İklim türleri ve sıcak iklimler: ekvatoral, savan, çöl, muson
MEB 9. sınıf · Doğal Sistemler ve Süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaYağış türleri nelerdir, Türkiye'de en çok ve en az yağış alan yerler neresidir?Bağlantılı konudan (Basınç, rüzgâr ve yağış). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Yağış için nemli havanın yükselip soğuması gerekir. Hava ısınıp kendiliğinden yükselirse yükselim (konveksiyonel), dağ yamacına tırmanırsa yamaç (orografik), soğuk hava kütlesinin üstüne çıkarsa cephe (frontal) yağışı olur. Türkiye'de en çok yağışı Rize, en azını Iğdır ve Tuz Gölü çevresi alır.
Hava kütleleri ve yağış türleri
✎Konu anlatımı
İklim türleri nasıl belirlenir, sıcak iklimler hangileridir ve özellikleri nelerdir?
Kısa cevap: İklim türleri sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağışın uzun süreli ortalamalarına göre belirlenir; sıcaklığa göre sıcak, ılıman ve soğuk iklimler diye üçe ayrılır. Tropikal kuşaktaki sıcak iklimler ekvatoral, savan, çöl ve muson iklimidir. Bunlarda sıcaklık yıl boyu yüksektir; mevsimler yağışlı ve kurak dönemler olarak ayrılır.Bir belgeselde Amazon'da her öğleden sonra sağanak yağıyor, birkaç bin kilometre ötedeki Sahra'da ise aylarca tek damla düşmüyor. İkisi de "sıcak" ama iklimleri birbirine hiç benzemiyor.
İklim türleri nasıl ayrılır?
Sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağışın uzun yıllar ortalaması benzer olan alanlar aynı iklim bölgesini oluşturur. Geniş alanlardaki bu genel iklime makroklima denir. Bir vadi, orman içi ya da kent gibi küçük bir alanın çevresinden ayrılan özel iklimine ise mikroklima denir; bu farkı yer şekli, toprak ya da insan yaratır. İklim türlerinin farklılaşmasında enlem, Dünya'nın hareketleri, karasallık-denizellik, sıcak ve soğuk akıntılar, yükselti, bakı ve dağların uzanışı etkilidir. Sıcaklığa göre iklimler sıcak, ılıman ve soğuk olarak üç gruba ayrılır.
Dört sıcak iklim
Sıcak iklimler tropikal kuşakta görülür. Sıcaklık yıl boyu çok değişmez; mevsimleri yağışlı ve kurak dönemler ayırır. Ekvatoral iklim Ekvator çevresinde görülür: her ay sıcak ve yağışlıdır, yıllık sıcaklık farkı birkaç dereceyi geçmez. Basınç, rüzgâr ve yağış sayfasında gördüğün yükselim yağışları burada neredeyse her gün düşer; Amazon ve Kongo havzalarında yağmur ormanları yetişir.
Savan iklimi ekvatoral iklim ile çöller arasındadır. Yazlar yağışlı, kışlar kuraktır; uzun boylu otlardan oluşan savanlar yaygındır. Çöl iklimi dönenceler çevresindeki yüksek basınç alanlarında ve soğuk akıntıların geçtiği kıyılarda görülür. Yağış çok azdır; gökyüzü açık olduğu için gündüz çok sıcak, gece soğuktur. Sahra ve Arabistan çölleri bunun örneğidir. Muson iklimi Güney ve Güneydoğu Asya'da görülür. Yaz musonu denizden nem taşıyıp yazları çok yağışlı yapar; kış musonu karadan esen kuru rüzgârla kışları kurak geçirir.
| İklim | Sıcaklık | Yağış | Örnek yer, bitki |
|---|---|---|---|
| Ekvatoral | Yıl boyu sıcak, fark çok az | Her ay bol | Amazon, Kongo · yağmur ormanı |
| Savan | Yıl boyu sıcak | Yaz yağışlı, kış kurak | Orta Afrika · savan |
| Çöl | Gündüz çok sıcak, gece soğuk | Çok az | Sahra, Arabistan · cılız bitki |
| Muson | Sıcak | Yaz çok yağışlı, kış kurak | Hindistan, Bangladeş · muson ormanı |
Nasıl sorulurBir iklimin sıcaklık ve yağış özellikleri verilir; hangi iklim türü olduğunu ve görüldüğü yeri gerekçesiyle yazman istenir.
TuzakSavan ile musonu karıştırmak; ikisi de yaz yağışlıdır ama muson Güney-Güneydoğu Asya'da ve rüzgârların mevsimlik yön değiştirmesiyle oluşur.
Tam puan içinSıcaklık ve yağış rejimini birlikte kullan.
⇄Tarifi iklim türüyle eşleştir sıcak iklimler
?Soru çöz neden
Sahra Çölü'nde gündüz sıcaklık 40 °C'ye çıkarken gece 10 °C'ye kadar düşebilmektedir.
Bu büyük farkın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Yazılı sorusuEkvatoral iklim ile savan iklimini sıcaklık ve yağış özellikleri yönünden karşılaştırınız. Bu farkın bitki örtüsüne yansımasını açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: İki iklimde de sıcaklık yıl boyu yüksektir. Ekvatoral iklimde her ay bol yağış düşer ve kurak mevsim yoktur; yıllık sıcaklık farkı çok azdır. Savan ikliminde ise yazlar yağışlı, kışlar kuraktır; yağış yıl içinde düzensiz dağılır. Sürekli nem ve sıcaklık sayesinde ekvatoral iklimde sık, uzun ve her mevsim yeşil yağmur ormanları yetişir. Savanda kurak dönem ağaçların sıklaşmasını engeller; uzun boylu otlar ve aralarda dağınık ağaçlar görülür.
- Sıcaklık yönünden benzerliği yazmak — 2 puan
- Yağış rejimi farkını açıklamak — 4 puan
- Farkı bitki örtüsüne bağlamak — 4 puan
İklim türleri ve sıcak iklimler