Hava olayları ve iklim sistemi: termometreden beş küreye

Sabah şemsiye alıp almamaya karar verirken hava olaylarını, tatil planlarken iklimi düşünüyorsun. Hava olaylarının nasıl ölçüldüğünü, aşırı hava olaylarını ve iklimi kuran beş bileşeni öğreniyorsun.

4 durak9. sınıf · 1. dönem 1–2. yazılı
8 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 8tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
HAVA · HAVA DURUMU · İKLİM

Hava olayları ve ölçümü: termometreden plüviyometreye

MEB 9. sınıf · Doğal Sistemler ve Süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaUzaktan algılama nedir, GPS nasıl çalışır ve bileşenleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin konumu ve mekânsal bilgi teknolojileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Uzaktan algılama, yeryüzüne dokunmadan uydu ve uçaklardaki algılayıcılarla veri toplamaktır; görüntüler harita yapımında ve değişimin izlenmesinde kullanılır. Küresel Konumlandırma Sistemi (GPS) uydu ağı, yer kontrol ağı ve GPS alıcılarından oluşur. Alıcı, birkaç uydudan gelen sinyallerin ulaşma süresinden kendi enlemini, boylamını ve yükseltisini hesaplar.

Uzaktan algılama ve GPS

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hava olayları, hava durumu ve iklim arasındaki fark nedir, hava olayları hangi araçlarla ölçülür?

Kısa cevap: Hava olayları belli bir yer ve zamandaki sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem, sis ve yağış gibi koşullardır; bunların kısa süreli durumu hava durumudur. İklim ise bir bölgedeki hava olaylarının uzun yılların ortalaması ve uç değerleridir. Sıcaklık termometreyle, basınç barometreyle, rüzgâr anemometreyle, nem higrometreyle, yağış plüviyometreyle ölçülür.

Sabah evden çıkarken "bugün mont mu giysem?" diye düşünüyorsun; bu hava durumunun sorusudur. "Antalya'da kışlar ılık geçer" cümlesi ise iklimden söz eder.

Hava durumu kısa süreli, iklim uzun süreli

Hafif bir çiseleme de sert bir rüzgâr da birer hava olayıdır. Hava olayları sağlığımızı, tarımı, ulaşımı ve enerji tüketimini doğrudan etkiler: sağanak yağış yolları göle çevirebilir, ilkbaharda gelen bir don çiçek açmış meyve ağaçlarını kurutabilir. Bir yerde belli bir anda gözlenen hava olaylarının bütününe hava durumu denir ve saatler içinde değişebilir. İklim ise bir bölgedeki hava olaylarının uzun yıllar boyunca ölçülen ortalamaları ve uç değerleriyle ortaya çıkan genel durumdur.

Hava olaylarını ve bunları doğuran süreçleri inceleyen bilime meteoroloji denir; meteorologlar ölçer, izler ve tahmin eder. Fiziki coğrafyanın alt dalı olan klimatoloji ise iklim sistemini, iklim türlerinin dağılışını ve iklimin geçmişte nasıl değiştiğini araştırır.

Atmosfer: hava olaylarının sahnesi

Bütün hava olayları atmosferde gerçekleşir. Atmosfer yaklaşık %78 azot, %21 oksijen ve %1 oranında argon, karbondioksit ve su buharı gibi gazlardan oluşur. İçinde su damlacıkları, buz kristalleri ve toz da bulunur. Atmosfer Güneş'ten gelen zararlı ışınları süzer, gök taşlarının büyük kısmını yakar ve Dünya'nın aşırı ısınıp soğumasını engeller.

Hava olayları nasıl ölçülür?

Sıcaklık havanın ne kadar sıcak ya da soğuk olduğudur ve derece celsius (°C) ile ölçülür. Doğru ölçüm için termometre doğrudan güneş almayan, havayla temas eden, yerden 1,5–2 m yüksekteki bir kutuya konur. Hava basıncı, atmosferdeki gazların ağırlığının birim yüzeye uyguladığı kuvvettir; barometreyle ölçülür, birimi milibar (mb) ya da hektopaskaldır. Standart hava basıncı 45° enleminde, deniz seviyesinde ve 15 °C'de 1013 mb kabul edilir. Rüzgâr, yüksek basınçtan alçak basınca doğru yer yüzeyine paralel hava hareketidir; hızı anemometreyle ölçülür.

Atmosfere karışan su buharına nem denir ve higrometreyle ölçülür. Havanın taşıyabileceği nemin bir sınırı vardır. Bir hava kütlesinin neme doyması için soğuması gereken sıcaklığa doyma (çiy) noktası denir. Hava bu noktaya kadar soğuyunca su buharı yoğuşarak su damlacığına ya da doğrudan buza dönüşür; sis, bulut ve sonunda yağış oluşur. Yağış miktarı milimetre cinsinden plüviyometreyle ölçülür. Nemli ve sıcak bir günde terlemek bizi serinletemediği için hava olduğundan sıcak hissedilir.

Hava olayları ve ölçüm araçları
Hava olayıAraçBirim
SıcaklıkTermometre°C
Hava basıncıBarometremb (hPa); standart 1013 mb
Rüzgâr hızıAnemometre (yelölçer)m/sn, km/sa
NemHigrometre (nemölçer)—
YağışPlüviyometremm
Akılda kalsın: Hava durumu = şimdi ve burada; iklim = uzun yılların ortalaması. Termo-sıcaklık, baro-basınç, anemo-rüzgâr, higro-nem, plüviyo-yağış. Doyma noktasına inen hava yoğuşur: sis, bulut, yağış.
Yazılıda

Nasıl sorulurBirkaç cümle verilir; hangilerinin hava durumunu, hangilerinin iklimi anlattığını ayırman ya da bir hava olayını ölçen aracı ve birimi yazman istenir.

Tuzak"Dün İzmir'de 38 °C ölçüldü" cümlesini iklim sanmak; tek günlük ölçüm hava durumudur.

Tam puan içinAyrımın ölçütünü (süre: kısa mı uzun yıllar mı) açıkça yaz.

⇄Ölçülen şeyi araçla eşleştir ölçüm

?Soru çöz hava durumu mu iklim mi?

Bir öğrenci defterine dört cümle yazıyor.

Bu cümlelerden hangisi iklim hakkında bilgi verir?

✓ A. Yağışın yıl içindeki dağılışı ve yıllık toplamı uzun yılların ortalamasına dayanır; bu iklim bilgisidir. B, C ve D tek bir sabaha, yarına ya da geceye ait kısa süreli koşullardır, yani hava durumudur; D'deki uç değer de tek başına iklimi göstermez.
Yazılı sorusuKışın soğuk bir sabah, sıcak bir odadan balkona çıkardığın gözlüğün camları buğulanıyor. Bu olayı nem ve doyma (çiy) noktası kavramlarıyla açıklayınız. Aynı sürecin doğada hangi hava olaylarına yol açtığını iki örnekle yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Odadaki sıcak havada su buharı yani nem bulunur. Soğuk gözlük camına değen hava hızla soğur ve doyma (çiy) noktasının altına iner. Bu sıcaklıkta hava taşıdığı nemin hepsini tutamaz; fazla su buharı yoğuşarak camın üzerinde minik damlacıklar oluşturur. Doğada da nemli hava soğuduğunda aynı süreç yaşanır: yere yakın havada sis, yükseklerde bulut oluşur; damlacıklar büyüyünce yağış düşer.

  • Nemi ve havanın soğuyarak doyma noktasına inmesini açıklamak — 4 puan
  • Yoğuşmayı doğru adlandırmak — 2 puan
  • Doğadan iki örnek vermek (sis, bulut, yağış, çiy) — 4 puan

Hava olayları ve ölçümü

Cevabın nasıldı?
UÇ DEĞERLER · GÜNLÜK HAYAT

Aşırı hava olayları: sıcak hava dalgasından kuraklığa

MEB 9. sınıf · Doğal Sistemler ve Süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHava olayları, hava durumu ve iklim arasındaki fark nedir, hava olayları hangi araçlarla ölçülür?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hava olayları belli bir yer ve zamandaki sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem, sis ve yağış gibi koşullardır; bunların kısa süreli durumu hava durumudur. İklim ise bir bölgedeki hava olaylarının uzun yılların ortalaması ve uç değerleridir. Sıcaklık termometreyle, basınç barometreyle, rüzgâr anemometreyle, nem higrometreyle, yağış plüviyometreyle ölçülür.

Hava olayları ve ölçümü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Aşırı hava olayları nelerdir, sıcak hava dalgası, fırtına, şiddetli yağış ve kuraklık günlük hayatı nasıl etkiler?

Kısa cevap: Aşırı hava olayları, sıcaklık, yağış, rüzgâr gibi değerlerin olağan aralığın çok üstüne ya da altına çıktığı, beklenmedik ve şiddetli olaylardır. Başlıcaları sıcak ve soğuk hava dalgası, fırtına, buz fırtınası, dolu, yıldırım, şiddetli yağış ve kuraklıktır. Sağlığı, tarımı, enerjiyi ve ulaşımı etkiler; önlem alınmazsa afete dönüşebilir.

Nisan ortasında çiçek açmış kiraz bahçesine bir gece don iniyor. Sabah ağaçlar yerinde ama o yılın meyvesi gitmiş. Tek bir gecelik soğuk, bir köyün yıllık gelirini bitirebiliyor.

Bir hava olayı ne zaman "aşırı" olur?

Bir hava olayının aşırı sayılması için ölçülen değerin o yerin olağan aralığının çok dışına çıkması gerekir. Aşırı hava olayları çoğu zaman aniden gelir, can ve mal kaybına yol açar ve bir ilçeyi ya da bütün ülkeyi ilgilendiren acil durumlar yaratabilir. Son yıllarda hem sayıları hem şiddetleri artıyor.

Sıcak, soğuk ve rüzgârlı uçlar

Dünya Meteoroloji Örgütüne göre sıcaklıkların mevsim normallerindeki ortalama en yüksek değerden 3–5 °C fazla seyretmesi ve bunun art arda en az 5 gün sürmesine sıcak hava dalgası denir. Sıcak hava dalgası ısı çarpmasına, su sıkıntısına, orman yangınlarına ve elektrik tüketiminin artmasına yol açar. Soğuk hava dalgası ise sıcaklığın mevsim koşullarının çok altına inmesidir; hayvanlara ve bitkilere zarar verir, yolları kapatır, enerji tüketimini artırır.

Fırtına, kısa süreli ve tehlikeli hava koşuludur; rüzgâr hızı saatte yaklaşık 62–117 km'ye ulaşır ve yanında sağanak, yıldırım ve dolu getirebilir. Buz fırtınasında yağmur ya da kar düşerken sıcaklık aniden düşer, damlalar yüzeylere çarptığı anda donar; elektrik hatları kopar, ağaç dalları kırılır, yollar buz tutar.

Çok yağış ve hiç yağış

Şiddetli yağış, kısa sürede olağanın çok üstünde yağış düşmesidir; birçok bölgede 24 saatte 50 mm'yi aşan yağış bu sınıfa girer. Şiddetli yağış sel ve taşkınlara, alt geçitlerin ve evlerin su basmasına neden olur. Kuraklık ise yağışın uzun süre olağanın çok altında kalmasıdır ve yavaş ama geniş alanda etkili olur. Toprağın nemi bitkilerin ihtiyacını karşılayamayacak kadar azalınca tarımsal kuraklık, göl, akarsu ve yer altı suyu seviyeleri belirgin biçimde düşünce hidrolojik kuraklık yaşanır. Kuraklık gıda fiyatlarını yükseltir, içme suyu ve enerji üretimini tehlikeye atar.

Her aşırı hava olayı günlük hayatın farklı bir alanını vurur.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Aşırı = olağan aralığın çok dışı. Sıcak hava dalgası: normalden 3–5 °C fazla, ≥5 gün. Fırtına: 62–117 km/sa. Şiddetli yağış: 24 saatte >50 mm. Kuraklık: tarımsal (toprak nemi) ve hidrolojik (göl, akarsu, yer altı suyu).
Yazılıda

Nasıl sorulurBir haber metni verilir; anlatılan aşırı hava olayını adlandırman ve ekonomik ya da sosyal iki sonucunu yazman istenir.

TuzakTek günlük sıcak bir günü "sıcak hava dalgası" saymak; süre şartı (art arda en az 5 gün) vardır.

Tam puan içinOlayın adını, tanımlayıcı ölçütünü ve iki farklı alandaki etkisini yaz.

▭Boşluk doldurma aşırı olaylar

Yağışsız geçen bir yazda tarladaki toprak bitkilerin su ihtiyacını karşılayamıyorsa kuraklık yaşanıyordur. Aynı yaz baraj göllerinin ve yer altı sularının seviyesi de belirgin biçimde düşerse kuraklıktan söz edilir. Kışın düşen yağmurun ağaçlara ve tellere çarptığı anda donması ise belirtisidir.

TarımsalHidrolojikBuz fırtınasıSıcak hava dalgasıSis

?Soru çöz tanım ölçütü

Bir kentte temmuzda ölçülen en yüksek sıcaklıklar dört gün boyunca mevsim ortalamasından 4 °C fazla seyretmiş, beşinci gün normale dönmüştür.

Bu durumla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Sıcak hava dalgası için hem 3–5 °C fazlalık hem de art arda en az 5 gün gerekir; burada süre dört gündür. A süre şartını atlıyor; B sıcaklığı yağış eksikliğiyle karıştırıyor; D tanımdaki süre ölçütünü yok sayıyor.
Yazılı sorusuŞiddetli yağış ve kuraklık, yağışın iki zıt ucudur. Bu iki aşırı hava olayını tanımlarını ve günlük hayata etkilerini karşılaştırarak açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Şiddetli yağış kısa sürede olağanın çok üstünde yağış düşmesidir; birçok bölgede 24 saatte 50 mm'yi aşan yağış bu sınıfa girer. Ani gelir, sel ve taşkınlara, evlerin ve alt geçitlerin su basmasına, ulaşımın aksamasına yol açar. Kuraklık ise yağışın uzun süre olağanın altında kalmasıdır; yavaş gelişir ama geniş alanı etkiler. Toprak kurur, tarımsal üretim düşer, göl ve baraj seviyeleri azalır; içme suyu sıkıntısı ve gıda fiyatlarında artış görülür.

  • İki olayı doğru tanımlamak — 4 puan
  • Ani-yavaş ya da dar-geniş alan farkını belirtmek — 2 puan
  • Her biri için en az bir günlük hayat etkisi yazmak — 4 puan

Aşırı hava olayları

Cevabın nasıldı?
GÖZLEM · TAHMİN · MGM

Hava tahmini: uydudan halk takvimine

MEB 9. sınıf · Doğal Sistemler ve Süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAşırı hava olayları nelerdir, sıcak hava dalgası, fırtına, şiddetli yağış ve kuraklık günlük hayatı nasıl etkiler?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aşırı hava olayları, sıcaklık, yağış, rüzgâr gibi değerlerin olağan aralığın çok üstüne ya da altına çıktığı, beklenmedik ve şiddetli olaylardır. Başlıcaları sıcak ve soğuk hava dalgası, fırtına, buz fırtınası, dolu, yıldırım, şiddetli yağış ve kuraklıktır. Sağlığı, tarımı, enerjiyi ve ulaşımı etkiler; önlem alınmazsa afete dönüşebilir.

Aşırı hava olayları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hava tahmini nasıl yapılır, Meteoroloji Genel Müdürlüğü ne iş yapar, halk meteorolojisi nedir?

Kısa cevap: Hava tahmini, istasyon, radar ve uydu verileri yorumlanarak bir yerde yakın zamanda görülecek hava koşullarının önceden kestirilmesidir. Türkiye'de bu işi Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM) yapar ve afete yol açabilecek olayları erken uyarıyla duyurur. Teknolojiden önce insanlar rüzgârı, bulutu ve hayvanları gözleyerek halk meteorolojisini ve halk takvimlerini geliştirmiştir.

Okul gezisi için hafta sonunu seçtiniz. Öğretmenin telefonundaki tahmine bakıyor, sen pencereden bulutlara. İkiniz de aynı işi yapıyorsunuz: havanın ne getireceğini kestirmek.

Hava raporu ve hava tahmini

Meteoroloji istasyonları her gün sıcaklık, nem, rüzgârın hızı ve yönü, bulutluluk ve yağış değerlerini ölçer. Bu ölçümlerle hazırlanan hava raporu o anki hava durumunu anlatır. Uydular yeryüzünü sürekli izleyip verileri yer istasyonlarına gönderir, radarlar yağış bulutlarının yerini ve hareketini gösterir. Bütün bu verilerin yorumlanmasıyla bir yerde belli bir süre içinde görülecek hava koşullarının önceden kestirilmesine hava tahmini denir. Hava kütleleri sınır tanımadığı için tahminde başka ülkelerin istasyonlarından gelen veriler de kullanılır.

Meteoroloji Genel Müdürlüğü

Türkiye'de hava gözlemi ve tahmini Meteoroloji Genel Müdürlüğünün görevidir. MGM ülke genelinde gözlem yapar, il ve ilçe tahminlerini yayımlar, afete neden olabilecek hava olaylarını erken uyarı sistemiyle duyurur ve iklim değişikliğini izler. Tarım, ulaşım, enerji, turizm ve sağlık gibi pek çok alan MGM'nin verilerine dayanarak plan yapar. Bir uçağın kalkış saati de bir çiftçinin ilaçlama günü de bu tahminlere göre belirlenir.

Kendi gözleminle tahmin

Basit gözlemlerle de hava hakkında tahmin yapabilirsin. Gökyüzünü sekiz eşit parçaya bölüp bulutla kaplı parçaları sayarak bulutluluğu bulursun: hiç yoksa açık, sekizi de doluysa kapalıdır. Rüzgârın yönünü pusulayla, hızını ağaç dallarının ve bayrakların hareketinden kestirebilirsin. Termometrenin gösterdiği değerin günden güne nasıl değiştiğini izlemek de havanın soğumaya mı ısınmaya mı döndüğünü gösterir.

Gözlemden tahmine: basit ipuçları
GözlemOlası yorum
Bulutluluk hızla artıyor, gökyüzü kararıyorYağış yaklaşıyor olabilir
Rüzgâr güneyden ılık esiyorSıcaklık yükselebilir
Rüzgâr kuzeye döndü, sıcaklık düşüyorSoğuk ve kar ya da yağmur gelebilir
Açık ve rüzgârsız bir kış gecesiSabaha karşı don ve sis olabilir

Halk meteorolojisi ve halk takvimi

Teknolojinin olmadığı dönemlerde insanlar rüzgârın esiş yönüne, bulutlara, bitkilere, hayvanların davranışına ve gök cisimlerine bakarak havayı tahmin etmeye çalıştı. Yerel bilgiye dayanan bu tahminlere halk meteorolojisi denir. Yıllarca biriken bu bilgiler, ekim ve hasat zamanını gösteren halk takvimlerine dönüştü; şubat sonundaki "cemre düşmesi" baharın yaklaştığını anlatan halk takvimi ifadelerinden biridir. Halk meteorolojisi insanların doğayla uyumlu yaşama çabasını gösterir, ama bilimsel ölçümlerin yerini tutmaz.

Akılda kalsın: Hava raporu = şimdi; hava tahmini = yakın gelecek. Veriler: istasyon, radar, uydu, komşu ülkeler. MGM: gözlem, tahmin, erken uyarı, iklim izleme. Halk meteorolojisi: gözleme dayalı yerel bilgi.
Yazılıda

Nasıl sorulurBirkaç günlük gözlem tablosu (sıcaklık, bulutluluk, rüzgâr) verilir; ertesi gün için hava tahmini yapıp gerekçesini yazman ve bu tahminin günlük hayatı nasıl etkileyeceğini açıklaman istenir.

TuzakTek bir değere bakıp karar vermek; tahmin değişimin yönünden yapılır.

Tam puan içinHangi gözleme dayandığını ve günlük hayattan bir sonucu birlikte yaz.

↕Hava tahmininin aşamalarını sırala

  1. Veriler uzmanlarca yorumlanır ve tahmin hazırlanır
  2. İstasyonlarda sıcaklık, nem, rüzgâr ve yağış ölçülür
  3. Tahmin ve gerekiyorsa erken uyarı halka duyurulur
  4. Ölçümler uydu ve radar görüntüleriyle birleştirilir

?Soru çöz gözleme dayalı tahmin

Bir öğrenci üç gün boyunca öğle saatinde gözlem yapıyor. Sıcaklık 14 °C'den 9 °C'ye, ardından 5 °C'ye düşüyor; rüzgâr güneybatıdan kuzeye dönüyor; bulutluluk her gün artıyor.

Bu gözlemlere göre ertesi gün için en uygun tahmin hangisidir?

✓ D. Sıcaklığın sürekli düşmesi, rüzgârın kuzeye dönmesi ve bulutluluğun artması soğuk ve yağışlı bir havanın geldiğini gösterir. A ve C düşen sıcaklığı ters yorumluyor; B artan bulutluluğu ve rüzgârın değişen yönünü görmezden geliyor.
Yazılı sorusuHava tahminlerinin tarım, ulaşım ve enerji alanlarındaki önemini birer örnekle açıklayınız. Halk meteorolojisinin bilimsel hava tahmininden farkını yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Tarımda çiftçi don uyarısı aldığında bahçesini korumaya alır, ilaçlamayı yağışsız güne kaydırır. Ulaşımda yoğun sis ya da fırtına tahmini uçak ve vapur seferlerinin ertelenmesini sağlar, kazaları önler. Enerjide soğuk hava dalgası beklenince doğal gaz ve elektrik ihtiyacı önceden hesaplanır. Halk meteorolojisi insanların uzun yıllar boyunca rüzgâr, bulut ve hayvan gözlemlerinden edindiği yerel bilgidir; ölçüme dayanmaz. Bilimsel tahmin ise istasyon, radar ve uydu ölçümlerinin yorumlanmasıyla yapılır ve daha güvenilirdir.

  • Üç alan için birer uygun örnek vermek — 6 puan (her biri 2)
  • Halk meteorolojisi ile bilimsel tahmin farkını açıklamak — 4 puan

Hava tahmini ve gözlem

Cevabın nasıldı?
BEŞ BİLEŞEN · ATMOSFER KATMANLARI

İklim sistemi: beş bileşenin ortak işi

MEB 9. sınıf · Doğal Sistemler ve Süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHava tahmini nasıl yapılır, Meteoroloji Genel Müdürlüğü ne iş yapar, halk meteorolojisi nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hava tahmini, istasyon, radar ve uydu verileri yorumlanarak bir yerde yakın zamanda görülecek hava koşullarının önceden kestirilmesidir. Türkiye'de bu işi Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM) yapar ve afete yol açabilecek olayları erken uyarıyla duyurur. Teknolojiden önce insanlar rüzgârı, bulutu ve hayvanları gözleyerek halk meteorolojisini ve halk takvimlerini geliştirmiştir.

Hava tahmini ve gözlem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İklim sisteminin bileşenleri nelerdir, atmosfer, su küre, buz küre, taş küre ve yaşam küre iklimi nasıl etkiler?

Kısa cevap: İklim yalnızca atmosferin işi değildir. İklim sistemi atmosfer, su küre (hidrosfer), buz küre (kriyosfer), taş küre (litosfer) ve yaşam küre (biyosfer) adlı beş bileşenle bunların etkileşiminden oluşur. Sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış ise iklim değişkenleridir. Bir bileşendeki değişim bütün sistemi etkiler.

Coğrafya bilimi sayfasında beş küreyi bir manzarada tanıdık. Şimdi aynı beş kürenin iklimi birlikte nasıl kurduğunu, birinde bozulma olunca ötekilerin nasıl etkilendiğini görüyoruz.

Beş bileşen, bir sistem

İklim bir bölgedeki hava koşullarının uzun süreli ortalamasıdır ve doğayı, insan faaliyetlerini ve bütün canlıların yaşam koşullarını biçimlendirir. İklimi belirleyen tek unsur atmosfer değildir. İklim sistemi, atmosfer, su küre, buz küre, taş küre ve yaşam küre ile bunların karşılıklı ilişkilerinden oluşan karmaşık bir sistemdir. Sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış bu sistemin değişkenleridir; sonraki iki sayfada her birinin dağılışını göreceğiz.

Her bileşenin rolü

Atmosfer en hareketli bileşendir: ısıyı, nemi ve bulutları taşır ve Dünya'nın enerji dengesini düzenler. Bulutlar Güneş ışığının bir kısmını geri yansıtırken yerden yükselen ısıyı bir battaniye gibi tutar; karbondioksit ve su buharı gibi sera gazları da ısının uzaya kaçmasını engeller.

Su küre Güneş enerjisini en çok depolayan bileşendir. Okyanuslar bu enerjiyi atmosfere yavaş yavaş verdiği için sıcaklıklar ani yükselip düşmez. Okyanus akıntıları sıcak suyu Ekvator'dan kutuplara, soğuk suyu kutuplardan Ekvator'a taşır; buharlaşan su da yağışın kaynağıdır.

Buz kürede kar ve buz yüzeyleri Güneş ışınlarının büyük kısmını geri yansıtır. Bir yüzeyin gelen ışığı yansıtma oranına albedo denir; karın albedosu yüksektir. Buzullar erirse deniz seviyesi yükselir, donmuş topraklar (permafrost) çözülürse içlerindeki karbon sera gazı olarak havaya karışır.

Taş kürenin etkisi en yavaş olanıdır. Levha hareketleri milyonlarca yılda kıtaların yerini ve okyanusların biçimini değiştirir, yeni dağlar oluşturur. Dağların uzanışı rüzgârın yönünü ve yağışın nereye düşeceğini belirler; şiddetli volkan patlamaları ise atmosferi kısa süreliğine değiştirir. Yaşam küre de iklimi etkiler: bitkiler ve denizlerdeki fitoplanktonlar karbondioksiti tutar, ormanlar rüzgârı yavaşlatır, insan faaliyetleri ise sera gazlarını artırır.

Beş bileşen birbirine bağlıdır; birinde olan değişim iklim değişkenlerinin hepsine yansır.Görsel: Sınav Defteri

Atmosferin katmanları

Atmosfer yerden yukarı doğru katmanlara ayrılır. Troposfer en alttaki katmandır; gazların büyük kısmı ve su buharının neredeyse tamamı buradadır, bütün hava olayları burada yaşanır ve yükseldikçe sıcaklık düşer. Stratosferde dikey hava hareketi yok denecek kadar azdır, jet uçakları bu yüzden burada uçar; canlıları morötesi ışınlardan koruyan ozon tabakası da bu katmandadır. Mezosferde gök taşlarının çoğu yanıp toz olur. Termosferde iyonlaşma sayesinde radyo iletişimi sağlanır ve kutup ışıkları oluşur. En dıştaki ekzosfer uzaya geçiş bölgesidir.

Akılda kalsın: İklim sistemi = atmosfer + su küre + buz küre + taş küre + yaşam küre. Su küre ısı deposu, buz küre ayna (albedo), taş küre yavaş ama kalıcı, yaşam küre karbon tutucu. Hava olayları troposferde, ozon stratosferde.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir bileşende yaşanan değişim verilir (buzulların erimesi, orman kaybı, volkan patlaması); bunun iklim sistemindeki başka bileşenleri ve değişkenleri nasıl etkileyeceğini açıklaman istenir.

TuzakYalnızca o bileşenden söz edip zincirin devamını yazmamak.

Tam puan içinEn az iki bileşen arasında neden-sonuç zinciri kur (ör. buz erir → albedo düşer → daha çok ısınma → deniz seviyesi yükselir).

⇄İklim etkisini bileşeniyle eşleştir beş bileşen

?Soru çöz neden-sonuç

Kutup bölgelerinde deniz buzlarının kapladığı alan son yıllarda azalmaktadır.

Bu değişimin iklim sistemine etkisiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Buz yüksek albedoludur; buz eriyince yerini alan koyu deniz yüzeyi ışığı emer ve ısınma artar. A albedonun düştüğünü ters okuyor; C bileşenlerin birbirine bağlı olduğunu unutuyor; D buz erimesinin karbondioksiti azaltan bir süreç olmadığını atlıyor.
Yazılı sorusuGeniş bir orman alanının yangın sonucu yok olduğunu düşününüz. Bu değişimin iklim sisteminin en az iki bileşenini ve iki iklim değişkenini nasıl etkileyeceğini açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Orman yaşam kürenin bir parçasıdır ve karbondioksiti tutar. Ormanın yanmasıyla hem yanma sırasında hem de sonrasında karbondioksiti tutacak ağaç kalmadığı için atmosferdeki sera gazı artar; bu da sıcaklığın yükselmesine katkı yapar. Ağaçsız toprak gündüz daha çok ısınır, gece daha hızlı soğur; günlük sıcaklık farkı artar. Bitkilerin terlemesi azaldığı için havaya karışan nem düşer, yağış azalabilir. Kökler toprağı tutamadığı için şiddetli yağışlarda taş küredeki toprak aşınır.

  • En az iki bileşeni (yaşam küre, atmosfer, taş küre) ilişkilendirmek — 4 puan
  • En az iki değişkendeki (sıcaklık, nem, yağış) değişimi açıklamak — 4 puan
  • Neden-sonuç zincirini tutarlı kurmak — 2 puan

İklim sistemi ve beş bileşeni

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Coğrafya serisindeki Atmosfer ve sıcaklık sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir araştırmacı, 2005 ve 2025 yıllarında aynı mevsimde çekilmiş uydu görüntülerini karşılaştırarak bir kentin tarım arazilerine doğru ne kadar genişlediğini hesaplıyor.

Araştırmacının kullandığı teknoloji ve elde ettiği bilgi aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ A. Uydu görüntüleri uzaktan algılamanın ürünüdür ve farklı yıllardaki görüntüler arazi kullanımındaki değişimi gösterir. B GPS'i konum dışı bir bilgiyle eşliyor; C krokinin ölçeksiz olduğunu unutuyor; D göç nedeni gibi insan kararlarının görüntüden okunamayacağını atlıyor.Kaynak: Türkiye'nin konumu ve mekânsal bilgi teknolojileri · Uzaktan algılama ve GPS

?Soru 2

Orta Çağ'da İslam dünyasında astronomi ve coğrafya alanında çok sayıda eser yazıldı.

Bu gelişmenin nedenleri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ B. Okyanus aşırı keşifler ve yeni kıtaların bulunması Yeni Çağ'ın gelişmesidir, Orta Çağ İslam dünyasının nedeni değildir. A ve D ibadetten doğan ölçüm ihtiyacını, C ticaretin uzak ülkelere duyulan merakı artırmasını anlatır; üçü de Orta Çağ'ın gerçek nedenleridir.Kaynak: Coğrafya bilimi · Coğrafya biliminin gelişimi

?Soru 3

Türkiye'nin 36°–42° kuzey paralelleri ile 26°–45° doğu meridyenleri arasında yer alması aşağıdakilerden hangisini doğrudan açıklar?

✓ D. Paralel ve meridyen değerleri mutlak konumdur; orta kuşakta olmak Güneş ışınlarının geliş açısını yıl içinde değiştirir ve dört mevsimi doğurur. A ve B Türkiye'nin komşularına ve kıtalara göre yerini anlatır, yani göreceli konumdur; C kıyıların ve kültürün sonucudur, derecelerle doğrudan açıklanmaz.Kaynak: Türkiye'nin konumu ve mekânsal bilgi teknolojileri · Türkiye'nin mutlak konumu

?Soru 4

Hazar Denizi çevresinden çıkarılan doğal gazın Avrupa'ya taşınmasında Türkiye üzerinden geçen boru hatları kullanılmaktadır.

Bu durum Türkiye'nin hangi özelliğiyle doğrudan ilgilidir?

✓ B. Boru hatlarının Türkiye'den geçmesi, ülkenin enerji üreten bölgeler ile Avrupa arasındaki göreceli konumunun sonucudur. A ve C mutlak konumun iklime ve saate etkisidir; D hava sahasıyla ilgilidir, kara üzerindeki boru hattını açıklamaz.Kaynak: Türkiye'nin konumu ve mekânsal bilgi teknolojileri · Göreceli konum, Mavi Vatan, Gök Vatan

?Soru 5

Bir araştırma ekibi Antarktika'daki buzul kayıplarını en az bozulmayla gösteren bir harita hazırlamak istiyor.

Ekip hangi projeksiyonu seçmelidir?

✓ A. Antarktika Güney Kutbu çevresindedir; düzlem projeksiyonda yüzey kutba değdiği için bozulma orada en azdır. B silindirik yöntemde kutuplarda bozulmanın en fazla olduğunu unutuyor; C konik yöntemin doğru çizdiği yeri Ekvator sanıyor; D yöntemlerin bozulmayı farklı yerlere bıraktığını yok sayıyor.Kaynak: Harita okuryazarlığı · Projeksiyon ve ölçek

?Soru 6

Bir öğrenci köyünü anlatırken şunları sıralıyor: köyün yanından geçen dere, yamaçtaki kızılçam ormanı, derenin üstündeki taş köprü, dere kenarındaki sebze bahçeleri.

Bu unsurlarla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Dere su küreye, orman yaşam küreye ait doğal unsurlardır; köprüyü ve bahçeleri insan kurmuştur. A insan yapımı unsurları gözden kaçırıyor; B bahçeyi yalnızca toprağıyla düşünüyor, oysa bahçe insan emeğidir; D malzemeyi ölçü alıyor, oysa yapıyı yapan insandır.Kaynak: Coğrafya bilimi · Doğal, beşerî ve coğrafi ortam

?Soru 7

Bir haritada illerin gerçek yüz ölçümleri dikkate alınmamış; nüfusu kalabalık iller olduğundan çok büyük, az nüfuslu iller çok küçük çizilmiştir.

Bu harita hangi teknikle hazırlanmıştır?

✓ C. Alanların gerçek büyüklüğü yerine veriye göre boyutlandırılması kartogramın özelliğidir. A türleri renkle gösterir, alanı değiştirmez; B noktaları sayar, il şeklini bozmaz; D eş değer hatları çizer.Kaynak: Harita okuryazarlığı · Haritalama teknikleri

?Soru 8

Bir il, taşkın riskini belirlemek için akarsu yataklarını, yükseltiyi, yağış verilerini ve yerleşim alanlarını aynı haritada üst üste getirip riskli mahalleleri buluyor.

Bu çalışmada CBS'nin hangi özelliğinden yararlanılmıştır?

✓ C. Farklı bilgilerin katman olarak üst üste konup sorgulanması CBS'nin temel özelliğidir. A CBS'nin dijital olduğunu unutuyor; B uzaktan algılamayı ve uzay teknolojisini CBS ile karıştırıyor; D meteorolojinin işidir, çalışmada tahmin değil analiz yapılmıştır.Kaynak: Türkiye'nin konumu ve mekânsal bilgi teknolojileri · Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS)

?Soru 9

İstanbul'daki (+3) bir okul, saat 14.00'te çevrim içi bir toplantı başlatıyor. Toplantıya +8. dilimdeki Pekin'den ve −3. dilimdeki Buenos Aires'ten öğrenciler katılıyor.

Toplantı başladığında bu iki şehirde saat kaçtır?

✓ D. Pekin İstanbul'dan 5 dilim doğuda olduğu için 5 saat ileridir: 19.00. Buenos Aires 6 dilim batıda olduğu için 6 saat geridir: 08.00. A yönleri ters çeviriyor; B Buenos Aires için farkı 3 saat alıp yalnızca −3'e bakıyor; C Pekin'e +8'i doğrudan ekliyor.Kaynak: Harita okuryazarlığı · Koordinatlar ve saat dilimleri

?Soru 10

Bir üniversitede dört araştırma projesi yürütülüyor:
I. Akdeniz kıyılarında maki bitki örtüsünün yayılış alanı
II. Bir ilçede çay fabrikalarının kuruluş yeri
III. Doğu Anadolu'daki köylerde konut tipleri
IV. Bir göldeki su seviyesinin yıllara göre değişimi

Bu projelerden hangileri beşerî coğrafyanın kapsamına girer?

✓ A. Fabrikaların kuruluş yeri ekonomik coğrafyanın, köy konutları yerleşme coğrafyasının konusudur; ikisi de beşerîdir. B tam tersine iki fiziki projeyi seçiyor; C maki bitki örtüsünü (biyocoğrafya) beşerî sanıyor; D göl seviyesini (hidrografya) beşerî sayıyor.Kaynak: Coğrafya bilimi · Coğrafyanın bölümleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Coğrafya soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →