Nüfus dinamikleri: tarihsel değişim, dağılış, göç, piramitler ve politikalar

Dünya nüfusu 1800'lerin başında 1 milyardı, bugün 8 milyarı geçti. Nüfusun nasıl arttığını, nereye toplandığını, neden göç ettiğini ve ülkelerin nüfus için hangi politikaları seçtiğini görüyorsun.

5 durak9. sınıf · 2. dönem
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ÜÇ SIÇRAMA · 8 MİLYAR

Nüfusun tarihsel değişimi: üç sıçrama ve 8 milyar

MEB 9. sınıf · Beşerî Sistemler ve Süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSera etkisi nedir, insan faaliyetleri iklimi nasıl değiştiriyor, küresel ısınmanın sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (İklim türleri ve iklim değişikliği). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Su buharı, karbondioksit ve metan gibi sera gazları yerden yükselen ısıyı tutar; buna sera etkisi denir ve Dünya'yı yaşanabilir kılar. Sanayi Devrimi'nden beri fosil yakıtlar ve ormansızlaşma sera gazlarını artırarak bu etkiyi güçlendirdi. Sonuçta Dünya ısınıyor: buzullar eriyor, deniz seviyesi yükseliyor, aşırı hava olayları ve kuraklık artıyor.

İnsan kaynaklı değişiklik ve sonuçları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dünya nüfusu tarih boyunca nasıl değişti, nüfus artışındaki üç büyük sıçrama nedir?

Kısa cevap: Dünya nüfusu tarih boyunca genellikle arttı ama artış hızı son iki yüzyılda katlandı. Üç büyük sıçrama aletlerin icadı, tarımla yerleşik hayata geçiş ve Sanayi Devrimi ile tıptaki ilerlemelerdir. Nüfus 1800'lerin başında 1 milyara ulaştı, 1950'den sonra hızla büyüdü ve 2022'de 8 milyarı geçti. Gelecek tahminlerine nüfus projeksiyonu denir.

Büyükannenin çocukluğunda Türkiye'nin nüfusu bugünkünün üçte biri kadardı.

Üç büyük sıçrama

Coğrafya bilimi sayfasında nüfus coğrafyasının nüfusun değişimini ve dağılışını incelediğini gördük. İnsanlık tarihinin büyük bölümünde nüfus çok yavaş arttı, çünkü yetersiz beslenme, salgınlar ve savaşlar ölümleri yüksek tutuyordu. Nüfus artışında üç büyük sıçrama yaşandı. Birincisi yaklaşık bir milyon yıl önce insanların taş aletler yapmasıyla başladı; avlanma ve korunma kolaylaştı. İkincisi yaklaşık 10 bin yıl önce tarım ve hayvancılıkla yerleşik hayata geçilmesidir. Ürün fazlası gıdaya erişimi kolaylaştırdı ve ilk kentler kuruldu.

Üçüncü sıçrama Sanayi Devrimi ve bilimdeki ilerlemelerle geldi. Aşılar, temiz su ve daha iyi beslenme ölüm oranlarını hızla düşürdü, ortalama ömür uzadı. Doğum oranları bir süre yüksek kalınca nüfus hızla büyüdü: Dünya nüfusu 1800'lerin başında 1 milyara, 1927'de 2 milyara ulaştı.

1950'den sonra hızlı nüfuslanma

1950'den sonra nüfus artışı daha da hızlandı; dünya nüfusuna yeni bir milyar eklenmesi bazı dönemlerde 11–12 yıla indi ve 2022'de 8 milyar aşıldı. Nüfusun miktarı ve yapısı hakkında geleceğe yönelik yapılan tahminlere nüfus projeksiyonu denir. Birleşmiş Milletler, dünya nüfusunun bu yüzyılın ikinci yarısında yaklaşık 10 milyarın biraz üstünde en yüksek düzeye ulaşmasını bekliyor.

Eğri binlerce yıl yataya yakın ilerler; son iki yüzyılda dikleşir. Ölçek şematiktir.Görsel: Sınav Defteri

Türkiye'de nüfusun gelişimi

Türkiye'de ilk nüfus sayımı 1927'de yapıldı ve nüfus yaklaşık 13,6 milyondu. 1950–1980 arasında sağlık koşullarının iyileşmesi ve doğum oranlarının yüksek kalmasıyla nüfus artış hızı en yüksek düzeylerine çıktı. Sonra kentleşme, eğitim ve kadınların çalışma hayatına katılmasıyla doğumlar azaldı ve artış hızı düştü. Bugün nüfus 86 milyonu aşmıştır ama artış hızı çok yavaşlamıştır.

Akılda kalsın: Üç sıçrama: alet → tarım (~10 bin yıl önce) → Sanayi Devrimi ve tıp. 1 milyar ~1804, 2 milyar 1927, 8 milyar 2022. Hızlı artış = ölüm düşer, doğum yüksek kalır. Geleceğe yönelik tahmin = nüfus projeksiyonu.
Yazılıda

Nasıl sorulurDünya ya da Türkiye nüfus grafiği verilir; nüfusun en hızlı arttığı dönemi bulman ve nedenlerini açıklaman istenir.

TuzakNüfus miktarı ile artış hızını karıştırmak; artış hızı düşse de nüfus artmaya devam edebilir.

Tam puan içinDönemi grafikteki değerle göster ve doğum-ölüm dengesindeki değişimle açıkla.

↕Nüfus artışının aşamalarını sırala

  1. Sanayi Devrimi ve aşılarla ölüm oranlarının düşmesi
  2. Taş aletlerle avlanmanın ve korunmanın kolaylaşması
  3. 1950'den sonra gelişmekte olan ülkelerde hızlı nüfuslanma
  4. Tarımla yerleşik hayata geçilmesi ve ilk kentler

?Soru çöz neden

1950'den sonra Asya ve Afrika'daki birçok ülkede nüfus çok hızlı artmıştır.

Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Aşı ve ilaçların yayılmasıyla ölümler hızla azaldı ama doğumlar yüksek kaldı; aradaki fark nüfusu hızla büyüttü. A tam tersi bir sonuç doğururdu; B bu ülkelerin daha çok göç verdiğini gözden kaçırıyor; C tarımın binlerce yıl önce başladığını unutuyor.
Yazılı sorusuTarım Devrimi ve Sanayi Devrimi'nin dünya nüfusunun artışı üzerindeki etkilerini karşılaştırarak açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Tarım Devrimi yaklaşık 10 bin yıl önce insanların tarım ve hayvancılıkla yerleşik hayata geçmesidir. Ürün fazlası gıdaya erişimi kolaylaştırdı, açlık azaldı ve ilk kentler kuruldu; nüfus arttı ama artış yine de yavaştı. Sanayi Devrimi'nden sonra ise tıptaki ilerlemeler, aşılar, temiz su ve daha iyi beslenme ölüm oranlarını hızla düşürdü ve ortalama ömrü uzattı. Doğumlar yüksek kalınca nüfus çok hızlı arttı; bu yüzden ikinci sıçramanın etkisi yavaş, üçüncü sıçramanınki çok hızlı olmuştur.

  • Tarım Devrimi'nin etkisini nedeniyle açıklamak — 4 puan
  • Sanayi Devrimi'nin etkisini ölüm oranlarıyla açıklamak — 4 puan
  • Artış hızı yönünden karşılaştırmak — 2 puan

Nüfusun tarihsel değişimi

Cevabın nasıldı?
YOĞUN · SEYREK · KİŞİ/KM²

Nüfusun dağılışı: insanlar neden bazı yerlerde toplanır?

MEB 9. sınıf · Beşerî Sistemler ve Süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünya nüfusu tarih boyunca nasıl değişti, nüfus artışındaki üç büyük sıçrama nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dünya nüfusu tarih boyunca genellikle arttı ama artış hızı son iki yüzyılda katlandı. Üç büyük sıçrama aletlerin icadı, tarımla yerleşik hayata geçiş ve Sanayi Devrimi ile tıptaki ilerlemelerdir. Nüfus 1800'lerin başında 1 milyara ulaştı, 1950'den sonra hızla büyüdü ve 2022'de 8 milyarı geçti. Gelecek tahminlerine nüfus projeksiyonu denir.

Nüfusun tarihsel değişimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Nüfusun dağılışını etkileyen faktörler nelerdir, nüfus yoğunluğu nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: İnsanlar dünyaya eşit dağılmamıştır. Ilıman iklimli, düz, verimli topraklı, suyu bol, kıyıda ya da ulaşımı gelişmiş yerlerde nüfus yoğun; kutuplar, çöller, yüksek dağlar ve sık ormanlar seyrektir. Sanayi, ticaret, göç ve politikalar da dağılışı değiştirir. Nüfus yoğunluğu, nüfusun yüz ölçümüne bölünmesiyle bulunur (kişi/km²).

Gece çekilmiş bir uydu fotoğrafında Avrupa ve Hindistan ışıl ışıl, Sahra ve Sibirya karanlıktır.

Doğal faktörler

İnsanların her yere aynı yoğunlukta yerleşememesi bazı yerleri kalabalık, bazılarını boş bırakır. Doğal koşullar bu dağılışın temelidir. Yıl boyu buzlarla kaplı kutup bölgelerinde, çok kurak çöllerde ve yüksek, sarp dağlarda iklim ve yer şekilleri yaşamayı zorlaştırdığı için nüfus çok seyrektir. Buna karşılık ılıman iklimli, düz ovalık, verimli topraklı, akarsu ve yer altı suyu bol yerlerde nüfus kalabalıktır. Kıyılar hem ılıman iklimi hem de deniz ulaşımı ve ticareti sayesinde nüfusu çeker; dünyanın büyük kentlerinin çoğu kıyılarda ya da büyük akarsuların kenarındadır.

Beşerî ve ekonomik faktörler

Sanayinin, ticaretin ve hizmetlerin geliştiği kentler iş olanakları sunduğu için nüfus çeker. Tarihî ve kültürel merkezler, siyasi nedenler, nüfus politikaları ve göçler dağılışı değiştirir. Dünyada en yoğun alanlar Doğu Asya, Güney Asya, Avrupa ve Kuzey Amerika'nın doğusudur.

Nüfus yoğunluğu nasıl hesaplanır?

Bir yerin ne kadar kalabalık ya da seyrek olduğunu karşılaştırmak için nüfus yoğunluğu kullanılır: nüfus, yüz ölçümüne bölünür ve sonuç km² başına düşen kişi sayısıdır. Çözümlü örnek: Nüfusu 2.400.000, yüz ölçümü 1.200 km² olan bir ilin yoğunluğu 2.400.000 ÷ 1.200 = 2.000 kişi/km²'dir. Türkiye'nin yaklaşık 86 milyonluk nüfusu ve yaklaşık 780 bin km²'lik yüz ölçümüyle ortalama yoğunluğu 110 kişi/km² dolayındadır. Harita okuryazarlığı sayfasında gördüğün koroplet ve noktalama haritaları yoğunluğu göstermenin en yaygın yollarıdır.

Nüfusun dağılışını etkileyen faktörler
Nüfusu çekenNüfusu iten
Ilıman iklimAşırı soğuk ya da kurak iklim
Düz ve alçak araziler, ovalarYüksek ve sarp dağlar
Verimli toprak, bol suVerimsiz toprak, su kıtlığı
Kıyılar, işlek ulaşım yollarıUlaşımı güç, kapalı alanlar
Sanayi, ticaret, hizmet ve iş olanağıİşsizlik, savaş, sık afet

Türkiye'de de nüfus eşit dağılmamıştır. Sanayi ve ticaretin yoğunlaştığı Marmara çevresi, kıyı ovaları ve büyük kentler kalabalıktır; yüksek ve engebeli Doğu Anadolu'nun bazı kesimleri ile iç kesimlerdeki kurak alanlar seyrektir.

Akılda kalsın: Yoğun = ılıman iklim, ova, su, kıyı, sanayi. Seyrek = kutup, çöl, yüksek dağ, sık orman. Nüfus yoğunluğu = nüfus ÷ yüz ölçümü (kişi/km²).
Yazılıda

Nasıl sorulurBir nüfus yoğunluğu haritası verilir; yoğun ve seyrek iki alanı seçip nedenlerini doğal ve beşerî faktörlerle açıklaman ya da verilen değerlerle yoğunluk hesaplaman istenir.

TuzakNüfus miktarı fazla olanı yoğunluğu da fazla sanmak; yoğunluk yüz ölçümüne bağlıdır.

Tam puan içinEn az bir doğal ve bir beşerî faktör yaz, hesapta birimi (kişi/km²) unutma.

⇄Yeri, nüfusunu açıklayan faktörle eşleştir dağılış

?Soru çöz hesaplama

X ilinin nüfusu 600.000, yüz ölçümü 12.000 km²; Y ilinin nüfusu 450.000, yüz ölçümü 3.000 km²'dir.

Bu iki ille ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. X: 600.000 ÷ 12.000 = 50; Y: 450.000 ÷ 3.000 = 150 kişi/km². A nüfus miktarını yoğunlukla karıştırıyor; C hesap yapmadan tahmin ediyor; D bölmeyi yanlış yapıyor.
Yazılı sorusuDünyada kıyıların ve büyük akarsu boylarının genellikle kalabalık, çöllerin ve yüksek dağların ise seyrek nüfuslu olmasının nedenlerini doğal ve beşerî faktörlerle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Kıyılarda deniz etkisiyle iklim daha ılımandır; akarsu boylarında su ve verimli alüvyal toprak bulunur, bu da tarımı kolaylaştırır. Ayrıca kıyılarda deniz ulaşımı ve ticaret, akarsu boylarında ulaşım kolaylığı sanayiyi ve kentleri büyütür; iş olanağı nüfusu çeker. Çöllerde aşırı kuraklık ve su yokluğu, yüksek dağlarda ise soğuk iklim, sarp arazi ve ulaşım güçlüğü tarımı ve yerleşmeyi zorlaştırır; iş olanağı az olduğu için nüfus seyrektir.

  • Kalabalık alanlar için doğal faktör yazmak — 3 puan
  • Kalabalık alanlar için beşerî faktör yazmak — 3 puan
  • Seyrek alanların nedenlerini açıklamak — 4 puan

Nüfusun dağılışı ve yoğunluğu

Cevabın nasıldı?
İTİCİ · ÇEKİCİ · MÜBADELE · BEYİN GÖÇÜ

Göç: insanları yerinden eden ve çeken nedenler

MEB 9. sınıf · Beşerî Sistemler ve Süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNüfusun dağılışını etkileyen faktörler nelerdir, nüfus yoğunluğu nasıl hesaplanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İnsanlar dünyaya eşit dağılmamıştır. Ilıman iklimli, düz, verimli topraklı, suyu bol, kıyıda ya da ulaşımı gelişmiş yerlerde nüfus yoğun; kutuplar, çöller, yüksek dağlar ve sık ormanlar seyrektir. Sanayi, ticaret, göç ve politikalar da dağılışı değiştirir. Nüfus yoğunluğu, nüfusun yüz ölçümüne bölünmesiyle bulunur (kişi/km²).

Nüfusun dağılışı ve yoğunluğu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Göç nedir, insanlar neden göç eder, itici ve çekici faktörler nelerdir?

Kısa cevap: Göç, insanların doğal, ekonomik, sosyal, siyasi ya da kültürel nedenlerle bulundukları yerden başka bir yere yerleşmek üzere hareket etmesidir. Yaşanan yeri terk ettiren koşullara itici, gidilen yeri cazip kılan koşullara çekici faktörler denir. Kavimler Göçü, Türklerin Orta Asya'dan göçleri, mübadele, beyin göçü ve iklim göçü göç türlerine örnektir.

Sınıfında başka şehirden ya da başka ülkeden gelmiş bir arkadaşın var mı? Ailesinin taşınma kararının arkasında büyük olasılıkla bir "iten" ve bir "çeken" neden vardır.

İtici ve çekici faktörler

Göç, insanlık tarihi kadar eskidir. Bir göç kararında iki taraf vardır. İtici faktörler, insanların yaşadıkları yeri terk etmesine neden olan koşullardır: işsizlik, yoksulluk, kuraklık, savaş, baskı, afetler ve yetersiz eğitim ya da sağlık hizmetleri gibi. Çekici faktörler ise gidilecek yeri cazip kılan iş olanakları, yüksek ücret, güvenlik, iyi eğitim ve sağlık hizmetleridir. Ayrıca mesafe, maliyet, sınırlar ve yasalar göçün önündeki engellerdir. Göç eden kişinin yaşı, mesleği, dili ve ailesi gibi kişisel özellikleri de kararı etkiler; genç ve eğitimli kişiler daha kolay göç eder.

Her göç kararında itici ve çekici faktörler engellerle ve kişinin kendi durumuyla birlikte tartılır.Görsel: Sınav Defteri

Tarihten bugüne göçler

Tarihte pek çok büyük göç yaşandı: Kavimler Göçü, Avrupa'dan Amerika kıtasına göçler, Afrika'dan zorla yapılan köle göçleri ve Sanayi Devrimi'yle başlayan işçi göçleri bunlardandır. Türkler de Orta Asya'dan yüzyıllar boyunca batıya ve güneye göç etti. Kuraklığın otlakları azaltması, artan nüfusa kaynakların yetmemesi ve komşu güçlerin baskısı bu göçlerin başlıca nedenleriydi. Devletler arası anlaşmayla yapılan zorunlu yer değiştirmeye mübadele denir; Lozan Antlaşması'yla Türkiye'deki Rumlar ile Yunanistan'daki Türkler yer değiştirdi.

Bugün de savaş, iç karışıklık, yoksulluk, iş arama, eğitim ve sağlık gibi nedenlerle göçler sürüyor. İyi eğitimli ve nitelikli kişilerin daha iyi çalışma koşulları için başka ülkelere gitmesine beyin göçü denir; gidilen ülke kazanırken ülkesi yetişmiş insan gücünü kaybeder. İklim türleri ve iklim değişikliği sayfasında gördüğümüz kuraklık, deniz seviyesi yükselmesi ve şiddetli fırtınalar da insanları yurtlarını terk etmeye zorluyor; bu kişilere iklim göçmeni denir.

Akılda kalsın: Göç = itici + çekici + engeller + kişisel özellikler. Mübadele = anlaşmayla zorunlu yer değiştirme (Lozan). Beyin göçü = nitelikli kişilerin göçü. İklim göçü = kuraklık, deniz yükselmesi, fırtına nedeniyle.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir göç haberi ya da metni verilir; itici ve çekici faktörleri ayırman, göçün türünü (zorunlu, ekonomik, beyin göçü, iklim göçü) belirlemen ve sonuçlarını yazman istenir.

TuzakGidilen yerdeki iş olanağını itici faktör saymak; itici faktör terk edilen yere aittir.

Tam puan içinHer faktörü hangi yere ait olduğuyla birlikte yaz.

▭Boşluk doldurma göç türleri

Lozan Antlaşması'yla Türkiye ile Yunanistan arasında yapılan zorunlu nüfus değişimine denir. Bir ülkede yetişmiş mühendis ve doktorların daha iyi koşullar için yurt dışına gitmesi olarak adlandırılır. Kuraklık nedeniyle köyünü terk etmek zorunda kalan çiftçi ise bir olur.

MübadeleBeyin göçüİklim göçmeniMevsimlik göçTurist

?Soru çöz itici mi çekici mi?

Kuraklık nedeniyle tarımın yapılamadığı bir köyden ailesiyle birlikte büyük bir kente taşınan Murat, kentte bir fabrikada iş buluyor ve çocuklarını daha iyi okullara gönderebiliyor.

Bu göçle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Kuraklık köyü terk ettiren itici, kentteki iş ve eğitim olanakları ise kenti cazip kılan çekici faktörlerdir. B faktörün yerini karıştırıyor; C devletler arası anlaşma olmadığı için mübadele değildir; D göç eden kişinin nitelikli uzmanlığı söz konusu değildir.
Yazılı sorusuBeyin göçünün göç veren ve göç alan ülke açısından birer olumlu ya da olumsuz sonucunu açıklayınız. Beyin göçünü azaltmak için göç veren ülkenin alabileceği bir önlem yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Göç veren ülke, eğitimine yatırım yaptığı doktor, mühendis ve bilim insanlarını kaybeder; nitelikli iş gücü açığı oluşur ve gelişme yavaşlar. Göç alan ülke ise yetiştirme maliyetine katlanmadan nitelikli iş gücü kazanır; bilim ve teknolojide ilerler. Göç veren ülke araştırma olanaklarını artırarak, ücretleri ve çalışma koşullarını iyileştirerek ve yurt dışındaki uzmanları geri dönmeye özendiren destekler vererek beyin göçünü azaltabilir.

  • Göç veren ülke açısından sonucu açıklamak — 4 puan
  • Göç alan ülke açısından sonucu açıklamak — 3 puan
  • Uygun bir önlem yazmak — 3 puan

Göç

Cevabın nasıldı?
GENÇ · AKTİF · YAŞLI NÜFUS

Nüfus piramitleri: bir ülkenin yaş fotoğrafı

MEB 9. sınıf · Beşerî Sistemler ve Süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGöç nedir, insanlar neden göç eder, itici ve çekici faktörler nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Göç, insanların doğal, ekonomik, sosyal, siyasi ya da kültürel nedenlerle bulundukları yerden başka bir yere yerleşmek üzere hareket etmesidir. Yaşanan yeri terk ettiren koşullara itici, gidilen yeri cazip kılan koşullara çekici faktörler denir. Kavimler Göçü, Türklerin Orta Asya'dan göçleri, mübadele, beyin göçü ve iklim göçü göç türlerine örnektir.

Göç

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Nüfus piramidi nedir, nasıl okunur, piramitten ülkenin gelişmişliği hakkında ne söylenebilir?

Kısa cevap: Nüfus piramidi, nüfusun yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımını gösteren grafiktir. Tabanı geniş piramit doğum oranının ve genç nüfusun fazla olduğunu, tabanı dar ve üstü geniş piramit doğumların azaldığını ve yaşlı nüfusun arttığını gösterir. 0–14 yaş genç, 15–64 yaş çalışma çağındaki (aktif), 65 ve üstü yaşlı nüfustur.

Bir okulun bütün öğrencilerini boy sırasına koymak yerine yaşlarına göre dizdiğini düşün: hangi yaşta kaç kişi olduğu, o okulun geçmişini ve geleceğini anlatır. Nüfus piramidi bunu bir ülke için yapar.

Piramit nasıl okunur?

Nüfus piramidinde dikey eksende beşer yıllık yaş grupları, yatay eksende her yaş grubundaki nüfusun miktarı ya da oranı bulunur; erkekler bir yanda, kadınlar öbür yanda gösterilir. Alttaki 0–14 yaş grubu genç nüfustur. 15–64 yaş çalışma çağındaki (aktif) nüfus, 65 yaş ve üstü yaşlı nüfustur. Genç ve yaşlı nüfus birlikte bağımlı nüfus olarak anılır, çünkü çoğunlukla çalışma çağındakilerin desteğine ihtiyaç duyarlar. Nüfusu tam ortadan ikiye bölen yaşa ortanca yaş denir; ortanca yaş yükseldikçe nüfus yaşlanıyordur.

Üç piramit, üç ülke tipi

Tabanı geniş, tepesi sivri piramit, doğum oranının yüksek, ortalama ömrün kısa olduğu ülkelere aittir. Genç nüfus fazladır ve nüfus hızla artar; birçok az gelişmiş ülkenin piramidi böyledir. Tabanı daralmaya başlamış, orta kısmı geniş piramit doğumların azaldığını ve çalışma çağındaki nüfusun kalabalık olduğunu gösterir; gelişmekte olan ülkeler bu durumdadır. Tabanı dar, üst kısmı geniş piramit ise doğumların çok azaldığı, ortalama ömrün uzun olduğu gelişmiş ülkelere aittir; yaşlı nüfusun oranı yüksektir ve nüfus artışı durma noktasına gelmiştir.

Piramidin tabanı doğumları, gövdesi çalışma çağını, tepesi yaşlı nüfusu gösterir.Görsel: Sınav Defteri (şematik)

Türkiye'nin piramidi geçmişte tabanı geniş bir üçgendi; bugün tabanı daralmış, orta yaş gruplarının kalabalık olduğu bir biçim almıştır. Bu, doğumların azaldığını ve nüfusun yavaş yavaş yaşlandığını gösterir.

Akılda kalsın: 0–14 genç, 15–64 aktif, 65+ yaşlı; genç + yaşlı = bağımlı nüfus. Geniş taban = çok doğum (az gelişmiş), dar taban + geniş tepe = yaşlanan nüfus (gelişmiş).
Yazılıda

Nasıl sorulurİki ülkenin nüfus piramidi verilir; doğum oranı, ortalama ömür, genç ve yaşlı nüfus ile gelişmişlik düzeyi yönünden karşılaştırman istenir.

TuzakPiramidin genişliğini toplam nüfus sanmak; piramit çoğu zaman oran gösterir, biçim yaş yapısını anlatır.

Tam puan içinTabanı, gövdeyi ve tepeyi ayrı ayrı yorumla.

⇄Piramitteki özelliği anlamıyla eşleştir piramit okuma

?Soru çöz gelişmişlik

Bir ülkenin nüfus piramidinin tabanı dar, 40–70 yaş grupları geniş ve 80 yaş üstü gruplar belirgin biçimde kalabalıktır.

Bu ülke için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ C. Dar taban genç nüfusun az olduğunu gösterir; bu yüzden genç nüfus oranının yüksek olduğu söylenemez. A dar tabanın, B kalabalık yaşlı gruplarının doğru yorumudur; D doğumlar azaldığı için çalışma çağına girecek kuşakların küçüleceğini doğru tahmin ediyor.
XY
Yazılı sorusuŞekilde X ve Y ülkelerinin nüfus piramitleri verilmiştir. İki ülkeyi doğum oranı, yaşlı nüfus oranı ve gelişmişlik düzeyi yönünden karşılaştırınız. (9 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: X ülkesinin piramidinin tabanı çok geniştir; doğum oranı yüksek ve genç nüfus fazladır. Tepesi sivri olduğu için yaşlı nüfus oranı düşük, ortalama ömür kısadır; bu özellikler az gelişmiş bir ülkeye işaret eder. Y ülkesinin piramidinin tabanı dardır; doğum oranı düşüktür. Üst yaş grupları geniş olduğu için yaşlı nüfus oranı yüksek ve ortalama ömür uzundur; Y gelişmiş bir ülkedir.

  • Doğum oranı yönünden karşılaştırmak — 3 puan
  • Yaşlı nüfus oranı yönünden karşılaştırmak — 3 puan
  • Gelişmişlik düzeyini gerekçesiyle belirlemek — 3 puan

Nüfus piramitleri

Cevabın nasıldı?
BEŞ AŞAMA · NÜFUS POLİTİKALARI

Demografik dönüşüm ve nüfus politikaları

MEB 9. sınıf · Beşerî Sistemler ve Süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNüfus piramidi nedir, nasıl okunur, piramitten ülkenin gelişmişliği hakkında ne söylenebilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nüfus piramidi, nüfusun yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımını gösteren grafiktir. Tabanı geniş piramit doğum oranının ve genç nüfusun fazla olduğunu, tabanı dar ve üstü geniş piramit doğumların azaldığını ve yaşlı nüfusun arttığını gösterir. 0–14 yaş genç, 15–64 yaş çalışma çağındaki (aktif), 65 ve üstü yaşlı nüfustur.

Nüfus piramitleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Demografik dönüşüm modeli nedir, ülkeler hangi nüfus politikalarını uygular?

Kısa cevap: Demografik dönüşüm modeli, bir ülkenin gelişmesiyle doğum ve ölüm oranlarının beş aşamada nasıl değiştiğini anlatır: önce ikisi de yüksektir, sonra ölümler, ardından doğumlar düşer. Ülkeler nüfusla ilgili sorun ve fırsatlarına göre nüfus politikası belirler: artış hızını azaltmak ya da artırmak, nüfusu ülke içinde dengeli dağıtmak, niteliği yükseltmek ve göç almak.

Büyük dedenin dokuz kardeşi vardı ama bunların ancak beşi yetişkinliğe ulaştı. Senin ailende ise kardeş sayısı az, dedeler uzun yaşıyor. Bu değişim, bir modelin aşamalarıdır.

Demografik dönüşüm modelinin beş aşaması

Göçü hesaba katmadan doğum ve ölüm oranlarının gelişmeyle birlikte nasıl değiştiğini anlatan modele demografik dönüşüm modeli denir. Birinci aşamada doğum ve ölüm oranları yüksektir, nüfus çok yavaş artar; sanayi öncesi toplumlar böyleydi ve bugün bu aşamada ülke kalmamıştır. İkinci aşamada beslenme ve sağlığın iyileşmesiyle ölümler düşmeye başlar, doğumlar yüksek kalır ve nüfus hızla artar. Üçüncü aşamada kentleşme, eğitim ve kadınların çalışma hayatına katılmasıyla doğumlar da azalır, artış yavaşlar. Dördüncü aşamada doğum ve ölüm oranları düşüktür, artış çok yavaştır. Beşinci aşamada doğumlar ölümlerin altına iner; yaşlı nüfus fazladır ve nüfus azalmaya başlar.

İki çizgi arasındaki açıklık doğal nüfus artışıdır; en geniş olduğu 2. ve 3. aşamalarda nüfus hızla büyür.Görsel: Sınav Defteri (şematik)

Nüfus politikaları

Ülkelerin nüfusun artış hızı, yapısı ve dağılışı için aldığı kararların bütününe nüfus politikası denir. Doğum oranı yüksek ülkeler eğitim, sağlık, konut ve iş yetersizliği yaşar; bu ülkeler nüfus artış hızını azaltmaya yönelik politikalar uygular. Doğumların çok azaldığı gelişmiş ülkelerde ise yaşlı nüfus artar, iş gücü açığı doğar; bu ülkeler doğumu destekleyerek artış hızını yükseltmeye çalışır. Bazı ülkeler nüfusu büyük kentlerden geri kalmış bölgelere yaymak için politikalar geliştirir; bazıları eğitim ve sağlık yatırımlarıyla nüfusun niteliğini yükseltmeyi amaçlar. İş gücü ihtiyacı olan ülkeler ise nitelikli göçmenleri çeken göç politikaları uygular.

Çalışma çağındaki nüfusun oranının bağımlı nüfustan yüksek olduğu döneme demografik fırsat penceresi denir. Bu dönem iyi değerlendirilirse ekonomi hızla büyür. Türkiye de nüfus politikalarını zaman içinde değiştirdi: Cumhuriyet'in ilk yıllarında savaş kayıpları nedeniyle nüfusu artırmayı, 1965'ten sonra artış hızını düşürmeyi amaçladı; son yıllarda azalan doğurganlık karşısında aileyi ve doğumu destekleyen politikalara yöneldi.

Akılda kalsın: Model: önce ölüm düşer (2. aşama, hızlı artış), sonra doğum düşer (3), ikisi de düşük (4), doğum ölümün altında (5). Politikalar: azaltma, artırma, dağıtma, nitelik, göç alma. Fırsat penceresi = aktif nüfus bağımlıdan fazla.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir ülkenin doğum-ölüm oranları ya da piramidi verilir; ülkenin demografik dönüşümün hangi aşamasında olduğunu belirlemen ve uygulaması gereken nüfus politikasını gerekçesiyle önermen istenir.

Tuzak2. aşamada artışı doğumların artmasına bağlamak; asıl neden ölümlerin düşmesidir.

Tam puan içinAşamayı doğum ve ölüm oranlarıyla gerekçelendir, politikayı ülkenin sorununa bağla.

⇄Durumu demografik dönüşüm aşamasıyla eşleştir model

?Soru çöz politika seçimi

Bir ülkede doğurganlık çok düşmüş, yaşlı nüfus oranı hızla artmış ve fabrikalar çalışacak işçi bulmakta zorlanmaya başlamıştır.

Bu ülkenin uygulaması en uygun nüfus politikası hangisidir?

✓ B. Yaşlanan ve iş gücü açığı olan bir ülkenin doğumu desteklemesi ve göçmen alması sorunu hafifletir. A nüfusu daha da yaşlandırır; C çalışma çağındaki nüfusu azaltır; D iş gücünden çıkanların sayısını artırarak açığı büyütür.
Yazılı sorusuDemografik dönüşüm modelinin ikinci aşamasında nüfusun hızla artmasının nedenini açıklayınız. Bu aşamadaki bir ülkenin karşılaşabileceği iki sorunu ve uygulayabileceği nüfus politikasını yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: İkinci aşamada beslenme koşulları ve sağlık hizmetleri iyileştiği, aşılar yaygınlaştığı için ölüm oranları hızla düşer. Doğum oranları ise yüksek kalmaya devam eder. Doğumlar ile ölümler arasındaki fark büyüdüğü için nüfus çok hızlı artar. Bu aşamadaki ülke okul, hastane ve konut yetersizliği ile işsizlik ve çarpık kentleşme gibi sorunlarla karşılaşabilir. Bu ülke eğitim ve aile planlamasıyla nüfus artış hızını azaltmaya yönelik politikalar uygulamalıdır.

  • Hızlı artışı ölümlerin düşüp doğumların yüksek kalmasıyla açıklamak — 4 puan
  • İki sorun yazmak — 4 puan
  • Uygun bir nüfus politikası önermek — 2 puan

Demografik dönüşüm ve nüfus politikaları

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Coğrafya serisindeki Dünyada nüfus sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bugün buzlarla kaplı Antarktika'da kömür yatakları ve ılık iklim bitkilerine ait fosiller bulunmuştur.

Bu bulgu en çok hangi doğal nedenin iklim üzerindeki etkisini gösterir?

✓ D. Kömür ve ılık iklim fosilleri, kıtanın geçmişte daha ılık enlemlerde olduğunu ve levha hareketleriyle bugünkü yerine kaydığını gösterir. A birkaç yıllık soğumadır, böyle kalıcı iz bırakmaz; B insan kaynaklıdır ve kentlere özgüdür; C bir gün içindeki değişimdir.Kaynak: İklim türleri ve iklim değişikliği · İklim değişikliğinin doğal nedenleri

?Soru 2

Mayıs sonunda Konya'da sabah açık olan gökyüzü öğleden sonra kabarık bulutlarla kaplanıyor. Kısa süren şiddetli bir sağanak ve dolu düşüyor, akşama doğru hava yeniden açılıyor.

Bu yağış için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ C. Sabah açık, öğleden sonra sağanak, akşam yine açık: gün içinde ısınan hava yükselmiş ve kabarık bulutlar kurmuştur; bu yükselim (konveksiyonel) yağışıdır. A yer şekli olmadan oluşan yağışı dağa bağlıyor; B cephe yağışı günlerce sürebilen geniş bir sisteme bağlıdır; D alçalan hava yağış yapmaz, gökyüzünü açar.Kaynak: Basınç, rüzgâr ve yağış · Hava kütleleri ve yağış türleri

?Soru 3

Aynı gün iki gözlem yapılıyor: Geniş bir ovada rüzgâr saatte 40 km hızla esiyor. Aynı basınç koşullarında, ovanın hemen yanındaki sık ormanın içinde rüzgârın hızı saatte 10 km'ye düşüyor.

İki yer arasındaki hız farkının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Basınç koşulları aynıysa farkı yüzey yaratır; ağaçlar sürtünmeyi artırıp rüzgârı yavaşlatır. B ve D "aynı basınç koşulları" bilgisini görmezden geliyor; C sapma yönü değiştirir, hızı dörtte birine düşürmez.Kaynak: Basınç, rüzgâr ve yağış · Rüzgârın hızı, yönü; Türkiye

?Soru 4

Aynı enlemde bulunan X ve Y kentlerinden X deniz kıyısında, Y ise iç kesimdeki bir platodadır. Y'de yaz ve kış sıcaklıkları arasındaki fark X'tekinden çok fazladır.

Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Denizin özgül ısısı yüksektir, kıyıdaki sıcaklık farkını azaltır; iç kesimdeki kara ise yazın hızla ısınıp kışın hızla soğur. A yanlıştır, iki kent aynı enlemdedir; B tek başına yıllık farkı açıklamaz; D platonun yüksek olduğunu ters okuyor.Kaynak: Sıcaklık · Sıcaklığı etkileyen öteki faktörler

?Soru 5

Küresel sıcaklık artışının sonuçlarıyla ilgili bir öğrenci dört yargı yazıyor.

Bu yargılardan hangisi küresel ısınmanın beklenen bir sonucu değildir?

✓ A. Isınma buzulların erimesine ve küçülmesine yol açar; alanlarının genişlemesi beklenmez. B erimenin ve suyun ısınıp genleşmesinin, C aşırı olayların artışının, D ilkbaharın erken gelmesinin sonucudur; üçü de ısınmanın beklenen sonuçlarıdır.Kaynak: İklim türleri ve iklim değişikliği · İnsan kaynaklı değişiklik ve sonuçları

?Soru 6

Bir öğrenci "Yazın sıcak olmasının nedeni Dünya'nın Güneş'e yaklaşmasıdır." diyor.

Bu yargının yanlış olduğunu gösteren en güçlü kanıt aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Uzaklık bütün Dünya için aynıdır; mevsimler uzaklıktan kaynaklansaydı iki yarım kürede de aynı anda yaz yaşanırdı. B gece-gündüzü açıklar, mevsimle ilgisi yoktur; C enlemin etkisidir; D uzaklığın değiştiğini gösterir ama yargıyı çürütmez, hatta destekliyormuş gibi okunabilir.Kaynak: Sıcaklık · Dönme ve dolanma hareketi

?Soru 7

Bir araştırmacı, 30° kuzey enlemi çevresinde yer alan geniş bir alanda yıllık yağışın çok az, gökyüzünün çoğu gün açık olduğunu gözlüyor.

Bu durumun nedeniyle ilgili,
I. Alan dinamik yüksek basınç kuşağındadır.
II. Hava burada alçalıcı hareket yapar.
III. Kuraklığın asıl nedeni Ekvator'daki gibi güçlü ısınmadır.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ D. 30° enlemi dinamik yüksek basınç kuşağıdır (I); burada hava çöktüğü için bulut ve yağış oluşmaz (II). A doğru olan II'yi atlıyor; B ve C kuraklığı ısınmaya bağlıyor, oysa ısınma havayı yükseltir ve Ekvator'u yağışlı yapar.Kaynak: Basınç, rüzgâr ve yağış · Basınç kuşakları, sürekli rüzgârlar

?Soru 8

Bir şehir yaklaşık 35° kuzey enleminde, bir kıtanın batı kıyısında yer almaktadır.

Bu şehrin ikliminde aşağıdakilerden hangisinin görülmesi beklenir?

✓ A. Kıtaların 30°–40° enlemleri arasındaki batı kıyılarında Akdeniz iklimi görülür. B kutup iklimidir; C ekvatoral iklimi tarif ediyor; D muson iklimidir ve Güney-Güneydoğu Asya'ya özgüdür.Kaynak: İklim türleri ve iklim değişikliği · Ilıman ve soğuk iklimler

?Soru 9

Dünya yıllık ortalama sıcaklık haritasında en yüksek değerlerin Ekvator üzerinde değil, yaklaşık 20°–30° kuzey enlemleri arasındaki çöllerde görüldüğü fark ediliyor.

Bu durumun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Ekvator'da yoğun bulut ve nem Güneş ışınlarını tutar; dönence çevresindeki çöllerde gökyüzü açık ve hava kuru olduğu için yer çok ısınır. B yükseltinin sıcaklığı düşürdüğünü unutuyor; C yanlıştır, ışınlar Ekvator'a yılda iki kez dik gelir; D denizin sıcaklığı dengeleyici etkisini ters kullanıyor.Kaynak: Sıcaklık · Sıcaklığın dağılışı

?Soru 10

Sahra Çölü'nde gündüz sıcaklık 40 °C'ye çıkarken gece 10 °C'ye kadar düşebilmektedir.

Bu büyük farkın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Su buharı ve bulut ısıyı tutan bir örtü gibidir; çölde bu örtü olmadığı için yer gündüz çok ısınır, gece ısısını uzaya hızla verir. A yanlıştır, çöller dönenceler çevresindedir; B çölün en belirgin özelliği olan kuraklığı ters veriyor; D musonu yanlış yere taşıyor.Kaynak: İklim türleri ve iklim değişikliği · İklim türleri ve sıcak iklimler
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Coğrafya soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →