Nüfusun tarihsel değişimi: üç sıçrama ve 8 milyar
MEB 9. sınıf · Beşerî Sistemler ve Süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSera etkisi nedir, insan faaliyetleri iklimi nasıl değiştiriyor, küresel ısınmanın sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (İklim türleri ve iklim değişikliği). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Su buharı, karbondioksit ve metan gibi sera gazları yerden yükselen ısıyı tutar; buna sera etkisi denir ve Dünya'yı yaşanabilir kılar. Sanayi Devrimi'nden beri fosil yakıtlar ve ormansızlaşma sera gazlarını artırarak bu etkiyi güçlendirdi. Sonuçta Dünya ısınıyor: buzullar eriyor, deniz seviyesi yükseliyor, aşırı hava olayları ve kuraklık artıyor.
İnsan kaynaklı değişiklik ve sonuçları
✎Konu anlatımı
Dünya nüfusu tarih boyunca nasıl değişti, nüfus artışındaki üç büyük sıçrama nedir?
Kısa cevap: Dünya nüfusu tarih boyunca genellikle arttı ama artış hızı son iki yüzyılda katlandı. Üç büyük sıçrama aletlerin icadı, tarımla yerleşik hayata geçiş ve Sanayi Devrimi ile tıptaki ilerlemelerdir. Nüfus 1800'lerin başında 1 milyara ulaştı, 1950'den sonra hızla büyüdü ve 2022'de 8 milyarı geçti. Gelecek tahminlerine nüfus projeksiyonu denir.Büyükannenin çocukluğunda Türkiye'nin nüfusu bugünkünün üçte biri kadardı.
Üç büyük sıçrama
Coğrafya bilimi sayfasında nüfus coğrafyasının nüfusun değişimini ve dağılışını incelediğini gördük. İnsanlık tarihinin büyük bölümünde nüfus çok yavaş arttı, çünkü yetersiz beslenme, salgınlar ve savaşlar ölümleri yüksek tutuyordu. Nüfus artışında üç büyük sıçrama yaşandı. Birincisi yaklaşık bir milyon yıl önce insanların taş aletler yapmasıyla başladı; avlanma ve korunma kolaylaştı. İkincisi yaklaşık 10 bin yıl önce tarım ve hayvancılıkla yerleşik hayata geçilmesidir. Ürün fazlası gıdaya erişimi kolaylaştırdı ve ilk kentler kuruldu.
Üçüncü sıçrama Sanayi Devrimi ve bilimdeki ilerlemelerle geldi. Aşılar, temiz su ve daha iyi beslenme ölüm oranlarını hızla düşürdü, ortalama ömür uzadı. Doğum oranları bir süre yüksek kalınca nüfus hızla büyüdü: Dünya nüfusu 1800'lerin başında 1 milyara, 1927'de 2 milyara ulaştı.
1950'den sonra hızlı nüfuslanma
1950'den sonra nüfus artışı daha da hızlandı; dünya nüfusuna yeni bir milyar eklenmesi bazı dönemlerde 11–12 yıla indi ve 2022'de 8 milyar aşıldı. Nüfusun miktarı ve yapısı hakkında geleceğe yönelik yapılan tahminlere nüfus projeksiyonu denir. Birleşmiş Milletler, dünya nüfusunun bu yüzyılın ikinci yarısında yaklaşık 10 milyarın biraz üstünde en yüksek düzeye ulaşmasını bekliyor.
Türkiye'de nüfusun gelişimi
Türkiye'de ilk nüfus sayımı 1927'de yapıldı ve nüfus yaklaşık 13,6 milyondu. 1950–1980 arasında sağlık koşullarının iyileşmesi ve doğum oranlarının yüksek kalmasıyla nüfus artış hızı en yüksek düzeylerine çıktı. Sonra kentleşme, eğitim ve kadınların çalışma hayatına katılmasıyla doğumlar azaldı ve artış hızı düştü. Bugün nüfus 86 milyonu aşmıştır ama artış hızı çok yavaşlamıştır.
Nasıl sorulurDünya ya da Türkiye nüfus grafiği verilir; nüfusun en hızlı arttığı dönemi bulman ve nedenlerini açıklaman istenir.
TuzakNüfus miktarı ile artış hızını karıştırmak; artış hızı düşse de nüfus artmaya devam edebilir.
Tam puan içinDönemi grafikteki değerle göster ve doğum-ölüm dengesindeki değişimle açıkla.
↕Nüfus artışının aşamalarını sırala
- Sanayi Devrimi ve aşılarla ölüm oranlarının düşmesi
- Taş aletlerle avlanmanın ve korunmanın kolaylaşması
- 1950'den sonra gelişmekte olan ülkelerde hızlı nüfuslanma
- Tarımla yerleşik hayata geçilmesi ve ilk kentler
?Soru çöz neden
1950'den sonra Asya ve Afrika'daki birçok ülkede nüfus çok hızlı artmıştır.
Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Yazılı sorusuTarım Devrimi ve Sanayi Devrimi'nin dünya nüfusunun artışı üzerindeki etkilerini karşılaştırarak açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Tarım Devrimi yaklaşık 10 bin yıl önce insanların tarım ve hayvancılıkla yerleşik hayata geçmesidir. Ürün fazlası gıdaya erişimi kolaylaştırdı, açlık azaldı ve ilk kentler kuruldu; nüfus arttı ama artış yine de yavaştı. Sanayi Devrimi'nden sonra ise tıptaki ilerlemeler, aşılar, temiz su ve daha iyi beslenme ölüm oranlarını hızla düşürdü ve ortalama ömrü uzattı. Doğumlar yüksek kalınca nüfus çok hızlı arttı; bu yüzden ikinci sıçramanın etkisi yavaş, üçüncü sıçramanınki çok hızlı olmuştur.
- Tarım Devrimi'nin etkisini nedeniyle açıklamak — 4 puan
- Sanayi Devrimi'nin etkisini ölüm oranlarıyla açıklamak — 4 puan
- Artış hızı yönünden karşılaştırmak — 2 puan