Harita ve elemanları: başlıktan lejanta haritanın dili
MEB 9. sınıf · Mekânsal Bilgi Teknolojileri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaCoğrafya bilimi tarih boyunca nasıl gelişti, hangi bilginler katkı yaptı?Bağlantılı konudan (Coğrafya bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
"Coğrafya" sözcüğü Yunanca "geo" (yer) ve "graphein" (tasvir etmek) kelimelerinden gelir; ilk kez Eratosthenes kullandı. Eski Çağ'da gezilen yerler tasvir edildi, Orta Çağ'da Müslüman bilginler ölçüm ve haritacılığı geliştirdi, Yeni Çağ'da keşifler haritaları genişletti, Yakın Çağ'da coğrafya neden-sonuç arayan bir bilime dönüştü.
✎Konu anlatımı
Harita nedir, kroki ile farkı nedir, haritanın elemanları ve türleri nelerdir?
Kısa cevap: Harita, Dünya'nın ya da bir bölümünün belirli bir oranda küçültülerek kuş bakışı görünümle düzleme çizilmesidir. Ölçeği olmayan kabataslak çizime kroki denir. Haritanın elemanları başlık, çerçeve, coğrafi koordinatlar, harita işaretleri (lejant), yön oku ve ölçektir. Haritalar kullanım amacına göre genel ve tematik olarak ikiye ayrılır.Arkadaşına evinin yolunu tarif etmek için kâğıda birkaç çizgi çektin ve okulun yerine bir kare koydun. Bu çizim işini görür, ama bir harita değildir.
Bir çizim ne zaman harita olur?
Coğrafya bilimi sayfasında haritalamanın coğrafyanın dört tekniğinden biri olduğunu gördük. Harita, yeryüzünün tamamının ya da bir parçasının küçültülerek düzleme aktarılmış hâlidir; Ay ve Mars gibi gök cisimlerinin de haritası yapılır. Bir çizimin harita sayılması için üç şart vardır. Birincisi, yer kuş bakışı, yani tam tepeden dik bakılıyormuş gibi çizilir; böylece biçim ve boyut bozulmaz. İkincisi, her yer aynı oranda küçültülür, yani ölçek kullanılır. Üçüncüsü, çizim kâğıt, ekran ya da kabartma yüzey gibi bir düzleme yapılır.
Senin yol tarifi çizimin ölçeksizdir; bu tür çizimlere kroki denir. Krokide uzaklık ve alan hesaplanamaz, çünkü küçültme oranı belli değildir.
Haritanın altı elemanı
Başlık haritanın konusunu ve gösterdiği yeri söyler; "Türkiye Nüfus Haritası" gibi. Çerçeve haritanın sınırını çizer. Coğrafi koordinatlar, kenarlara yazılan enlem ve boylam değerleridir. Harita işaretleri (lejant) renk ve sembollerin ne anlama geldiğini açıklayan listedir. Yön oku kuzeyi gösterir, ölçek ise küçültme oranını verir. Bu elemanlar haritanın sembolik dilini çözmenin anahtarıdır.
Genel ve tematik haritalar
Haritalar kullanım amacına göre iki gruba ayrılır. Genel haritalar yeryüzünün temel özelliklerini gösterir: fiziki, siyasi ve topoğrafya haritaları bu gruptadır. Tematik haritalar ise tek bir konuya odaklanır: jeoloji, iklim, toprak, bitki örtüsü, nüfus, ulaşım, turizm ve ekonomi haritaları gibi.
Nasıl sorulurBazı elemanları eksik bir harita verilir; eksik elemanları bulman ve her birinin okuyucuya ne bilgi verdiğini açıklaman istenir.
TuzakLejant ile başlığı karıştırmak ya da krokide uzaklık hesaplanabileceğini sanmak.
Tam puan içinElemanın adını yaz ve eksikliği hâlinde hangi bilginin kaybolacağını belirt.
⇄Soruyu cevaplayan elemanla eşleştir harita elemanları
?Soru çöz kroki mi harita mı?
Bir öğrenci okul gezisi için müzenin yerini gösteren bir çizim yapıyor. Çizimde binalar yandan görünüşle çizilmiş ve ölçek kullanılmamış.
Bu çizimle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Yazılı sorusuBir haritanın harita sayılabilmesi için taşıması gereken üç özelliği yazınız. Bu özelliklerden ölçeğin olmamasının çizimde neye yol açacağını açıklayınız. (8 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Harita kuş bakışı, yani tepeden dik bakılıyormuş gibi çizilir; her yer aynı oranda küçültülür, yani ölçek kullanılır; çizim kâğıt ya da ekran gibi bir düzleme yapılır. Ölçek olmazsa çizim kroki olur. Küçültme oranı bilinmediği için iki yer arasındaki gerçek uzaklık ve bir alanın gerçek büyüklüğü hesaplanamaz.
- Üç özelliği doğru yazmak — 5 puan
- Ölçeksiz çizimin kroki olduğunu ve uzaklık/alan hesaplanamadığını açıklamak — 3 puan