Hava olayları ve ölçümü: termometreden plüviyometreye
MEB 9. sınıf · Doğal Sistemler ve Süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaUzaktan algılama nedir, GPS nasıl çalışır ve bileşenleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin konumu ve mekânsal bilgi teknolojileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Uzaktan algılama, yeryüzüne dokunmadan uydu ve uçaklardaki algılayıcılarla veri toplamaktır; görüntüler harita yapımında ve değişimin izlenmesinde kullanılır. Küresel Konumlandırma Sistemi (GPS) uydu ağı, yer kontrol ağı ve GPS alıcılarından oluşur. Alıcı, birkaç uydudan gelen sinyallerin ulaşma süresinden kendi enlemini, boylamını ve yükseltisini hesaplar.
✎Konu anlatımı
Hava olayları, hava durumu ve iklim arasındaki fark nedir, hava olayları hangi araçlarla ölçülür?
Kısa cevap: Hava olayları belli bir yer ve zamandaki sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem, sis ve yağış gibi koşullardır; bunların kısa süreli durumu hava durumudur. İklim ise bir bölgedeki hava olaylarının uzun yılların ortalaması ve uç değerleridir. Sıcaklık termometreyle, basınç barometreyle, rüzgâr anemometreyle, nem higrometreyle, yağış plüviyometreyle ölçülür.Sabah evden çıkarken "bugün mont mu giysem?" diye düşünüyorsun; bu hava durumunun sorusudur. "Antalya'da kışlar ılık geçer" cümlesi ise iklimden söz eder.
Hava durumu kısa süreli, iklim uzun süreli
Hafif bir çiseleme de sert bir rüzgâr da birer hava olayıdır. Hava olayları sağlığımızı, tarımı, ulaşımı ve enerji tüketimini doğrudan etkiler: sağanak yağış yolları göle çevirebilir, ilkbaharda gelen bir don çiçek açmış meyve ağaçlarını kurutabilir. Bir yerde belli bir anda gözlenen hava olaylarının bütününe hava durumu denir ve saatler içinde değişebilir. İklim ise bir bölgedeki hava olaylarının uzun yıllar boyunca ölçülen ortalamaları ve uç değerleriyle ortaya çıkan genel durumdur.
Hava olaylarını ve bunları doğuran süreçleri inceleyen bilime meteoroloji denir; meteorologlar ölçer, izler ve tahmin eder. Fiziki coğrafyanın alt dalı olan klimatoloji ise iklim sistemini, iklim türlerinin dağılışını ve iklimin geçmişte nasıl değiştiğini araştırır.
Atmosfer: hava olaylarının sahnesi
Bütün hava olayları atmosferde gerçekleşir. Atmosfer yaklaşık %78 azot, %21 oksijen ve %1 oranında argon, karbondioksit ve su buharı gibi gazlardan oluşur. İçinde su damlacıkları, buz kristalleri ve toz da bulunur. Atmosfer Güneş'ten gelen zararlı ışınları süzer, gök taşlarının büyük kısmını yakar ve Dünya'nın aşırı ısınıp soğumasını engeller.
Hava olayları nasıl ölçülür?
Sıcaklık havanın ne kadar sıcak ya da soğuk olduğudur ve derece celsius (°C) ile ölçülür. Doğru ölçüm için termometre doğrudan güneş almayan, havayla temas eden, yerden 1,5–2 m yüksekteki bir kutuya konur. Hava basıncı, atmosferdeki gazların ağırlığının birim yüzeye uyguladığı kuvvettir; barometreyle ölçülür, birimi milibar (mb) ya da hektopaskaldır. Standart hava basıncı 45° enleminde, deniz seviyesinde ve 15 °C'de 1013 mb kabul edilir. Rüzgâr, yüksek basınçtan alçak basınca doğru yer yüzeyine paralel hava hareketidir; hızı anemometreyle ölçülür.
Atmosfere karışan su buharına nem denir ve higrometreyle ölçülür. Havanın taşıyabileceği nemin bir sınırı vardır. Bir hava kütlesinin neme doyması için soğuması gereken sıcaklığa doyma (çiy) noktası denir. Hava bu noktaya kadar soğuyunca su buharı yoğuşarak su damlacığına ya da doğrudan buza dönüşür; sis, bulut ve sonunda yağış oluşur. Yağış miktarı milimetre cinsinden plüviyometreyle ölçülür. Nemli ve sıcak bir günde terlemek bizi serinletemediği için hava olduğundan sıcak hissedilir.
| Hava olayı | Araç | Birim |
|---|---|---|
| Sıcaklık | Termometre | °C |
| Hava basıncı | Barometre | mb (hPa); standart 1013 mb |
| Rüzgâr hızı | Anemometre (yelölçer) | m/sn, km/sa |
| Nem | Higrometre (nemölçer) | — |
| Yağış | Plüviyometre | mm |
Nasıl sorulurBirkaç cümle verilir; hangilerinin hava durumunu, hangilerinin iklimi anlattığını ayırman ya da bir hava olayını ölçen aracı ve birimi yazman istenir.
Tuzak"Dün İzmir'de 38 °C ölçüldü" cümlesini iklim sanmak; tek günlük ölçüm hava durumudur.
Tam puan içinAyrımın ölçütünü (süre: kısa mı uzun yıllar mı) açıkça yaz.
⇄Ölçülen şeyi araçla eşleştir ölçüm
?Soru çöz hava durumu mu iklim mi?
Bir öğrenci defterine dört cümle yazıyor.
Bu cümlelerden hangisi iklim hakkında bilgi verir?
Yazılı sorusuKışın soğuk bir sabah, sıcak bir odadan balkona çıkardığın gözlüğün camları buğulanıyor. Bu olayı nem ve doyma (çiy) noktası kavramlarıyla açıklayınız. Aynı sürecin doğada hangi hava olaylarına yol açtığını iki örnekle yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Odadaki sıcak havada su buharı yani nem bulunur. Soğuk gözlük camına değen hava hızla soğur ve doyma (çiy) noktasının altına iner. Bu sıcaklıkta hava taşıdığı nemin hepsini tutamaz; fazla su buharı yoğuşarak camın üzerinde minik damlacıklar oluşturur. Doğada da nemli hava soğuduğunda aynı süreç yaşanır: yere yakın havada sis, yükseklerde bulut oluşur; damlacıklar büyüyünce yağış düşer.
- Nemi ve havanın soğuyarak doyma noktasına inmesini açıklamak — 4 puan
- Yoğuşmayı doğru adlandırmak — 2 puan
- Doğadan iki örnek vermek (sis, bulut, yağış, çiy) — 4 puan