellikler jeopolitik önemini artırır. Mavi Vatan deniz yetki alanlarını, Gök Vatan bunların üstündeki ulusal hava sahasını ifade eder.

Evinin adresini "büyük parkın karşısı" diye tarif ediyorsun. Park yerine bir gün alışveriş merkezi yapılırsa tarifin de değişir. İşte göreceli konum budur.

Göreceli konum: başka yerlere göre yer

Göreceli konum bir yerin diğer yerlerle ilişkisini anlatır. İnsanların algısına dayandığı için mutlak konuma göre daha öznel bir tanımdır ve çevredeki yerler değiştikçe zamanla değişebilir. Bir ülkenin jeopolitik, ekonomik ve kültürel önemini çoğu zaman göreceli konumu belirler. Jeopolitik, coğrafi konumun bir ülkenin siyasi ve stratejik gücüne etkisini inceler.

Türkiye'nin konumu anlatılırken Ön Asya, Küçük Asya, Batı Asya ve Orta Doğu gibi farklı adlar kullanılır. Bunun nedeni, her adın Türkiye'yi farklı bir merkeze göre tarif etmesidir; bu da göreceli konumun öznelliğini gösterir.

Türkiye'yi önemli kılan göreceli konum

Türkiye Anadolu ve Trakya yarımadaları üzerinde, Asya, Avrupa ve Afrika'nın birbirine yaklaştığı yerdedir. Kara komşuları Yunanistan, Bulgaristan, Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan (Nahçıvan), İran, Irak ve Suriye'dir. Kuzeyde Karadeniz, batıda Ege Denizi, güneyde Akdeniz bulunur; Marmara Denizi bir iç denizdir. İstanbul ve Çanakkale boğazları Karadeniz'in açık denizlere çıkan tek yoludur. Orta Doğu ve Hazar çevresindeki petrol ve doğal gaz boru hatlarla Türkiye üzerinden Avrupa'ya taşınır. Binlerce yıllık medeniyet mirası turizmi besler; kıtalar arası ticaret yollarının kavşağında olmak ekonomik avantaj sağlar.

Göreceli konumun Türkiye'ye kazandırdıkları
ÖzellikSonuç
Asya ile Avrupa arasında köprüKara ve demir yolu geçiş ülkesi, ticaret kavşağı
Boğazlar (İstanbul, Çanakkale)Karadeniz ülkelerinin dünyaya çıkış kapısı; güvenlik ve ticaret önemi
Enerji kaynaklarına yakınlıkEnerji koridoru, enerji güvenliğinde stratejik rol
Üç yanı denizlerle çevriliDeniz ticareti, balıkçılık, kıyı turizmi
Medeniyetler mirasıKültür turizmi, bölgesel etki

Mavi Vatan, Gök Vatan ve Kıbrıs

Mavi Vatan, Türkiye'nin uluslararası hukuka uygun olarak hak ve çıkarları doğrultusunda egemenliğini ilan ettiği deniz yetki alanlarıdır. Bu alanlar denizlerdeki balık, petrol ve doğal gaz gibi kaynakları, kıyı güvenliğini ve deniz ticaretini ilgilendirir. Gök Vatan ise Türkiye'nin kara sınırları ve deniz yetki alanları üzerindeki hava sahasıdır; Ulusal Hava Sahası diye de anılır. 1944'te imzalanan Şikago Sözleşmesi her ülkenin kendi hava sahasında egemen olduğunu kabul eder.

Doğu Akdeniz'in en büyük adası olan Kıbrıs, Süveyş Kanalı'nın (1869) açılmasıyla önemi artan bu denizin ortasındadır. Adadaki Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Türkiye'nin güvenliği, enerji çıkarları ve Türk dünyasıyla bağları açısından stratejik bir konumdadır.

Akılda kalsın: Göreceli konum = başka yerlere göre, öznel, değişebilir. Türkiye: köprü, boğazlar, enerji koridoru, üç deniz, kültür mirası. Mavi Vatan = deniz yetki alanları; Gök Vatan = onların ve karanın üstündeki hava sahası.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir haber ya da harita verilir; Türkiye'nin göreceli konumunun ekonomik ve siyasi önemini iki örnekle açıklaman ya da mutlak ve göreceli konum özelliklerini ayırman istenir.

Tuzak"36°–42° K" gibi derece bilgisini göreceli konum saymak.

Tam puan içinÖzelliği (boğazlar, enerji koridoru) sonucuyla (ticaret, güvenlik) birlikte yaz.

↕Karadeniz'den Ege'ye inen geminin yolunu sırala

  1. Marmara Denizi
  2. Ege Denizi
  3. Karadeniz
  4. Çanakkale Boğazı
  5. İstanbul Boğazı

?Soru çöz göreceli konum

Hazar Denizi çevresinden çıkarılan doğal gazın Avrupa'ya taşınmasında Türkiye üzerinden geçen boru hatları kullanılmaktadır.

Bu durum Türkiye'nin hangi özelliğiyle doğrudan ilgilidir?

✓ B. Boru hatlarının Türkiye'den geçmesi, ülkenin enerji üreten bölgeler ile Avrupa arasındaki göreceli konumunun sonucudur. A ve C mutlak konumun iklime ve saate etkisidir; D hava sahasıyla ilgilidir, kara üzerindeki boru hattını açıklamaz.
Yazılı sorusuTürkiye'nin göreceli konumunun ülkeye sağladığı iki avantajı ve göreceli konumun mutlak konumdan farkını açıklayınız. (9 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Türkiye Asya ile Avrupa arasında köprü konumundadır; kıtalar arası kara ve demir yolu ticareti ülkeden geçer, bu da ekonomik kazanç sağlar. Ayrıca İstanbul ve Çanakkale boğazları Karadeniz'i açık denizlere bağlayan tek yoldur; bu durum Türkiye'nin güvenlik ve ticaretteki stratejik önemini artırır. Mutlak konum bir yeri derecelerle kesin olarak anlatır ve değişmez; göreceli konum ise bir yeri çevresindeki yerlere göre tanımlar, insan algısına dayanır ve çevre değiştikçe değişebilir.

  • İki avantajı sonuçlarıyla açıklamak — 6 puan (her biri 3)
  • Mutlak ve göreceli konum farkını doğru yazmak — 3 puan

Göreceli konum, Mavi Vatan, Gök Vatan

Cevabın nasıldı?
CBS · KATMANLAR · BEŞ BİLEŞEN

Coğrafi Bilgi Sistemleri: katman katman karar vermek

MEB 9. sınıf · Mekânsal Bilgi Teknolojileri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'nin göreceli konumu nedir, jeopolitik önemi, Mavi Vatan ve Gök Vatan ne demektir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Göreceli konum, bir yerin çevresindeki kara, deniz, ülke ve yollara göre yeridir. Türkiye Asya ile Avrupa'yı birleştirir, üç yanı denizlerle çevrilidir, boğazları Karadeniz'i Akdeniz'e bağlar ve enerji koridorudur. Bu özellikler jeopolitik önemini artırır. Mavi Vatan deniz yetki alanlarını, Gök Vatan bunların üstündeki ulusal hava sahasını ifade eder.

Göreceli konum, Mavi Vatan, Gök Vatan

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) nedir, CBS'nin bileşenleri ve avantajları nelerdir?

Kısa cevap: Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS), mekânsal verileri toplayan, depolayan, analiz eden ve harita, tablo ya da grafikle gösteren bilgisayar tabanlı bilgi yönetimidir. Farklı bilgiler ayrı katmanlarda üst üste konup sorgulanır. CBS'nin beş bileşeni kullanıcı, veri, donanım, yazılım ve yöntemdir; hepsi bir arada olmadan sistem çalışmaz.

Belediye yeni bir lise yapacak. Öğrencilerin nerede oturduğu, yollar, deprem tehlikesi ve boş arsalar ayrı ayrı haritalarda duruyor. Bu haritaları üst üste koyabilseydin en uygun yeri hemen görürdün.

CBS nedir, ne işe yarar?

Coğrafi bilginin miktarı arttıkça kâğıt haritalarla çalışmak zorlaştı ve bilgisayarlar devreye girdi. CBS, doğal ortam, insan ve zamana ait verileri toplayıp saklayan, analiz eden ve sonuçları harita, tablo ya da grafikle sunan bilgisayar tabanlı bir sistemdir. CBS'de her bilgi türü ayrı bir katmandır: biri yolları, biri akarsuları, biri nüfusu, biri arazi kullanımını gösterir. Katmanlar üst üste konunca "deprem tehlikesi düşük, yola yakın ve öğrencilerin yoğun olduğu boş arsalar hangileri?" gibi bir soru birkaç saniyede cevaplanır.

Haritası çıkarılabilen, konum bilgisi taşıyan her veriye mekânsal veri denir. Mekânsal veriler nokta, çizgi ya da alan olarak gösterilir; Harita okuryazarlığı sayfasında gördüğün sembollerin aynısıdır.

Her katman ayrı bir bilgidir; CBS katmanları birleştirip sorgular ve tek bir karar haritası üretir.Görsel: Sınav Defteri

CBS'nin beş bileşeni

CBS'nin çalışması için beş bileşenin bir arada olması gerekir. Kullanıcı sistemi kuran ve yöneten kişidir; bilgisi ve becerisi sonucu doğrudan etkiler. Veri, uydu görüntüsü, hava fotoğrafı, anket ve arazi ölçümü gibi kaynaklardan gelen bilgidir; doğru ve güncel olmalıdır. Donanım bilgisayar, tablet, telefon, tarayıcı, yazıcı ve GPS alıcısı gibi araçlardır. Yazılım verileri işleyen, harita üreten ve analiz yapan bilgisayar uygulamalarıdır. Yöntem ise verilerin nasıl toplanacağına, işleneceğine ve gösterileceğine dair kullanıcının belirlediği yoldur.

Avantajları ve etik sorumluluk

CBS veri toplamayı hızlandırır, konum içeren ve içermeyen bilgileri bir arada kullanır, uzunluk, alan ve eğim gibi ölçümleri kolaylaştırır, zamanla değişimi gösterir ve haritaların güncellenmesini ve paylaşılmasını kolaylaştırır. Bunu yaparken verinin kaynağını belirtmek, kişisel verilerin gizliliğine dikkat etmek ve verileri tarafsız kullanmak bilimsel etiğin gereğidir.

Akılda kalsın: CBS = topla, depola, analiz et, göster. Bilgi katman katmandır. Beş bileşen: kullanıcı, veri, donanım, yazılım, yöntem ("Kullanıcı veriyi donanımda yazılımla, yöntemine göre işler").
Yazılıda

Nasıl sorulurBir CBS çalışması anlatılır (ör. yangın riski ya da okul yeri seçimi); metindeki CBS bileşenlerini bulup her birine örnek göstermen istenir.

TuzakGPS alıcısını veri sanmak; cihazlar donanımdır, ölçülen konum bilgisi veridir.

Tam puan içinBeş bileşenin her birini metinden bir örnekle eşleştir.

⇄Örneği CBS bileşeniyle eşleştir beş bileşen

?Soru çöz CBS'nin işlevi

Bir il, taşkın riskini belirlemek için akarsu yataklarını, yükseltiyi, yağış verilerini ve yerleşim alanlarını aynı haritada üst üste getirip riskli mahalleleri buluyor.

Bu çalışmada CBS'nin hangi özelliğinden yararlanılmıştır?

✓ C. Farklı bilgilerin katman olarak üst üste konup sorgulanması CBS'nin temel özelliğidir. A CBS'nin dijital olduğunu unutuyor; B uzaktan algılamayı ve uzay teknolojisini CBS ile karıştırıyor; D meteorolojinin işidir, çalışmada tahmin değil analiz yapılmıştır.
Yazılı sorusuBir belediye, yaşlıların sağlık ocağına yürüyerek ulaşabileceği mesafeyi belirlemek için bir CBS çalışması yapıyor. Çalışmada bir uzman, mahallelerin nüfus verilerini, yol haritasını ve sağlık ocaklarının konumunu bilgisayardaki bir CBS yazılımıyla birleştiriyor. Bu çalışmadaki CBS bileşenlerini örnekleriyle yazınız ve CBS'nin belediyeye sağladığı bir avantajı açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Kullanıcı: çalışmayı yürüten uzman. Veri: mahallelerin nüfus verileri, yol haritası ve sağlık ocaklarının konumu. Donanım: kullanılan bilgisayar. Yazılım: verileri birleştiren bilgisayar uygulaması. Yöntem: yürüme mesafesini hesaplamak için katmanların birleştirilmesi ve yakınlık analizi. CBS belediyeye, sağlık ocağına uzak kalan mahalleleri hızlıca görme ve yeni sağlık ocağının yerini doğru seçme imkânı verir.

  • Beş bileşeni örnekleriyle yazmak — 7 puan
  • CBS'nin bir avantajını bu örnekle açıklamak — 3 puan

Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS)

Cevabın nasıldı?
UYDU · GPS · KONUM

Uzaktan algılama ve GPS: Dünya'yı uzaydan izlemek

MEB 9. sınıf · Mekânsal Bilgi Teknolojileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCoğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) nedir, CBS'nin bileşenleri ve avantajları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS), mekânsal verileri toplayan, depolayan, analiz eden ve harita, tablo ya da grafikle gösteren bilgisayar tabanlı bilgi yönetimidir. Farklı bilgiler ayrı katmanlarda üst üste konup sorgulanır. CBS'nin beş bileşeni kullanıcı, veri, donanım, yazılım ve yöntemdir; hepsi bir arada olmadan sistem çalışmaz.

Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Uzaktan algılama nedir, GPS nasıl çalışır ve bileşenleri nelerdir?

Kısa cevap: Uzaktan algılama, yeryüzüne dokunmadan uydu ve uçaklardaki algılayıcılarla veri toplamaktır; görüntüler harita yapımında ve değişimin izlenmesinde kullanılır. Küresel Konumlandırma Sistemi (GPS) uydu ağı, yer kontrol ağı ve GPS alıcılarından oluşur. Alıcı, birkaç uydudan gelen sinyallerin ulaşma süresinden kendi enlemini, boylamını ve yükseltisini hesaplar.

Bir göl son yirmi yılda küçüldü mü? Kıyıya gidip ölçmene gerek yok; aynı mevsimde çekilmiş iki uydu görüntüsünü yan yana koyman yeter.

Uzaktan algılama: yeryüzüne dokunmadan ölçmek

Geçmişte haritalar arazide yapılan gözlemlerle çizilirdi; bugün verinin büyük kısmı uzaydan gelir. Dünya'nın yörüngesindeki uydular, yeryüzünden yansıyan ışığı ve insan gözünün göremediği kızılötesi gibi dalgaları algılar. Bu veriler bilgisayarda görüntüye dönüştürülür. Bu yolla veri toplamaya uzaktan algılama denir. Türkiye'nin Göktürk-2 ve İMECE gibi gözlem uyduları da bu amaçla kullanılır.

Uydu görüntülerinden sıcaklık, bitki örtüsü, deniz seviyesi, kar örtüsü, kentleşme ve arazi kullanımı hakkında veri elde edilir. Farklı yıllarda çekilen görüntüler karşılaştırılarak bir kentin nasıl büyüdüğü, bir ormanın ne kadarının yandığı ya da bir gölün ne kadar küçüldüğü izlenir. Uzaktan algılama verileri, bir önceki konuda gördüğün CBS'nin en önemli veri kaynaklarındandır.

GPS'in üç bileşeni

Küresel Konumlandırma Sistemi (GPS), uydular aracılığıyla bir yerin koordinatlarını belirleyen sistemdir. Halka açık, ücretsizdir; her havada ve günün her saatinde çalışır. Sistemin üç bileşeni vardır. Uydu ağı, yörüngede dolaşan ve kendi konumunu ve çok hassas zaman bilgisini sürekli yayınlayan uydulardır. Yer kontrol ağı, uyduları izleyip yörüngelerini ve saatlerini düzelten istasyonlardır. GPS alıcıları ise telefon, saat, araç navigasyonu ya da el tipi cihazlardır.

Alıcı yalnızca sinyal alır; en az dört uydudan gelen sinyallerin kendisine ulaşma süresini karşılaştırarak bulunduğu yerin enlemini, boylamını ve yükseltisini kendisi hesaplar. Uydulardaki atom saatleri sayesinde hız ve zaman da çok hassas ölçülür.

Uydular yayınlar, alıcı dinler ve hesaplar, yer istasyonları sistemi denetler.Görsel: Sınav Defteri

GPS nerelerde kullanılır?

Navigasyonla bir yerden bir yere yol bulmak, kargo ve otobüs gibi araçları takip etmek, arama kurtarma ekiplerini yönlendirmek, göçmen kuşların ve yaban hayvanlarının hareketini izlemek, haritalara yeni unsurlar eklemek ve banka sistemlerinde hassas zaman ölçümü yapmak GPS'in başlıca kullanım alanlarıdır. İnsansız hava araçları da konumlarını GPS ile belirler.

Akılda kalsın: Uzaktan algılama = dokunmadan, uzaydan veri; değişimi izler. GPS = uydu ağı + yer kontrol ağı + alıcı. Uydu yayınlar, alıcı hesaplar (enlem, boylam, yükselti, zaman).
Yazılıda

Nasıl sorulurBir GPS ya da uydu görüntüsü kullanım örneği verilir; GPS'in bileşenlerini yazman veya uzaktan algılamanın bir çevre sorununu izlemede nasıl kullanılacağını açıklaman istenir.

TuzakKonumu uydunun hesapladığını yazmak; hesaplamayı alıcı yapar.

Tam puan içinÜç bileşenin her birinin görevini ayrı ayrı yaz.

▭Boşluk doldurma GPS

GPS'te konum ve zaman sinyalini yayınlayan uydular bileşenini oluşturur. Uyduları izleyip yörüngelerini düzelten istasyonlara denir. Sinyalleri alıp bulunduğu yerin koordinatını hesaplayan telefon ise bir olarak çalışır.

Uydu ağıYer kontrol ağıGPS alıcısıUzaktan algılamaCBS yazılımı

?Soru çöz uygulama

Bir araştırmacı, 2005 ve 2025 yıllarında aynı mevsimde çekilmiş uydu görüntülerini karşılaştırarak bir kentin tarım arazilerine doğru ne kadar genişlediğini hesaplıyor.

Araştırmacının kullandığı teknoloji ve elde ettiği bilgi aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ A. Uydu görüntüleri uzaktan algılamanın ürünüdür ve farklı yıllardaki görüntüler arazi kullanımındaki değişimi gösterir. B GPS'i konum dışı bir bilgiyle eşliyor; C krokinin ölçeksiz olduğunu unutuyor; D göç nedeni gibi insan kararlarının görüntüden okunamayacağını atlıyor.
Yazılı sorusuDağda kaybolan bir yürüyüşçüyü arayan ekipler GPS'ten ve uydu görüntülerinden yararlanıyor. GPS'in üç bileşeninin bu aramadaki görevini açıklayınız. Uydu görüntülerinin aramaya bir katkısını yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Uydu ağı, yörüngedeki uydulardan konum ve zaman sinyalini sürekli yayınlar. Yürüyüşçünün telefonu bir GPS alıcısıdır; birkaç uydudan gelen sinyallerle bulunduğu yerin enlemini, boylamını ve yükseltisini hesaplar ve bu konum kurtarma ekibine iletilebilir. Yer kontrol ağı ise uyduların yörünge ve saat bilgisini düzelterek ölçülen konumun doğru olmasını sağlar. Uydu görüntüleri arazideki ormanı, uçurumları ve yolları göstererek ekiplerin en güvenli ve kısa güzergâhı seçmesine yardım eder.

  • Üç bileşenin görevini doğru açıklamak — 7 puan
  • Uydu görüntüsünün aramaya katkısını yazmak — 3 puan

Uzaktan algılama ve GPS

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Coğrafya serisindeki Türkiye'nin coğrafi konumu sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 9 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir haritada illerin gerçek yüz ölçümleri dikkate alınmamış; nüfusu kalabalık iller olduğundan çok büyük, az nüfuslu iller çok küçük çizilmiştir.

Bu harita hangi teknikle hazırlanmıştır?

✓ C. Alanların gerçek büyüklüğü yerine veriye göre boyutlandırılması kartogramın özelliğidir. A türleri renkle gösterir, alanı değiştirmez; B noktaları sayar, il şeklini bozmaz; D eş değer hatları çizer.Kaynak: Harita okuryazarlığı · Haritalama teknikleri

?Soru 2

Orta Çağ'da İslam dünyasında astronomi ve coğrafya alanında çok sayıda eser yazıldı.

Bu gelişmenin nedenleri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ B. Okyanus aşırı keşifler ve yeni kıtaların bulunması Yeni Çağ'ın gelişmesidir, Orta Çağ İslam dünyasının nedeni değildir. A ve D ibadetten doğan ölçüm ihtiyacını, C ticaretin uzak ülkelere duyulan merakı artırmasını anlatır; üçü de Orta Çağ'ın gerçek nedenleridir.Kaynak: Coğrafya bilimi · Coğrafya biliminin gelişimi

?Soru 3

Bir üniversitede dört araştırma projesi yürütülüyor:
I. Akdeniz kıyılarında maki bitki örtüsünün yayılış alanı
II. Bir ilçede çay fabrikalarının kuruluş yeri
III. Doğu Anadolu'daki köylerde konut tipleri
IV. Bir göldeki su seviyesinin yıllara göre değişimi

Bu projelerden hangileri beşerî coğrafyanın kapsamına girer?

✓ A. Fabrikaların kuruluş yeri ekonomik coğrafyanın, köy konutları yerleşme coğrafyasının konusudur; ikisi de beşerîdir. B tam tersine iki fiziki projeyi seçiyor; C maki bitki örtüsünü (biyocoğrafya) beşerî sanıyor; D göl seviyesini (hidrografya) beşerî sayıyor.Kaynak: Coğrafya bilimi · Coğrafyanın bölümleri

?Soru 4

İstanbul'daki (+3) bir okul, saat 14.00'te çevrim içi bir toplantı başlatıyor. Toplantıya +8. dilimdeki Pekin'den ve −3. dilimdeki Buenos Aires'ten öğrenciler katılıyor.

Toplantı başladığında bu iki şehirde saat kaçtır?

✓ D. Pekin İstanbul'dan 5 dilim doğuda olduğu için 5 saat ileridir: 19.00. Buenos Aires 6 dilim batıda olduğu için 6 saat geridir: 08.00. A yönleri ters çeviriyor; B Buenos Aires için farkı 3 saat alıp yalnızca −3'e bakıyor; C Pekin'e +8'i doğrudan ekliyor.Kaynak: Harita okuryazarlığı · Koordinatlar ve saat dilimleri

?Soru 5

Bir araştırma ekibi Antarktika'daki buzul kayıplarını en az bozulmayla gösteren bir harita hazırlamak istiyor.

Ekip hangi projeksiyonu seçmelidir?

✓ A. Antarktika Güney Kutbu çevresindedir; düzlem projeksiyonda yüzey kutba değdiği için bozulma orada en azdır. B silindirik yöntemde kutuplarda bozulmanın en fazla olduğunu unutuyor; C konik yöntemin doğru çizdiği yeri Ekvator sanıyor; D yöntemlerin bozulmayı farklı yerlere bıraktığını yok sayıyor.Kaynak: Harita okuryazarlığı · Projeksiyon ve ölçek

?Soru 6

İzohipslerle ilgili şu yargılar veriliyor:
I. Aynı eğri üzerindeki bütün noktaların yükseltisi aynıdır.
II. Eğrilerin seyrek olduğu yamaçta eğim fazladır.
III. Bir haritada eğriler arasındaki yükselti farkı her yerde aynıdır.

Bu yargılardan hangileri doğrudur?

✓ B. Aynı eğrideki noktalar eş yükseltidedir (I) ve bir haritada eğri aralığı sabittir (III). II yanlıştır, çünkü seyrek eğriler eğimin az olduğunu gösterir. A doğru olan III'ü atlıyor; C ve D seyrek eğrilerin yatık yamaç anlamına geldiğini ters okuyor.Kaynak: Harita okuryazarlığı · İzohips ve yükselti gösterimi

?Soru 7

Bir kasabada her bahar dere taşıyor ve dere kenarındaki dükkânları su basıyor. Dört kişi bu durumu yorumluyor.

Hangisinin yorumu coğrafi bakışı en iyi yansıtır?

✓ D. Doğal nedeni (bahar yağışı, kar erimesi) ve beşerî nedeni (yatağa yapılaşma) birlikte görüp mekânsal bir çözüm öneriyor. A olayı rastlantıya bağlıyor; B yalnızca binaya bakıp nedeni görmüyor; C insanın etkisini yok sayıyor.Kaynak: Coğrafya bilimi · Niçin coğrafya öğrenmeliyiz?

?Soru 8

Bir öğrenci köyünü anlatırken şunları sıralıyor: köyün yanından geçen dere, yamaçtaki kızılçam ormanı, derenin üstündeki taş köprü, dere kenarındaki sebze bahçeleri.

Bu unsurlarla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Dere su küreye, orman yaşam küreye ait doğal unsurlardır; köprüyü ve bahçeleri insan kurmuştur. A insan yapımı unsurları gözden kaçırıyor; B bahçeyi yalnızca toprağıyla düşünüyor, oysa bahçe insan emeğidir; D malzemeyi ölçü alıyor, oysa yapıyı yapan insandır.Kaynak: Coğrafya bilimi · Doğal, beşerî ve coğrafi ortam

?Soru 9

Bir öğrenci okul gezisi için müzenin yerini gösteren bir çizim yapıyor. Çizimde binalar yandan görünüşle çizilmiş ve ölçek kullanılmamış.

Bu çizimle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Ölçeksiz ve kuş bakışı olmayan bir çizim harita değil krokidir; küçültme oranı bilinmediği için uzaklık bulunamaz. A topoğrafya haritasının ölçekli ve eş yükselti eğrili olduğunu unutuyor; C konuyu tek başına yeterli sanıyor; D yalnızca lejant eklemenin ölçek ve kuş bakışı eksikliğini gidermediğini atlıyor.Kaynak: Harita okuryazarlığı · Harita ve elemanları
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Coğrafya soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →