Türkiye'nin mutlak konumu: dört mevsim ve 76 dakika
MEB 9. sınıf · Mekânsal Bilgi Teknolojileri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaHaritalarda yükselti nasıl gösterilir, izohipslerin özellikleri nelerdir, profil nedir?Bağlantılı konudan (Harita okuryazarlığı). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Yükselti haritada üç yöntemle gösterilir: renklendirme (yükseldikçe yeşilden kahverengiye), eş yükselti eğrileri yani izohipsler ve kabartma. İzohipsler kapalı eğrilerdir, birbirini kesmez; sıklaştıkları yerde eğim fazla, seyrekleştikleri yerde azdır. İzohipsli haritaya topoğrafya haritası denir; bu haritadan yer şekli tanınır ve profil çıkarılır.
✎Konu anlatımı
Türkiye'nin mutlak konumu nedir, Türkiye'nin enlem ve boylam değerlerinin sonuçları nelerdir?
Kısa cevap: Bir yerin Ekvator'a ve başlangıç meridyenine göre konumuna mutlak konum denir. Türkiye kuzey yarım kürede 36°–42° kuzey paralelleri, doğu yarım kürede 26°–45° doğu meridyenleri arasındadır. Orta kuşakta olduğu için dört mevsim belirgin yaşanır; doğusu ile batısı arasında yaklaşık 76 dakika yerel saat farkı vardır.Kars'ta bir öğrenci okul yolunda güneşi doğarken görüyor; aynı sabah Çanakkale'deki kuzeni hâlâ karanlıkta evden çıkıyor. İkisi de aynı saate bakıyor ama güneş aynı anda doğmuyor.
Coğrafi konumun iki yüzü
Bir ülkenin dünyadaki yeri iki yolla anlatılır: mutlak konum ve göreceli konum. Coğrafi konum bir ülkenin iklimini, ekonomik faaliyetlerini, ulaşım yollarını, kültürünü ve stratejik önemini etkiler. Her ülkenin konumu farklı olduğu için coğrafi özellikleri de farklıdır.
Harita okuryazarlığı sayfasında enlem ve boylamın bir noktanın açıyla yazılmış adresi olduğunu gördük. Mutlak konum bu adresin ta kendisidir: bir yerin Ekvator'a ve başlangıç meridyenine göre kesin yeri. Mutlak konum değişmez, herkes için aynıdır; navigasyon cihazları ve haritalar bu bilgiyle çalışır.
Enlemin sonuçları: orta kuşakta bir ülke
Türkiye kuzey yarım kürenin orta kuşağındadır. Bu yüzden Güneş ışınları hiçbir zaman dik gelmez ve yıl içinde geliş açısı belirgin biçimde değişir. Sonuçta yaz ile kış, ilkbahar ile sonbahar birbirinden açıkça ayrılır; dört mevsim belirgin yaşanır. Güneye gidildikçe Güneş ışınları daha dik geldiği için sıcaklık genel olarak güneyden kuzeye azalır. Gece ile gündüz süresi de mevsime göre değişir: yazın gündüzler uzun, kışın kısadır.
Boylamın sonucu: 76 dakikalık fark
Türkiye'nin doğu ve batı uçları arasında 45 − 26 = 19 meridyen vardır. Dünya döndükçe Güneş her meridyene yaklaşık 4 dakika arayla ulaştığı için doğu ile batı arasında yaklaşık 76 dakikalık yerel saat farkı oluşur. Güneş Iğdır'da Edirne'den bir saati aşkın süre önce doğar, önce batar. Yine de bütün ülke tek saat kullanır: 45° doğu meridyeninin saati ve +3. dilim.
Nasıl sorulurTürkiye'nin paralel ve meridyen aralığı verilir; mutlak konumun iklime ve günlük hayata iki sonucunu açıklaman istenir.
Tuzak76 dakikalık farkı enleme bağlamak; yerel saat farkı boylamdan (doğu-batı) kaynaklanır, mevsimler ise enlemden.
Tam puan içinHer sonucu nedeniyle (enlem mi boylam mı) birlikte yaz.
⇄Sonucu nedeniyle eşleştir enlem mi boylam mı?
?Soru çöz mutlak konum
Türkiye'nin 36°–42° kuzey paralelleri ile 26°–45° doğu meridyenleri arasında yer alması aşağıdakilerden hangisini doğrudan açıklar?
Yazılı sorusuŞekilde Türkiye'nin paralel ve meridyen aralığı verilmiştir. Türkiye'nin bu mutlak konumunun bir sonucunu enlem, bir sonucunu boylam açısından açıklayınız. (8 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Enlem açısından: Türkiye 36°–42° kuzey paralelleri arasında, yani orta kuşaktadır. Güneş ışınlarının geliş açısı yıl boyunca değiştiği için dört mevsim belirgin yaşanır. Boylam açısından: Türkiye 26°–45° doğu meridyenleri arasında 19 meridyen genişliğindedir. Bu yüzden doğu ile batı arasında yaklaşık 76 dakikalık yerel saat farkı vardır; güneş doğuda daha erken doğar ve batar.
- Enlemle ilgili sonucu nedeniyle açıklamak — 4 puan
- Boylamla ilgili sonucu nedeniyle açıklamak — 4 puan