İklim türleri ve iklim değişikliği: iklim grafiğinden sera etkisine

Bir şehrin sıcaklık-yağış grafiği o şehrin iklim kimliğidir. İklim türlerini grafikten tanımayı, iklimin geçmişte neden değiştiğini ve bugünkü ısınmanın sonuçlarını öğreniyorsun.

5 durak9. sınıf · 1. dönem 2. yazılı
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MAKROKLİMA · SICAK İKLİMLER

İklim türleri ve sıcak iklimler: ekvatoral, savan, çöl, muson

MEB 9. sınıf · Doğal Sistemler ve Süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYağış türleri nelerdir, Türkiye'de en çok ve en az yağış alan yerler neresidir?Bağlantılı konudan (Basınç, rüzgâr ve yağış). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yağış için nemli havanın yükselip soğuması gerekir. Hava ısınıp kendiliğinden yükselirse yükselim (konveksiyonel), dağ yamacına tırmanırsa yamaç (orografik), soğuk hava kütlesinin üstüne çıkarsa cephe (frontal) yağışı olur. Türkiye'de en çok yağışı Rize, en azını Iğdır ve Tuz Gölü çevresi alır.

Hava kütleleri ve yağış türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İklim türleri nasıl belirlenir, sıcak iklimler hangileridir ve özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: İklim türleri sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağışın uzun süreli ortalamalarına göre belirlenir; sıcaklığa göre sıcak, ılıman ve soğuk iklimler diye üçe ayrılır. Tropikal kuşaktaki sıcak iklimler ekvatoral, savan, çöl ve muson iklimidir. Bunlarda sıcaklık yıl boyu yüksektir; mevsimler yağışlı ve kurak dönemler olarak ayrılır.

Bir belgeselde Amazon'da her öğleden sonra sağanak yağıyor, birkaç bin kilometre ötedeki Sahra'da ise aylarca tek damla düşmüyor. İkisi de "sıcak" ama iklimleri birbirine hiç benzemiyor.

İklim türleri nasıl ayrılır?

Sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağışın uzun yıllar ortalaması benzer olan alanlar aynı iklim bölgesini oluşturur. Geniş alanlardaki bu genel iklime makroklima denir. Bir vadi, orman içi ya da kent gibi küçük bir alanın çevresinden ayrılan özel iklimine ise mikroklima denir; bu farkı yer şekli, toprak ya da insan yaratır. İklim türlerinin farklılaşmasında enlem, Dünya'nın hareketleri, karasallık-denizellik, sıcak ve soğuk akıntılar, yükselti, bakı ve dağların uzanışı etkilidir. Sıcaklığa göre iklimler sıcak, ılıman ve soğuk olarak üç gruba ayrılır.

Dört sıcak iklim

Sıcak iklimler tropikal kuşakta görülür. Sıcaklık yıl boyu çok değişmez; mevsimleri yağışlı ve kurak dönemler ayırır. Ekvatoral iklim Ekvator çevresinde görülür: her ay sıcak ve yağışlıdır, yıllık sıcaklık farkı birkaç dereceyi geçmez. Basınç, rüzgâr ve yağış sayfasında gördüğün yükselim yağışları burada neredeyse her gün düşer; Amazon ve Kongo havzalarında yağmur ormanları yetişir.

Savan iklimi ekvatoral iklim ile çöller arasındadır. Yazlar yağışlı, kışlar kuraktır; uzun boylu otlardan oluşan savanlar yaygındır. Çöl iklimi dönenceler çevresindeki yüksek basınç alanlarında ve soğuk akıntıların geçtiği kıyılarda görülür. Yağış çok azdır; gökyüzü açık olduğu için gündüz çok sıcak, gece soğuktur. Sahra ve Arabistan çölleri bunun örneğidir. Muson iklimi Güney ve Güneydoğu Asya'da görülür. Yaz musonu denizden nem taşıyıp yazları çok yağışlı yapar; kış musonu karadan esen kuru rüzgârla kışları kurak geçirir.

Sıcak iklimlerin imzası
İklimSıcaklıkYağışÖrnek yer, bitki
EkvatoralYıl boyu sıcak, fark çok azHer ay bolAmazon, Kongo · yağmur ormanı
SavanYıl boyu sıcakYaz yağışlı, kış kurakOrta Afrika · savan
ÇölGündüz çok sıcak, gece soğukÇok azSahra, Arabistan · cılız bitki
MusonSıcakYaz çok yağışlı, kış kurakHindistan, Bangladeş · muson ormanı
Akılda kalsın: Sıcak iklimlerde mevsimi yağış belirler. Ekvatoral = her ay yağış; savan ve muson = yaz yağışlı, kış kurak (muson daha şiddetli); çöl = hemen hiç yağış, büyük gece-gündüz farkı. Makroklima geniş, mikroklima küçük alan.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir iklimin sıcaklık ve yağış özellikleri verilir; hangi iklim türü olduğunu ve görüldüğü yeri gerekçesiyle yazman istenir.

TuzakSavan ile musonu karıştırmak; ikisi de yaz yağışlıdır ama muson Güney-Güneydoğu Asya'da ve rüzgârların mevsimlik yön değiştirmesiyle oluşur.

Tam puan içinSıcaklık ve yağış rejimini birlikte kullan.

⇄Tarifi iklim türüyle eşleştir sıcak iklimler

?Soru çöz neden

Sahra Çölü'nde gündüz sıcaklık 40 °C'ye çıkarken gece 10 °C'ye kadar düşebilmektedir.

Bu büyük farkın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Su buharı ve bulut ısıyı tutan bir örtü gibidir; çölde bu örtü olmadığı için yer gündüz çok ısınır, gece ısısını uzaya hızla verir. A yanlıştır, çöller dönenceler çevresindedir; B çölün en belirgin özelliği olan kuraklığı ters veriyor; D musonu yanlış yere taşıyor.
Yazılı sorusuEkvatoral iklim ile savan iklimini sıcaklık ve yağış özellikleri yönünden karşılaştırınız. Bu farkın bitki örtüsüne yansımasını açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: İki iklimde de sıcaklık yıl boyu yüksektir. Ekvatoral iklimde her ay bol yağış düşer ve kurak mevsim yoktur; yıllık sıcaklık farkı çok azdır. Savan ikliminde ise yazlar yağışlı, kışlar kuraktır; yağış yıl içinde düzensiz dağılır. Sürekli nem ve sıcaklık sayesinde ekvatoral iklimde sık, uzun ve her mevsim yeşil yağmur ormanları yetişir. Savanda kurak dönem ağaçların sıklaşmasını engeller; uzun boylu otlar ve aralarda dağınık ağaçlar görülür.

  • Sıcaklık yönünden benzerliği yazmak — 2 puan
  • Yağış rejimi farkını açıklamak — 4 puan
  • Farkı bitki örtüsüne bağlamak — 4 puan

İklim türleri ve sıcak iklimler

Cevabın nasıldı?
ORTA KUŞAK · KUTUPLAR · YÜKSEK DAĞLAR

Ilıman ve soğuk iklimler: Akdeniz'den tundraya

MEB 9. sınıf · Doğal Sistemler ve Süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİklim türleri nasıl belirlenir, sıcak iklimler hangileridir ve özellikleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İklim türleri sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağışın uzun süreli ortalamalarına göre belirlenir; sıcaklığa göre sıcak, ılıman ve soğuk iklimler diye üçe ayrılır. Tropikal kuşaktaki sıcak iklimler ekvatoral, savan, çöl ve muson iklimidir. Bunlarda sıcaklık yıl boyu yüksektir; mevsimler yağışlı ve kurak dönemler olarak ayrılır.

İklim türleri ve sıcak iklimler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Akdeniz, okyanusal, step ve sert karasal iklim ile tundra, kutup ve yüksek dağ ikliminin özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Ilıman iklimler 30°–60° enlemleri arasındaki orta kuşakta görülür ve dört mevsim belirgindir: Akdeniz, okyanusal, ılıman karasal (step) ve sert karasal iklim. Soğuk iklimler kutuplara yakın yerlerde ve yüksek dağlarda görülür: tundra (kutup altı), kutup ve yüksek dağ iklimi. Bunlarda sıcaklık yıl boyu düşüktür.

Ağustosta İzmir'de kuru bir sıcak, Londra'da çiseleyen yağmur, Ankara'da gece serinliği yaşanabilir. Üçü de orta kuşakta ama denizle ve kıtayla ilişkileri farklı.

Dört ılıman iklim

Sıcaklık sayfasında orta kuşakta Güneş ışınlarının hiç dik gelmediğini ama açısının yıl içinde çok değiştiğini gördük. Bu yüzden ılıman iklimlerde dört mevsim belirgindir. Dört ılıman iklimi iki soruyla ayırırsın: Yer kıtanın batı kıyısında mı, iç kesiminde mi? Yağış hangi mevsimde düşer?

Batı kıyılarında deniz etkisi vardır. Akdeniz iklimi 30°–40° enlemlerindeki batı kıyılarında görülür ve yaz kuraklığıyla tanınır. Okyanusal iklim daha kuzeydeki batı kıyılarında, örneğin Batı Avrupa'da görülür. Batı rüzgârları ve sıcak akıntılar yüzünden orada her mevsim yağış düşer. Kıtanın içine girdikçe karasallık artar: step ikliminde kışlar soğuk ve yağış azdır. Daha kuzeydeki sert karasal iklimde kış çok uzundur.

Ilıman iklimlerin imzası
İklimNerede?SıcaklıkYağışBitki
Akdeniz30°–40°, batı kıyılarıYaz sıcak, kış ılıkKışın; yaz kurakMaki
OkyanusalOrta enlem batı kıyılarıYaz serin, kış ılıkHer mevsimGeniş yapraklı orman, çayır
Step (ılıman karasal)Kıta içleriYaz sıcak, kış soğuk-karlıAz; ilkbahar, yaz başıBozkır
Sert karasalKuzey Asya, Kuzey Avrupa, Kanada içleriKış çok uzun-sert, yaz kısaDaha çok yazınİğne yapraklı orman

Üç soğuk iklim

Kutup altı (tundra) iklimi kutup bölgelerinin çevresinde görülür. Yaz birkaç hafta sürer, toprağın derinleri yıl boyu donmuş kalır. Ağaç yetişmez, yosun ve likenler yaygındır. Kutup ikliminde sıcaklık yıl boyunca 0 °C'nin altındadır; Antarktika ve Grönland buzullarla örtülüdür. Yüksek dağ iklimi enlemden bağımsızdır. Yükselti arttıkça sıcaklık düştüğü için Ekvator yakınındaki yüksek dağlarda bile kalıcı kar bulunur.

Şema yalnız kuzey yarım küreyi ve genel dizilişi gösterir; gerçek sınırları yer şekilleri ve akıntılar bozar.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Akdeniz = yaz kurak, kış ılık-yağışlı; okyanusal = her mevsim yağışlı, ılık; step = iç kesim, yaz kurak, kış soğuk, bozkır; sert karasal = uzun sert kış, iğne yapraklı orman. Soğuk: tundra, kutup, yüksek dağ.
Yazılıda

Nasıl sorulurİki ılıman iklim karşılaştırılır (ör. Akdeniz ile okyanusal) ya da bir yerin enlemi ve kıtadaki konumu verilerek iklimini tahmin etmen istenir.

TuzakAkdeniz ve okyanusal iklimi aynı sanmak; ikisi de batı kıyısındadır ama okyanusalda yaz kuraklığı yoktur.

Tam puan içinHem sıcaklık hem yağış rejimini ve konumun nedenini yaz.

▭Boşluk doldurma ılıman ve soğuk

Kıtaların iç kesimlerinde, yazları kurak ve kışları soğuk geçen, kısa otlu bozkırların yaygın olduğu iklim iklimidir. Batı Avrupa'da batı rüzgârlarının etkisiyle her mevsim yağış düşüren iklim iklimdir. Kutup çevresinde ağaç yetişmeyen, yosun ve likenlerin yaygın olduğu iklim ise iklimidir.

StepOkyanusalTundraSavanMuson

?Soru çöz konumdan iklime

Bir şehir yaklaşık 35° kuzey enleminde, bir kıtanın batı kıyısında yer almaktadır.

Bu şehrin ikliminde aşağıdakilerden hangisinin görülmesi beklenir?

✓ A. Kıtaların 30°–40° enlemleri arasındaki batı kıyılarında Akdeniz iklimi görülür. B kutup iklimidir; C ekvatoral iklimi tarif ediyor; D muson iklimidir ve Güney-Güneydoğu Asya'ya özgüdür.
Yazılı sorusuAkdeniz iklimi ile ılıman karasal (step) iklimi; görüldüğü yerler, sıcaklık ve yağış özellikleri yönünden karşılaştırınız. (9 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Akdeniz iklimi kıtaların 30°–40° enlemleri arasındaki batı kıyılarında, step iklimi ise denizden uzak iç kesimlerde görülür. Akdeniz ikliminde deniz etkisiyle kışlar ılıktır; step ikliminde karasallık nedeniyle kışlar soğuk ve karlıdır, yaz-kış sıcaklık farkı büyüktür. Akdeniz ikliminde yağış en çok kışın düşer, yaz kuraktır. Step ikliminde yağış azdır ve en çok ilkbaharda ve yaz başında düşer.

  • Görüldükleri yerleri karşılaştırmak — 3 puan
  • Sıcaklık özelliklerini karşılaştırmak — 3 puan
  • Yağış miktarı ve mevsimini karşılaştırmak — 3 puan

Ilıman ve soğuk iklimler

Cevabın nasıldı?
TÜRKİYE · İKLİM GRAFİĞİ

Türkiye'nin iklimleri ve iklim grafiği okumak

MEB 9. sınıf · Doğal Sistemler ve Süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAkdeniz, okyanusal, step ve sert karasal iklim ile tundra, kutup ve yüksek dağ ikliminin özellikleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ilıman iklimler 30°–60° enlemleri arasındaki orta kuşakta görülür ve dört mevsim belirgindir: Akdeniz, okyanusal, ılıman karasal (step) ve sert karasal iklim. Soğuk iklimler kutuplara yakın yerlerde ve yüksek dağlarda görülür: tundra (kutup altı), kutup ve yüksek dağ iklimi. Bunlarda sıcaklık yıl boyu düşüktür.

Ilıman ve soğuk iklimler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de hangi iklim türleri görülür, sıcaklık-yağış grafiği nasıl okunur?

Kısa cevap: Türkiye Akdeniz iklim kuşağındadır ama yükseltinin kısa mesafede değişmesi, denize uzaklık ve dağların uzanışı yüzünden farklı iklimler görülür. Üç büyük iklim Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklimdir; aralarında geçiş alanları vardır. Sıcaklık-yağış grafiğinde çizgi aylık sıcaklığı, sütunlar aylık yağışı gösterir; ikisi birlikte iklimin kimliğini verir.

Aynı hafta sonu Rize'de şemsiyesiz dolaşılmıyor, Konya'da toz kalkıyor, Antalya'da denize giriliyor. Hepsi aynı ülkenin aynı mevsimi.

Bir kuşak, üç büyük iklim

Türkiye mutlak konumu bakımından Akdeniz iklim kuşağı içindedir. Yine de kısa mesafelerde yükseltinin çok değişmesi, kıyı ile iç kesim arasındaki karasallık farkı ve dağların kıyıya paralel uzanması ülkede farklı iklimler doğurur. Akdeniz iklimi Akdeniz ve Ege kıyılarında görülür: yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır. Karadeniz iklimi Karadeniz kıyılarında görülür: her mevsim yağışlıdır, yazlar serin, kışlar ılıktır; yıllık yağışın en yüksek olduğu yer Rize'dir. Karasal iklim iç ve doğu bölgelerde görülür: yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve karlıdır; İç Anadolu'da bozkır, yüksek Doğu Anadolu'da daha sert kışlar görülür.

İklimler arasında keskin sınır yoktur; geçiş derecelidir. Marmara çevresinde Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklimin özellikleri birlikte hissedilir. Bu yüzden Türkiye'nin iklim haritası çizilirken kesin çizgiler değil geçiş kuşakları kullanılır.

Sıcaklık-yağış grafiği nasıl okunur?

İklim grafiğinin yatay ekseninde ocaktan aralığa aylar, sol ekseninde sıcaklık (°C), sağ ekseninde yağış (mm) bulunur. Çizgi aylık ortalama sıcaklığı, sütunlar aylık yağışı gösterir. Grafiği beş adımda oku: en sıcak ve en soğuk ayı bul; yıllık sıcaklık farkını hesapla; kışın 0 °C'nin altına inen ay var mı bak; yağışın en çok hangi mevsimde düştüğünü bul; yazın kuraklık olup olmadığını kontrol et. Aşağıdaki örnek istasyonda kış ılık ve çok yağışlı, yaz sıcak ve neredeyse yağışsızdır; bu Akdeniz ikliminin imzasıdır. Yıllık ortalama sıcaklığı 18,5 °C, yıllık sıcaklık farkı 18 °C, yıllık yağışı yaklaşık 1.060 mm'dir.

Örnek veri: kışın uzun sütunlar ve ılık çizgi, yazın sütunsuz ve tepe yapan çizgi Akdeniz ikliminin imzasıdır.Görsel: Sınav Defteri (yuvarlanmış örnek değerler)
Akılda kalsın: Türkiye'de üç büyük iklim: Akdeniz (yaz kurak), Karadeniz (her mevsim yağışlı), karasal (kış soğuk, yaz kurak); aralarda geçiş. Grafik: çizgi = sıcaklık, sütun = yağış; önce en soğuk ay ve yaz yağışına bak.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir istasyonun sıcaklık-yağış grafiği verilir; iklim türünü belirlemen, gerekçeni grafikten iki veriyle göstermen ve bu iklimin günlük hayata bir etkisini yazman istenir.

TuzakYalnızca yıllık yağış miktarına bakıp yağışın hangi mevsimde düştüğünü atlamak.

Tam puan içinEn soğuk ay sıcaklığını ve yağışın mevsimini mutlaka yaz.

⇄Şehri iklimiyle eşleştir Türkiye

?Soru çöz grafik okuma

Bir istasyonun grafiğinde aylık sıcaklıklar 6 °C ile 23 °C arasında değişiyor; yağış her ay 60 mm'nin üstünde, en çok sonbaharda düşüyor ve kurak ay bulunmuyor.

Bu istasyon Türkiye'nin hangi kesiminde olabilir?

✓ B. Her mevsim yağışlı olması, kurak ayın bulunmaması ve ılıman sıcaklıklar Karadeniz ikliminin özelliğidir. A Akdeniz iklimidir, yazı kurak olurdu; C step iklimidir, yağış az ve yaz kurak olurdu; D'de kışlar 0 °C'nin çok altına inerdi.
OŞMNMHTAEEKA-1001020300100200300°C (çizgi)mm (sütun)
Yazılı sorusuŞekilde bir istasyonun sıcaklık-yağış grafiği verilmiştir. Bu istasyonun iklim türünü belirleyiniz ve grafikten iki veriyle gerekçelendiriniz. Bu iklimin tarım faaliyetlerine bir etkisini yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Bu istasyonda ılıman karasal (step) iklim görülür. Ocak ortalaması 0 °C'ye kadar düşer, temmuz ve ağustosta 24 °C'ye çıkar; yıllık sıcaklık farkı 24 °C ile büyüktür, bu karasallığın işaretidir. Yağış azdır (yılda yaklaşık 400 mm) ve en çok ilkbaharda, mayısta düşer; yaz ayları kuraktır. Yağışın az ve yazın kurak olması nedeniyle sulama gerektirmeyen buğday ve arpa gibi tahıllar yaygındır; kışın soğuk olması da kışlık tahıl ekimini belirler.

  • İklim türünü doğru belirlemek — 3 puan
  • Grafikten iki veriyle (sıcaklık farkı, yağış mevsimi ya da miktarı) gerekçelendirmek — 4 puan
  • Tarıma bir etkisini yazmak — 3 puan

Türkiye'nin iklimleri ve iklim grafiği

Cevabın nasıldı?
BUZUL ÇAĞLARI · DOĞAL NEDENLER

İklim neden değişir? Doğal nedenler ve buzul çağları

MEB 9. sınıf · Doğal Sistemler ve Süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de hangi iklim türleri görülür, sıcaklık-yağış grafiği nasıl okunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye Akdeniz iklim kuşağındadır ama yükseltinin kısa mesafede değişmesi, denize uzaklık ve dağların uzanışı yüzünden farklı iklimler görülür. Üç büyük iklim Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklimdir; aralarında geçiş alanları vardır. Sıcaklık-yağış grafiğinde çizgi aylık sıcaklığı, sütunlar aylık yağışı gösterir; ikisi birlikte iklimin kimliğini verir.

Türkiye'nin iklimleri ve iklim grafiği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İklim geçmişte neden değişti, iklim değişikliğinin doğal nedenleri ve buzul çağları nelerdir?

Kısa cevap: İklim sisteminin bileşenlerindeki değişimlerle küresel ölçekte iklim özelliklerinin değişmesine küresel iklim değişikliği denir. Nedenleri doğal ve insan kaynaklıdır. Doğal nedenler Güneş'ten alınan enerjinin ve Dünya'nın eksen eğikliğinin değişmesi, volkanik faaliyetler, atmosferdeki gazların değişimi ve levha hareketleridir. Bu nedenlerle yeryüzünde defalarca buzul çağı ve sıcak dönem yaşanmıştır.

Toros ve Kaçkar dağlarının yükseklerinde bugün buzul olmayan yerlerde, buzulların kazdığı çanaklarda küçük göller duruyor. Bu göller iklimin bir zamanlar çok daha soğuk olduğunu anlatan izlerdir.

İklim hep aynı değildi

Hava olayları ve iklim sistemi sayfasında bir bileşendeki değişimin bütün sistemi etkilediğini gördük. Yeryüzünün geçmişinde bu bileşenler defalarca değişti ve iklim de onlarla birlikte değişti. İklim özelliklerinde küresel ölçekte görülen değişimlere küresel iklim değişikliği denir. Bilim insanları geçmiş iklimleri buzul katmanlarına hapsolmuş hava kabarcıklarından, ağaç halkalarından, göl ve deniz çökellerinden ve fosillerden öğrenir.

Doğal nedenler

İklim sisteminin en önemli girdisi Güneş'ten gelen enerjidir. Dünya'nın aldığı ve uzaya geri verdiği enerji her zaman eşit değildir. Güneş'in etkinliği ve Dünya'nın yörüngesindeki uzun süreli değişimler bu dengeyi bozar; bunlara ışınımsal etkenler denir. Örneğin bugün 23°27' olan eksen eğikliği yaklaşık 41 bin yıllık bir döngüde 22,1° ile 24,5° arasında değişir. Eğiklik arttıkça yaz ile kış arasındaki fark büyür.

Atmosferin bileşimi de değişir. Şiddetli volkan patlamaları havaya kül ve gaz püskürterek Güneş ışınlarını perdeler ve birkaç yıl boyunca sıcaklığı düşürebilir. Uzun dönemde volkanik faaliyetlerin ve canlıların etkisiyle karbondioksit gibi sera gazlarının oranı da değişmiş, sıcak ve soğuk dönemleri belirlemiştir.

Levha hareketleri en yavaş ama en kalıcı nedendir. Milyonlarca yılda kıtalar yer değiştirir, okyanusların biçimi değişir, yeni dağlar yükselir. Antarktika'da bulunan kömür yatakları ve bitki fosilleri, bugün buzlarla kaplı bu kıtanın geçmişte çok daha ılık enlemlerde bulunduğunu gösterir. Kıtalar arasındaki su yollarının açılıp kapanması da okyanus akıntılarını değiştirerek iklimi etkiler.

Buzul çağları

Doğal nedenler yüzünden yeryüzünde sıcak dönemler ile buzul çağları defalarca birbirini izledi. Son yaklaşık iki buçuk milyon yılda pek çok buzul çağı yaşandı; sonuncusu yaklaşık 21 bin yıl önce en geniş hâline ulaştı ve yaklaşık 10 bin yıl önce sona erdi. Bu dönemde buzullar Kuzey Avrupa ve Kuzey Amerika'nın büyük kısmını örttü; denizlerin suyu buza dönüştüğü için deniz seviyesi bugünkünden yaklaşık 120 m alçaktı. Türkiye'nin yüksek dağlarında da buzullar aşağılara kadar indi; bitki kuşakları bugünkünden daha alçak yükseltilerdeydi.

Doğal nedenler binlerce ve milyonlarca yılda, insan kaynaklı nedenler son iki yüz yılda etkili oldu.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Doğal nedenler: Güneş ve yörünge (ışınımsal), eksen eğikliği (~41 bin yıl), volkanlar, sera gazının doğal değişimi, levha hareketleri. Son buzul çağı ~10 bin yıl önce bitti; deniz ~120 m alçaktı.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir doğal olay verilir (büyük bir volkan patlaması, kıtaların yer değiştirmesi); bunun iklimi nasıl ve hangi süre ölçeğinde etkilediğini açıklaman istenir.

TuzakVolkan patlamasının etkisini kalıcı sanmak; kül etkisi birkaç yıl sürer, levha hareketleri ise milyonlarca yılda etkilidir.

Tam puan içinNedeni, etkisini ve süre ölçeğini birlikte yaz.

↕Etkisi en kısadan en uzun süreye sırala

  1. Buzul çağı ve sıcak dönemlerin birbirini izlemesi
  2. Büyük bir volkan patlamasının külü
  3. Kıtaların levha hareketleriyle yer değiştirmesi
  4. Eksen eğikliğinin 22,1° ile 24,5° arasında değişmesi

?Soru çöz kanıt

Bugün buzlarla kaplı Antarktika'da kömür yatakları ve ılık iklim bitkilerine ait fosiller bulunmuştur.

Bu bulgu en çok hangi doğal nedenin iklim üzerindeki etkisini gösterir?

✓ D. Kömür ve ılık iklim fosilleri, kıtanın geçmişte daha ılık enlemlerde olduğunu ve levha hareketleriyle bugünkü yerine kaydığını gösterir. A birkaç yıllık soğumadır, böyle kalıcı iz bırakmaz; B insan kaynaklıdır ve kentlere özgüdür; C bir gün içindeki değişimdir.
Yazılı sorusuSon buzul çağında deniz seviyesinin bugünkünden çok daha alçak olmasının nedenini açıklayınız. Buzul çağının sona ermesinin kıyılar ve dağlardaki bitki kuşakları üzerindeki etkisini yazınız. (8 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Buzul çağında sıcaklıklar çok düştüğü için okyanuslardan buharlaşan su karalarda kar ve buz olarak birikti, denize geri dönmedi. Suyun büyük kısmı kıtaları örten buzullarda tutulduğu için deniz seviyesi yaklaşık 120 m alçaldı. Buzul çağı sona erip buzullar eridiğinde deniz seviyesi yükseldi; eski kıyı ovaları ve vadiler sular altında kaldı. Isınmayla birlikte dağlardaki bitki kuşakları daha yüksek yükseltilere çıktı, buzullar zirvelere çekildi.

  • Deniz seviyesinin alçalmasını suyun buzullarda tutulmasıyla açıklamak — 4 puan
  • Isınmanın kıyılara etkisini yazmak — 2 puan
  • Bitki kuşaklarının yükselmesini yazmak — 2 puan

İklim değişikliğinin doğal nedenleri

Cevabın nasıldı?
SERA ETKİSİ · ANTROPOSEN

İnsan kaynaklı iklim değişikliği: sera etkisinden deniz seviyesine

MEB 9. sınıf · Doğal Sistemler ve Süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİklim geçmişte neden değişti, iklim değişikliğinin doğal nedenleri ve buzul çağları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İklim sisteminin bileşenlerindeki değişimlerle küresel ölçekte iklim özelliklerinin değişmesine küresel iklim değişikliği denir. Nedenleri doğal ve insan kaynaklıdır. Doğal nedenler Güneş'ten alınan enerjinin ve Dünya'nın eksen eğikliğinin değişmesi, volkanik faaliyetler, atmosferdeki gazların değişimi ve levha hareketleridir. Bu nedenlerle yeryüzünde defalarca buzul çağı ve sıcak dönem yaşanmıştır.

İklim değişikliğinin doğal nedenleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sera etkisi nedir, insan faaliyetleri iklimi nasıl değiştiriyor, küresel ısınmanın sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Su buharı, karbondioksit ve metan gibi sera gazları yerden yükselen ısıyı tutar; buna sera etkisi denir ve Dünya'yı yaşanabilir kılar. Sanayi Devrimi'nden beri fosil yakıtlar ve ormansızlaşma sera gazlarını artırarak bu etkiyi güçlendirdi. Sonuçta Dünya ısınıyor: buzullar eriyor, deniz seviyesi yükseliyor, aşırı hava olayları ve kuraklık artıyor.

Güneşli bir günde camları kapalı bir arabaya bindiğinde içerisi dışarıdan çok daha sıcaktır. Işık camdan girer ama ısı kolay çıkamaz. Atmosfer de Dünya için benzer bir iş yapar.

Sera etkisi: iyi bir örtünün kalınlaşması

Güneş ışınları atmosferden geçip yeryüzünü ısıtır; ısınan yer de enerjisinin bir kısmını kızılötesi ısı olarak geri yayar. Atmosferdeki su buharı, karbondioksit ve metan gibi sera gazları bu ısının bir bölümünü tutar. Bu doğal sera etkisi sayesinde Dünya'nın ortalama sıcaklığı yaklaşık 15 °C'dir; sera etkisi olmasaydı ortalama sıcaklık donma noktasının çok altında olurdu. Sorun, örtünün kalınlaşmasıdır. Sera etkisini ozon tabakasıyla karıştırma: ozon tabakası Güneş'ten gelen morötesi ışınları süzer. Ozonun incelmesi küresel ısınmanın nedeni değil, ayrı bir sorundur.

İnsan faaliyetleri ve Antroposen

İnsan, var olduğundan beri çevresini değiştirdi ama etkisi uzun süre yerel kaldı. Sanayi Devrimi'nden sonra kömür, petrol ve doğal gaz gibi fosil yakıtların kullanımı hızla arttı. Ormanlar tarla ve kent için kesildi; bugün karaların yaklaşık üçte biri tarım alanıdır ve dünya nüfusunun yarıdan fazlası kentlerde yaşar. İnsanın Dünya'yı bu kadar değiştirdiği döneme Antroposen (İnsan Çağı) denir. Atmosferdeki sera gazları arttıkça sera etkisi güçlendi ve küresel sıcaklık olağandan hızlı yükselmeye başladı. Küresel ortalama sıcaklık XX. yüzyıl boyunca yaklaşık 0,7 °C arttı; son on yılda sanayi öncesi döneme göre artış 1 °C'yi aştı.

Sera gazları arttıkça geri dönen ısı artar ve ortalama sıcaklık yükselir.Görsel: Sınav Defteri

Sonuçlar bugün ve yarın

Isınmanın en belirgin izi buz kürededir: dağ buzulları, deniz buzları ve kar örtüsü küçülüyor, donmuş topraklar çözülüyor. Okyanuslar ısındıkça su genleşiyor; erime de eklenince deniz seviyesi yükseliyor ve Maldivler gibi alçak adalar risk altına giriyor. Sıcak hava dalgası, kuraklık, şiddetli yağış ve kasırga gibi aşırı olaylar sıklaşıyor. Bitkiler daha erken çiçek açıyor; bazı türler daha serin yerlere göç ederken hastalık taşıyan sivrisinek gibi canlılar yeni alanlara yayılıyor. Akdeniz havzasında, dolayısıyla Türkiye'nin güney ve batı kesimlerinde kuraklığın artması bekleniyor. Kuraklaşan bölgelerden yapılan göçlerle iklim göçmeni sayısının artacağı tahmin ediliyor.

Isınmayı yavaşlatmanın yolu sera gazı salımını azaltmaktır: güneş ve rüzgâr gibi yenilenebilir enerjiye geçmek, enerjiyi verimli kullanmak, ormanları korumak ve ağaçlandırmak, toplu taşımayı ve bisikleti yaygınlaştırmak. Ülkeler de anlaşmalarla salımı azaltma sözü veriyor.

Akılda kalsın: Sera etkisi doğaldır ve gereklidir (ortalama ~15 °C); sorun insan kaynaklı artıştır. Fosil yakıt + ormansızlaşma → sera gazı ↑ → sıcaklık ↑ → buzul erimesi, deniz seviyesi ↑, kuraklık, aşırı olaylar, iklim göçü.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir grafik ya da haber verilir (sera gazı artışı, buzul alanının küçülmesi); iklim sistemindeki değişimin nedenini ve en az iki sonucunu açıklaman istenir.

TuzakSera etkisini tamamen zararlı saymak ya da ozon tabakasının incelmesiyle karıştırmak.

Tam puan içinNedeni (sera gazı artışı) farklı bileşenlerdeki sonuçlarla (buz küre, su küre, yaşam küre) ilişkilendir.

▭Boşluk doldurma insan etkisi

Yeryüzünden yayılan ısının atmosferdeki gazlarca tutulmasına denir. Kömür ve petrol gibi kullanımı bu gazların oranını artırmıştır. İnsanın yeryüzünü bu kadar değiştirdiği döneme adı verilir.

Sera etkisiFosil yakıtAntroposenBuzul çağıAlbedo

?Soru çöz neden-sonuç

Küresel sıcaklık artışının sonuçlarıyla ilgili bir öğrenci dört yargı yazıyor.

Bu yargılardan hangisi küresel ısınmanın beklenen bir sonucu değildir?

✓ A. Isınma buzulların erimesine ve küçülmesine yol açar; alanlarının genişlemesi beklenmez. B erimenin ve suyun ısınıp genleşmesinin, C aşırı olayların artışının, D ilkbaharın erken gelmesinin sonucudur; üçü de ısınmanın beklenen sonuçlarıdır.
Yazılı sorusuSera etkisinin Dünya için neden gerekli olduğunu ve insan faaliyetlerinin bu etkiyi nasıl güçlendirdiğini açıklayınız. Küresel ısınmanın iklim sisteminin iki farklı bileşenindeki sonucunu yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Sera gazları yerden yayılan ısının bir kısmını tutar; bu doğal sera etkisi sayesinde Dünya'nın ortalama sıcaklığı yaklaşık 15 °C'dir ve canlılar yaşayabilir. Sanayi Devrimi'nden sonra fosil yakıtların yakılması ve ormanların kesilmesi atmosferdeki karbondioksiti artırdı; daha çok ısı tutulmaya başlandı ve küresel sıcaklık yükseldi. Buz kürede buzullar ve deniz buzları eriyor; su kürede okyanuslar ısınıp genleşiyor ve deniz seviyesi yükseliyor. Yaşam kürede de bazı türlerin yayılış alanı değişiyor.

  • Doğal sera etkisinin gerekliliğini açıklamak — 3 puan
  • İnsan faaliyetlerinin etkiyi güçlendirmesini açıklamak — 3 puan
  • İki farklı bileşende sonuç yazmak — 4 puan

İnsan kaynaklı değişiklik ve sonuçları

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Coğrafya serisindeki Nem, yağış ve iklim tipleri sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir öğrenci defterine dört cümle yazıyor.

Bu cümlelerden hangisi iklim hakkında bilgi verir?

✓ A. Yağışın yıl içindeki dağılışı ve yıllık toplamı uzun yılların ortalamasına dayanır; bu iklim bilgisidir. B, C ve D tek bir sabaha, yarına ya da geceye ait kısa süreli koşullardır, yani hava durumudur; D'deki uç değer de tek başına iklimi göstermez.Kaynak: Hava olayları ve iklim sistemi · Hava olayları ve ölçümü

?Soru 2

Aynı gün iki gözlem yapılıyor: Geniş bir ovada rüzgâr saatte 40 km hızla esiyor. Aynı basınç koşullarında, ovanın hemen yanındaki sık ormanın içinde rüzgârın hızı saatte 10 km'ye düşüyor.

İki yer arasındaki hız farkının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Basınç koşulları aynıysa farkı yüzey yaratır; ağaçlar sürtünmeyi artırıp rüzgârı yavaşlatır. B ve D "aynı basınç koşulları" bilgisini görmezden geliyor; C sapma yönü değiştirir, hızı dörtte birine düşürmez.Kaynak: Basınç, rüzgâr ve yağış · Rüzgârın hızı, yönü; Türkiye

?Soru 3

Bir araştırmacı, 30° kuzey enlemi çevresinde yer alan geniş bir alanda yıllık yağışın çok az, gökyüzünün çoğu gün açık olduğunu gözlüyor.

Bu durumun nedeniyle ilgili,
I. Alan dinamik yüksek basınç kuşağındadır.
II. Hava burada alçalıcı hareket yapar.
III. Kuraklığın asıl nedeni Ekvator'daki gibi güçlü ısınmadır.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ D. 30° enlemi dinamik yüksek basınç kuşağıdır (I); burada hava çöktüğü için bulut ve yağış oluşmaz (II). A doğru olan II'yi atlıyor; B ve C kuraklığı ısınmaya bağlıyor, oysa ısınma havayı yükseltir ve Ekvator'u yağışlı yapar.Kaynak: Basınç, rüzgâr ve yağış · Basınç kuşakları, sürekli rüzgârlar

?Soru 4

Güneş ışınlarının öğle vakti Oğlak Dönencesi'ne dik geldiği gün için şu yargılar veriliyor:
I. Türkiye'de yılın en uzun gecesi yaşanır.
II. Avustralya'da yaz mevsimi başlar.
III. Dünya'nın her yerinde gece ile gündüz eşittir.

Bu yargılardan hangileri doğrudur?

✓ D. Işınların Oğlak Dönencesi'ne dik gelmesi 21 Aralık'tır: kuzeydeki Türkiye'de en uzun gece (I), güneydeki Avustralya'da yazın başlangıcı (II) yaşanır. III ekinoks günlerine (21 Mart, 23 Eylül) aittir. A doğru olan II'yi, B ve C tarihleri karıştırıyor.Kaynak: Sıcaklık · Dört tarih ve iklim kuşakları

?Soru 5

Mayıs sonunda Konya'da sabah açık olan gökyüzü öğleden sonra kabarık bulutlarla kaplanıyor. Kısa süren şiddetli bir sağanak ve dolu düşüyor, akşama doğru hava yeniden açılıyor.

Bu yağış için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ C. Sabah açık, öğleden sonra sağanak, akşam yine açık: gün içinde ısınan hava yükselmiş ve kabarık bulutlar kurmuştur; bu yükselim (konveksiyonel) yağışıdır. A yer şekli olmadan oluşan yağışı dağa bağlıyor; B cephe yağışı günlerce sürebilen geniş bir sisteme bağlıdır; D alçalan hava yağış yapmaz, gökyüzünü açar.Kaynak: Basınç, rüzgâr ve yağış · Hava kütleleri ve yağış türleri

?Soru 6

Bir öğrenci üç gün boyunca öğle saatinde gözlem yapıyor. Sıcaklık 14 °C'den 9 °C'ye, ardından 5 °C'ye düşüyor; rüzgâr güneybatıdan kuzeye dönüyor; bulutluluk her gün artıyor.

Bu gözlemlere göre ertesi gün için en uygun tahmin hangisidir?

✓ D. Sıcaklığın sürekli düşmesi, rüzgârın kuzeye dönmesi ve bulutluluğun artması soğuk ve yağışlı bir havanın geldiğini gösterir. A ve C düşen sıcaklığı ters yorumluyor; B artan bulutluluğu ve rüzgârın değişen yönünü görmezden geliyor.Kaynak: Hava olayları ve iklim sistemi · Hava tahmini ve gözlem

?Soru 7

Bir kentte temmuzda ölçülen en yüksek sıcaklıklar dört gün boyunca mevsim ortalamasından 4 °C fazla seyretmiş, beşinci gün normale dönmüştür.

Bu durumla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Sıcak hava dalgası için hem 3–5 °C fazlalık hem de art arda en az 5 gün gerekir; burada süre dört gündür. A süre şartını atlıyor; B sıcaklığı yağış eksikliğiyle karıştırıyor; D tanımdaki süre ölçütünü yok sayıyor.Kaynak: Hava olayları ve iklim sistemi · Aşırı hava olayları

?Soru 8

Bir haber: "Atlas Okyanusu'nda sıcak sular üzerinde güç toplayan dev fırtına, saatte 200 km'yi aşan rüzgârlarla ABD'nin Florida kıyılarına ulaştı. Kıyı kentlerinde sel ve dev dalgalar etkili oldu."

Haberde anlatılan fırtına için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Sıcak okyanusta doğup kıyıyı vuran fırtına tropikal rüzgârdır; ABD'de hurricane denir. A hortumu tropikal fırtınayla karıştırıyor, hortum karada oluşur ve küçüktür; C muson mevsimlik yön değiştiren rüzgârdır, fırtına değil; D fön dağdan inen kuru rüzgârdır.Kaynak: Basınç, rüzgâr ve yağış · Tropikal rüzgâr, muson, meltem, fön

?Soru 9

Aynı enlemde bulunan X ve Y kentlerinden X deniz kıyısında, Y ise iç kesimdeki bir platodadır. Y'de yaz ve kış sıcaklıkları arasındaki fark X'tekinden çok fazladır.

Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Denizin özgül ısısı yüksektir, kıyıdaki sıcaklık farkını azaltır; iç kesimdeki kara ise yazın hızla ısınıp kışın hızla soğur. A yanlıştır, iki kent aynı enlemdedir; B tek başına yıllık farkı açıklamaz; D platonun yüksek olduğunu ters okuyor.Kaynak: Sıcaklık · Sıcaklığı etkileyen öteki faktörler

?Soru 10

Aynı gün ve aynı saatte, deniz seviyesindeki Ekvator kıyısında sıcaklık 30 °C, aynı boylamdaki 70° kuzey enlemindeki bir kıyıda 2 °C ölçülüyor.

Bu farkın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Dünya'nın şekli yüzünden ışınlar Ekvator'a dik, yüksek enlemlere eğik gelir; birim alana düşen enerji farklıdır. A uzaklığın etkisini abartıyor, bu fark önemsizdir; C yanlıştır, iki yer de deniz seviyesindedir; D aynı boylamda yerel saat aynıdır.Kaynak: Sıcaklık · Güneş enerjisi ve geliş açısı
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Coğrafya soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →