Harita okuryazarlığı: koordinattan ölçeğe, haritalama tekniklerinden izohipse

Telefondaki harita uygulamasının arkasında yüzyıllık bir dil var. Haritanın elemanlarını, koordinatları, saat dilimlerini, ölçeği ve yükseltinin nasıl çizildiğini adım adım okuyorsun.

5 durak9. sınıf · 1. dönem 1. yazılı
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · HARİTANIN DİLİ

Harita ve elemanları: başlıktan lejanta haritanın dili

MEB 9. sınıf · Mekânsal Bilgi Teknolojileri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCoğrafya bilimi tarih boyunca nasıl gelişti, hangi bilginler katkı yaptı?Bağlantılı konudan (Coğrafya bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

"Coğrafya" sözcüğü Yunanca "geo" (yer) ve "graphein" (tasvir etmek) kelimelerinden gelir; ilk kez Eratosthenes kullandı. Eski Çağ'da gezilen yerler tasvir edildi, Orta Çağ'da Müslüman bilginler ölçüm ve haritacılığı geliştirdi, Yeni Çağ'da keşifler haritaları genişletti, Yakın Çağ'da coğrafya neden-sonuç arayan bir bilime dönüştü.

Coğrafya biliminin gelişimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Harita nedir, kroki ile farkı nedir, haritanın elemanları ve türleri nelerdir?

Kısa cevap: Harita, Dünya'nın ya da bir bölümünün belirli bir oranda küçültülerek kuş bakışı görünümle düzleme çizilmesidir. Ölçeği olmayan kabataslak çizime kroki denir. Haritanın elemanları başlık, çerçeve, coğrafi koordinatlar, harita işaretleri (lejant), yön oku ve ölçektir. Haritalar kullanım amacına göre genel ve tematik olarak ikiye ayrılır.

Arkadaşına evinin yolunu tarif etmek için kâğıda birkaç çizgi çektin ve okulun yerine bir kare koydun. Bu çizim işini görür, ama bir harita değildir.

Bir çizim ne zaman harita olur?

Coğrafya bilimi sayfasında haritalamanın coğrafyanın dört tekniğinden biri olduğunu gördük. Harita, yeryüzünün tamamının ya da bir parçasının küçültülerek düzleme aktarılmış hâlidir; Ay ve Mars gibi gök cisimlerinin de haritası yapılır. Bir çizimin harita sayılması için üç şart vardır. Birincisi, yer kuş bakışı, yani tam tepeden dik bakılıyormuş gibi çizilir; böylece biçim ve boyut bozulmaz. İkincisi, her yer aynı oranda küçültülür, yani ölçek kullanılır. Üçüncüsü, çizim kâğıt, ekran ya da kabartma yüzey gibi bir düzleme yapılır.

Senin yol tarifi çizimin ölçeksizdir; bu tür çizimlere kroki denir. Krokide uzaklık ve alan hesaplanamaz, çünkü küçültme oranı belli değildir.

Elemanları olmayan bir harita okunamaz: lejant sembolleri, ölçek uzaklığı, yön oku yönü, koordinatlar konumu anlatır.Görsel: Sınav Defteri

Haritanın altı elemanı

Başlık haritanın konusunu ve gösterdiği yeri söyler; "Türkiye Nüfus Haritası" gibi. Çerçeve haritanın sınırını çizer. Coğrafi koordinatlar, kenarlara yazılan enlem ve boylam değerleridir. Harita işaretleri (lejant) renk ve sembollerin ne anlama geldiğini açıklayan listedir. Yön oku kuzeyi gösterir, ölçek ise küçültme oranını verir. Bu elemanlar haritanın sembolik dilini çözmenin anahtarıdır.

Genel ve tematik haritalar

Haritalar kullanım amacına göre iki gruba ayrılır. Genel haritalar yeryüzünün temel özelliklerini gösterir: fiziki, siyasi ve topoğrafya haritaları bu gruptadır. Tematik haritalar ise tek bir konuya odaklanır: jeoloji, iklim, toprak, bitki örtüsü, nüfus, ulaşım, turizm ve ekonomi haritaları gibi.

Akılda kalsın: Harita = kuş bakışı + ölçek + düzlem. Ölçek yoksa kroki. Altı eleman: başlık, çerçeve, koordinat, lejant, yön oku, ölçek. Genel harita her şeyi, tematik harita tek konuyu gösterir.
Yazılıda

Nasıl sorulurBazı elemanları eksik bir harita verilir; eksik elemanları bulman ve her birinin okuyucuya ne bilgi verdiğini açıklaman istenir.

TuzakLejant ile başlığı karıştırmak ya da krokide uzaklık hesaplanabileceğini sanmak.

Tam puan içinElemanın adını yaz ve eksikliği hâlinde hangi bilginin kaybolacağını belirt.

⇄Soruyu cevaplayan elemanla eşleştir harita elemanları

?Soru çöz kroki mi harita mı?

Bir öğrenci okul gezisi için müzenin yerini gösteren bir çizim yapıyor. Çizimde binalar yandan görünüşle çizilmiş ve ölçek kullanılmamış.

Bu çizimle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Ölçeksiz ve kuş bakışı olmayan bir çizim harita değil krokidir; küçültme oranı bilinmediği için uzaklık bulunamaz. A topoğrafya haritasının ölçekli ve eş yükselti eğrili olduğunu unutuyor; C konuyu tek başına yeterli sanıyor; D yalnızca lejant eklemenin ölçek ve kuş bakışı eksikliğini gidermediğini atlıyor.
Yazılı sorusuBir haritanın harita sayılabilmesi için taşıması gereken üç özelliği yazınız. Bu özelliklerden ölçeğin olmamasının çizimde neye yol açacağını açıklayınız. (8 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Harita kuş bakışı, yani tepeden dik bakılıyormuş gibi çizilir; her yer aynı oranda küçültülür, yani ölçek kullanılır; çizim kâğıt ya da ekran gibi bir düzleme yapılır. Ölçek olmazsa çizim kroki olur. Küçültme oranı bilinmediği için iki yer arasındaki gerçek uzaklık ve bir alanın gerçek büyüklüğü hesaplanamaz.

  • Üç özelliği doğru yazmak — 5 puan
  • Ölçeksiz çizimin kroki olduğunu ve uzaklık/alan hesaplanamadığını açıklamak — 3 puan

Harita ve elemanları

Cevabın nasıldı?
ENLEM · BOYLAM · SAAT DİLİMİ

Koordinatlar ve saat dilimleri: bir yerin adresi ve saati

MEB 9. sınıf · Mekânsal Bilgi Teknolojileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHarita nedir, kroki ile farkı nedir, haritanın elemanları ve türleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Harita, Dünya'nın ya da bir bölümünün belirli bir oranda küçültülerek kuş bakışı görünümle düzleme çizilmesidir. Ölçeği olmayan kabataslak çizime kroki denir. Haritanın elemanları başlık, çerçeve, coğrafi koordinatlar, harita işaretleri (lejant), yön oku ve ölçektir. Haritalar kullanım amacına göre genel ve tematik olarak ikiye ayrılır.

Harita ve elemanları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Enlem ve boylam nedir, yerel saat, ulusal saat ve saat dilimleri nasıl belirlenir?

Kısa cevap: Enlem, bir noktanın Ekvator'a olan açısal uzaklığı; boylam, başlangıç meridyenine olan açısal uzaklığıdır. İkisi birlikte bir yerin koordinatını verir. Güneş'in en yüksek olduğu ana göre ayarlanan saat yerel saattir. Ülkeler tek bir meridyenin saatini ulusal saat olarak kullanır; dünya 15'er derecelik 24 saat dilimine ayrılmıştır.

Telefonundaki konum uygulaması seni "40° 59' K, 29° 01' D" gibi iki sayıyla gösterebilir. Bu iki sayı, dünyada senden başka kimsenin durmadığı noktanın adresidir.

Enlem ve boylam: açı ile yazılan adres

Yeryüzündeki bir noktanın yerini matematiksel olarak yazmak için Ekvator ve başlangıç meridyeni temel alınır. Enlem, o noktadan yerin merkezine çizilen çizginin Ekvator düzlemiyle yaptığı açıdır. Boylam ise aynı çizginin başlangıç meridyeniyle yaptığı açıdır. İkisi de derece (°), dakika (') ve saniye ('') ile yazılır. Ekvator'un kuzeyindeki noktalar kuzey, güneyindekiler güney enlemindedir; başlangıç meridyeninin doğusundakiler doğu, batısındakiler batı boylamındadır.

Eskiden ordular, gemiciler ve haritacılar kullanan bu sistem, bugün Küresel Konumlandırma Sistemi (GPS) sayesinde ulaşımdan sağlığa, havacılıktan meteorolojiye her alanda kullanılıyor.

Yerel saat ve ulusal saat

Dünya kendi ekseni etrafında döndüğü için Güneş'in gökteki yeri her an ve her boylamda farklıdır. Güneş'in o yerde en yüksek noktaya çıktığı an öğle (12.00) kabul edilir; buna göre ayarlanan saat yerel saattir. Namaz, iftar ve sahur vakitleri yerel saate göre belirlenir. Ama bir ülkede her şehir kendi yerel saatini kullansa trenler, bankalar ve okullar karışırdı. Bu yüzden ülkeler sınırları içindeki bir meridyenin yerel saatini ulusal (ortak) saat yapar. Türkiye 45° doğu meridyeninin saatini kullanır ve +3. saat dilimindedir. Doğu-batı yönünde çok geniş olan Rusya, Kanada, ABD ve Avustralya'da ise birden fazla ortak saat vardır.

Uluslararası saat dilimleri ve tarih değiştirme çizgisi

Ülkeler arası ulaşım ve iletişim arttıkça ortak bir düzen gerekti. Dünya 15'er derecelik 24 saat dilimine ayrıldı. Doğu yarım küredeki dilimler +1, +2, +3…, batı yarım küredekiler −1, −2, −3… diye numaralanır. Dilim sınırları ülke sınırlarına uyması için zikzak çizilir. Başlangıç meridyeninin tam karşısındaki 180° meridyeni tarih değiştirme çizgisidir: çizginin batısında (doğu yarım kürede) tarih bir gün ileri, doğusunda bir gün geridir.

Her dilim 15° genişliğindedir; komşu iki dilim arasında 1 saat fark vardır.Görsel: Sınav Defteri

Türkiye saatiyle 12.00'de, +9. dilimdeki Tokyo'da saat 18.00'dir (9 − 3 = 6 saat ileri); 0. dilimdeki bir şehirde 09.00, −5. dilimdeki bir şehirde ise 04.00'tür.

Akılda kalsın: Enlem = Ekvator'a açı, boylam = başlangıç meridyenine açı. Yerel saat Güneş'e, ulusal saat tek meridyene göre. Türkiye 45° D, +3. dilim. Doğu ileri, batı geri; 180°'nin batısında tarih bir gün ileri.
Yazılıda

Nasıl sorulurSaat dilimleri haritası verilir; Türkiye'de belli bir saatteyken başka şehirlerde saatin kaç olduğunu yazman ya da bazı ülkelerin neden birden çok ortak saat kullandığını açıklaman istenir.

TuzakBatıdaki şehrin saatini ileri almak; batıya gidildikçe saat geri gelir.

Tam puan içinİki dilim arasındaki farkı yaz, ileri mi geri mi olduğunu gerekçesiyle belirt.

▭Boşluk doldurma saat

Güneş'in gökte en yüksek noktaya çıktığı ana göre ayarlanan saate denir. Türkiye ortak saat olarak 45° doğu meridyenini kullanır ve numaralı saat dilimindedir. 180° meridyenine ise denir.

Yerel saat+3Tarih değiştirme çizgisi+2Başlangıç meridyeni

?Soru çöz saat dilimi

İstanbul'daki (+3) bir okul, saat 14.00'te çevrim içi bir toplantı başlatıyor. Toplantıya +8. dilimdeki Pekin'den ve −3. dilimdeki Buenos Aires'ten öğrenciler katılıyor.

Toplantı başladığında bu iki şehirde saat kaçtır?

✓ D. Pekin İstanbul'dan 5 dilim doğuda olduğu için 5 saat ileridir: 19.00. Buenos Aires 6 dilim batıda olduğu için 6 saat geridir: 08.00. A yönleri ters çeviriyor; B Buenos Aires için farkı 3 saat alıp yalnızca −3'e bakıyor; C Pekin'e +8'i doğrudan ekliyor.
−5+3+5+10ATürkiyeBCBatı ← → Doğu
Yazılı sorusuŞekilde bazı şehirlerin bulunduğu saat dilimleri verilmiştir. Türkiye'de (+3) saat 10.00 iken A, B ve C şehirlerinde saatin kaç olduğunu hesaplayınız. Rusya gibi ülkelerin neden birden fazla ortak saat kullandığını açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: A şehri Türkiye'den 8 dilim batıdadır, saat 8 saat geridir: 02.00. B şehri 2 dilim doğudadır, saat 2 saat ileridir: 12.00. C şehri 7 dilim doğudadır, saat 7 saat ileridir: 17.00. Rusya doğu-batı yönünde çok geniştir; üzerinden çok sayıda meridyen geçtiği için ülkenin doğusu ile batısı arasında saatlerce yerel saat farkı vardır. Tek bir saat kullanılsa bir bölgede öğle iken başka bir bölgede akşam olurdu; bu yüzden birden fazla ortak saat kullanılır.

  • Üç şehrin saatini doğru hesaplamak — 6 puan (her biri 2)
  • Birden çok ortak saati ülkenin doğu-batı genişliğiyle açıklamak — 4 puan

Koordinatlar ve saat dilimleri

Cevabın nasıldı?
PROJEKSİYON · ÖLÇEK

Projeksiyon ve ölçek: küreyi düzleme, gerçeği kâğıda sığdırmak

MEB 9. sınıf · Mekânsal Bilgi Teknolojileri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEnlem ve boylam nedir, yerel saat, ulusal saat ve saat dilimleri nasıl belirlenir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Enlem, bir noktanın Ekvator'a olan açısal uzaklığı; boylam, başlangıç meridyenine olan açısal uzaklığıdır. İkisi birlikte bir yerin koordinatını verir. Güneş'in en yüksek olduğu ana göre ayarlanan saat yerel saattir. Ülkeler tek bir meridyenin saatini ulusal saat olarak kullanır; dünya 15'er derecelik 24 saat dilimine ayrılmıştır.

Koordinatlar ve saat dilimleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Projeksiyon yöntemleri nelerdir, kesir ölçek ve çizgi ölçek nasıl okunur, büyük ve küçük ölçek farkı nedir?

Kısa cevap: Küre şeklindeki Dünya düzleme aktarılırken bozulma olur; bunu en aza indiren yöntemlere projeksiyon denir: silindirik, konik ve düzlem. Ölçek, haritadaki küçültme oranıdır. Kesir ölçekte pay 1, payda küçültmeyi gösterir. Paydası küçük olan büyük ölçekli harita dar alanı ayrıntılı, paydası büyük olan küçük ölçekli harita geniş alanı az ayrıntıyla gösterir.

Bir portakalın kabuğunu soyup masaya düz yaymayı dene: kabuk ya yırtılır ya da kenarları buruşur. Haritacının sorunu tam olarak budur.

Projeksiyon: bozulmayı nereye bırakacağız?

Dünya üç boyutlu ve küreye yakındır; harita yüzeyi ise iki boyutludur. Küreyi düzleme aktarırken şekil ve alan bozulması kaçınılmazdır. Coğrafi koordinatları haritaya geçirirken bu bozulmaları en aza indirmek için kullanılan yöntemlere projeksiyon denir. Yöntemler, yerkürenin hangi yüzeye yansıtıldığına göre üçe ayrılır.

Silindirik projeksiyonda yüzey yerküreyi silindir gibi sarar; Ekvator çevresinde bozulma azdır, kutuplara gittikçe artar. Konik projeksiyonda yüzey koni biçimindedir; bozulma orta enlemlerde azdır, Ekvator'a ve kutuplara doğru artar. Düzlem projeksiyonda düz yüzey genellikle kutup noktasına değdirilir; bozulma kutuptan Ekvator'a doğru artar, bu yüzden kutup haritalarında kullanılır.

Altın şerit, her yöntemde bozulmanın en az olduğu kuşaktır.Görsel: Sınav Defteri

Ölçek: kesir ve çizgi

Yeryüzü yaklaşık 510 milyon km²'dir; haritaya ancak küçültülerek sığar. Haritadaki küçültme oranına ölçek denir. Kesir ölçekte pay her zaman 1'dir ve birim santimetredir. 1/100.000 ölçekli haritada 1 cm, gerçekte 100.000 cm yani 1 km'dir. Çizgi ölçek ise küçültmeyi bir doğru üzerinde gösterir. Harita fotokopiyle büyütülüp küçültüldüğünde çizgi ölçek de onunla birlikte değiştiği için doğru kalır; bu yüzden dijital haritalarda tercih edilir.

Çözümlü örnek: 1/500.000 ölçekli bir haritada iki kasaba arası 4 cm ölçülüyor. Gerçek uzaklık = 4 × 500.000 = 2.000.000 cm = 20 km. Çizgi ölçekte ise iki noktayı bir kâğıda işaretleyip kâğıdı ölçeğin üstüne koyman yeter; ölçek uzaklığı doğrudan okutur.

Büyük ve küçük ölçekli haritalar
ÖzellikBüyük ölçek (ör. 1/25.000)Küçük ölçek (ör. 1/20.000.000)
Kesrin paydasıKüçükBüyük
Küçültme oranıAzFazla
Gösterdiği alanDar (mahalle, ilçe)Geniş (ülke, kıta)
AyrıntıFazlaAz
Akılda kalsın: Silindirik → Ekvator, konik → orta enlem, düzlem → kutup doğru çizilir. Payda küçük = büyük ölçek = dar alan, çok ayrıntı. Kesir ölçek cm'dir: 1/100.000'de 1 cm = 1 km.
Yazılıda

Nasıl sorulurİki harita ve ölçekleri verilir; hangisinin büyük ölçekli olduğunu belirleyip ayrıntı ve alan yönünden karşılaştırman ya da bir bölgenin haritası için uygun projeksiyonu seçmen istenir.

TuzakPaydası büyük olanı "büyük ölçek" sanmak.

Tam puan içinPayda–küçültme–alan–ayrıntı zincirini eksiksiz kur.

↕Küçük ölçekten büyük ölçeğe sırala

  1. 1/250.000
  2. 1/10.000.000
  3. 1/25.000
  4. 1/1.000.000

?Soru çöz projeksiyon seçimi

Bir araştırma ekibi Antarktika'daki buzul kayıplarını en az bozulmayla gösteren bir harita hazırlamak istiyor.

Ekip hangi projeksiyonu seçmelidir?

✓ A. Antarktika Güney Kutbu çevresindedir; düzlem projeksiyonda yüzey kutba değdiği için bozulma orada en azdır. B silindirik yöntemde kutuplarda bozulmanın en fazla olduğunu unutuyor; C konik yöntemin doğru çizdiği yeri Ekvator sanıyor; D yöntemlerin bozulmayı farklı yerlere bıraktığını yok sayıyor.
I. 1/2.000.000II. 1/200.000
Yazılı sorusuŞekilde aynı adayı gösteren iki haritanın ölçekleri verilmiştir. Hangi haritanın büyük ölçekli olduğunu belirleyiniz. İki haritayı küçültme oranı, gösterdiği alan ve ayrıntı yönünden karşılaştırınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: II. harita büyük ölçeklidir, çünkü kesrin paydası (200.000) I. haritanınkinden (2.000.000) küçüktür. II. haritada küçültme oranı azdır; dar bir alanı yani yalnız adayı gösterir ama köy ve yollar gibi ayrıntılar fazladır. I. haritada küçültme oranı fazladır; adayla birlikte çevredeki kıyıları da içine alan geniş bir alanı gösterir, fakat ayrıntı azdır.

  • Büyük ölçekli haritayı paydaya dayanarak belirlemek — 4 puan
  • Küçültme oranı ve alan yönünden karşılaştırmak — 3 puan
  • Ayrıntı yönünden karşılaştırmak — 3 puan

Projeksiyon ve ölçek

Cevabın nasıldı?
TEMATİK HARİTA · YEDİ TEKNİK

Haritalama teknikleri: veriyi haritaya dökmenin yedi yolu

MEB 9. sınıf · Mekânsal Bilgi Teknolojileri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaProjeksiyon yöntemleri nelerdir, kesir ölçek ve çizgi ölçek nasıl okunur, büyük ve küçük ölçek farkı nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Küre şeklindeki Dünya düzleme aktarılırken bozulma olur; bunu en aza indiren yöntemlere projeksiyon denir: silindirik, konik ve düzlem. Ölçek, haritadaki küçültme oranıdır. Kesir ölçekte pay 1, payda küçültmeyi gösterir. Paydası küçük olan büyük ölçekli harita dar alanı ayrıntılı, paydası büyük olan küçük ölçekli harita geniş alanı az ayrıntıyla gösterir.

Projeksiyon ve ölçek

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Korokromatik, koroplet, izoplet, noktalama, oransal sembol, akış ve kartogram haritaları nedir?

Kısa cevap: Mekânsal veriler haritada nokta, çizgi ya da alan sembolüyle gösterilir. Başlıca yedi teknik vardır: korokromatik (türlerin yayılışı), koroplet (sınırlar içinde miktara göre renk tonu), izoplet (eş değer hatları), noktalama (her nokta bir miktar), oransal sembol (büyüklüğü değere göre değişen sembol), akış (hareketin yönü ve miktarı) ve kartogram (alanı veriye göre boyutlanan harita).

Aynı nüfus verisini bir haritada renk tonlarıyla, ötekinde noktalarla, bir başkasında şişirilmiş illerle görebilirsin. Her biri verinin farklı bir yüzünü öne çıkarır.

Nokta, çizgi, alan

Haritaya aktarılan her veri bir sembolle gösterilir. Zirve, su kuyusu ya da şehir gibi tek yerde bulunan unsurlar nokta; yol, akarsu, sınır ve fay gibi uzanan unsurlar çizgi; göl, orman, tarım alanı ya da ülke gibi yer kaplayan unsurlar alan sembolüyle çizilir. Hangi tekniğin seçileceği verinin türüne, ölçeğe ve verilmek istenen mesaja bağlıdır.

Türü mü, miktarı mı gösteriyorum?

Korokromatik haritalar bir unsurun yayılış alanını farklı renk ya da desenlerle gösterir; yoğunluk veya miktar belirtmez. İklim türleri ya da toprak türleri haritası böyledir. Koroplet haritalarda ise il, ülke gibi sınırlar içindeki sayısal değer renk tonlarıyla verilir: değer arttıkça renk koyulaşır. İllere göre buğday üretimi ya da nüfus yoğunluğu bu teknikle gösterilir.

İzoplet haritalarda eş değerdeki noktalar birleştirilerek hatlar çizilir. Bunların aletle ölçülen değerlere dayananlarına izometrik harita denir: izohips (eş yükselti), izobat (eş derinlik), izoterm (eş sıcaklık), izobar (eş basınç) ve izoseist (eş deprem şiddeti) en çok kullanılan hatlardır.

Noktalar, semboller, oklar ve şişen haritalar

Noktalama haritasında her nokta belli bir miktarı temsil eder; noktaların sıklaştığı yer yoğunluğun fazla olduğu yerdir. Oransal sembol haritasında sembolün büyüklüğü değerle orantılıdır; en çok daire kullanılır. Akış haritası insan, mal, hayvan ya da akarsu gibi bir unsurun hareketini oklarla gösterir; okun kalınlığı miktarı, yönü hareketin yönünü verir. Kartogramda ise ülke ya da il alanı gerçek yüz ölçümüne göre değil, gösterilen veriye göre büyütülüp küçültülür.

Aynı veri dört farklı teknikle dört farklı biçimde okunur.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Korokromatik = tür (miktar yok). Koroplet = sınır içinde ton. İzoplet = eş değer hattı. Noktalama = nokta sayısı, oransal sembol = sembol boyu, akış = ok, kartogram = alanı şişen harita.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir veri tablosu ya da araştırma amacı verilir; hangi haritalama tekniğinin uygun olduğunu seçip gerekçesini yazman istenir.

TuzakTürlerin dağılışını (toprak türleri) koropletle göstermek; miktar yoksa korokromatik kullanılır.

Tam puan içinTekniğin adını yaz ve verinin türüyle (tür, miktar, hareket, eş değer) ilişkisini açıkla.

⇄Konuyu uygun teknikle eşleştir teknik seçimi

?Soru çöz harita okuma

Bir haritada illerin gerçek yüz ölçümleri dikkate alınmamış; nüfusu kalabalık iller olduğundan çok büyük, az nüfuslu iller çok küçük çizilmiştir.

Bu harita hangi teknikle hazırlanmıştır?

✓ C. Alanların gerçek büyüklüğü yerine veriye göre boyutlandırılması kartogramın özelliğidir. A türleri renkle gösterir, alanı değiştirmez; B noktaları sayar, il şeklini bozmaz; D eş değer hatları çizer.
Yazılı sorusuBir öğrenci üç harita hazırlayacaktır: a) Türkiye'deki iklim türlerinin yayılışı, b) illere göre kişi başına düşen hekim sayısı, c) bir ilden diğer illere yapılan göçlerin yönü ve miktarı. Her harita için uygun haritalama tekniğini yazınız ve seçiminizi verinin özelliğiyle açıklayınız. (9 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Korokromatik harita: iklim türleri miktar değil tür bilgisidir, her tür farklı renkle gösterilir. b) Koroplet harita: il sınırları içindeki sayısal bir değerdir, değer arttıkça koyulaşan renk tonlarıyla gösterilir. c) Akış haritası: veri bir hareketi anlatır; okların yönü göçün gittiği yeri, kalınlığı göç miktarını gösterir.

  • Her harita için doğru tekniği yazmak — 6 puan (her biri 2)
  • Seçimleri verinin türüyle gerekçelendirmek — 3 puan (her biri 1)

Haritalama teknikleri

Cevabın nasıldı?
RENKLENDİRME · İZOHİPS · PROFİL

Yükseltinin gösterimi: renklerden eş yükselti eğrilerine

MEB 9. sınıf · Mekânsal Bilgi Teknolojileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKorokromatik, koroplet, izoplet, noktalama, oransal sembol, akış ve kartogram haritaları nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mekânsal veriler haritada nokta, çizgi ya da alan sembolüyle gösterilir. Başlıca yedi teknik vardır: korokromatik (türlerin yayılışı), koroplet (sınırlar içinde miktara göre renk tonu), izoplet (eş değer hatları), noktalama (her nokta bir miktar), oransal sembol (büyüklüğü değere göre değişen sembol), akış (hareketin yönü ve miktarı) ve kartogram (alanı veriye göre boyutlanan harita).

Haritalama teknikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Haritalarda yükselti nasıl gösterilir, izohipslerin özellikleri nelerdir, profil nedir?

Kısa cevap: Yükselti haritada üç yöntemle gösterilir: renklendirme (yükseldikçe yeşilden kahverengiye), eş yükselti eğrileri yani izohipsler ve kabartma. İzohipsler kapalı eğrilerdir, birbirini kesmez; sıklaştıkları yerde eğim fazla, seyrekleştikleri yerde azdır. İzohipsli haritaya topoğrafya haritası denir; bu haritadan yer şekli tanınır ve profil çıkarılır.

Bir dağ yürüyüşünden önce rehber, haritadaki iç içe halkalara bakıp "bu yamaç çok dik, öbür yoldan çıkalım" diyor. O halkaları okumayı birlikte öğrenelim.

Renklendirme ve kabartma

Harita düzdür ama yeryüzü engebelidir. Yükseltiyi düz kâğıtta göstermek için birkaç yöntem geliştirildi. Renklendirme yönteminde aynı yükselti aralığındaki yerler aynı renkle boyanır. Deniz seviyesinden yukarı çıkıldıkça yeşil, açık yeşil, sarı, turuncu, açık kahverengi ve koyu kahverengi kullanılır. Denizlerde açık maviden koyu maviye geçiş derinliğin arttığını gösterir. Kabartma haritalar ise yükseltileri üç boyutlu bir maket gibi gösterir; kolay anlaşılır ve görme engelli kişilerin haritayı dokunarak öğrenmesini sağlar.

İzohips: eş yükselti eğrisi

Yükseltisi aynı olan noktaları birleştiren iç içe kapalı eğrilere izohips (eş yükselti eğrisi) denir. İzohipslerle çizilen haritalara topoğrafya haritası denir. Bu haritalardan bir yerin yükseltisi okunur, yer şekilleri tanınır ve profil çıkarılır. İzohipslerin özelliklerini bilen biri haritayı bir manzara gibi okuyabilir.

İzohipsleri okumanın kuralları
KuralHaritada ne demek?
Aynı eğri üzerindeki noktalarYükseltileri eşittir
Eğriler birbirini kesmezYalnız falez ve şelale gibi dik yerlerde üst üste biner
Eğriler sıkEğim fazla, yamaç dik
Eğriler seyrekEğim az, arazi düze yakın
0 m eğrisiKıyı çizgisidir
En dar halkaEn yüksek yer (zirve); çukurlarda tersi
Eğri aralığıHaritanın her yerinde aynıdır; büyük ölçekte daha küçük seçilir
Profil, haritadaki kuş bakışı görüntüyü yandan görünüşe çevirir: sık eğriler dik, seyrek eğriler yatık yamaç olur.Görsel: Sınav Defteri

Topoğrafya haritasında yer şekilleri ve profil

İzohipslerden yer şekilleri tanınır. Zirve (doruk) en dar halkanın ortasıdır ve nokta ya da üçgenle gösterilir. Sırt, bir dağın farklı yönlere bakan yamaçlarının birleştiği hattır. İki tepe arasındaki alçak geçit yerine boyun denir. Vadide eğriler akarsuyun yukarı çığırına doğru "V" yapar; çukur (çanak) ise çevresine göre alçak, kapalı bir alandır. Falez dalga aşındırmasıyla oluşmuş dik kıyıdır; şelale ise suyun bir eğim kırığından döküldüğü yerdir. Haritada iki nokta arasında bir hat çizip yer şekillerinin yandan görünüşünü çizersen profil elde edersin. Yol, baraj ya da tünel planlayan mühendisler profile bakarak en uygun güzergâhı seçer.

Akılda kalsın: Renk: yeşil → sarı → kahverengi yükselir, mavi koyulaştıkça derinleşir. İzohips: sık = dik, seyrek = yatık, birbirini kesmez, 0 m = kıyı çizgisi, en dar halka = zirve.
Yazılıda

Nasıl sorulurİzohipsli bir harita verilir; işaretli noktaların yükseltisini bulman, iki yamaçtan hangisinin daha dik olduğunu gerekçesiyle yazman ya da zirve, sırt, boyun gibi yer şekillerini göstermen istenir.

TuzakEğri sayısına bakıp yatay mesafeyi unutmak; diklik eğrilerin sıklığıyla anlaşılır.

Tam puan için"eğriler sık olduğu için eğim fazladır" gibi kuralı açıkça yaz.

⇄İzohips görünümünü yer şekliyle eşleştir harita okuma

?Soru çöz öncüllü

İzohipslerle ilgili şu yargılar veriliyor:
I. Aynı eğri üzerindeki bütün noktaların yükseltisi aynıdır.
II. Eğrilerin seyrek olduğu yamaçta eğim fazladır.
III. Bir haritada eğriler arasındaki yükselti farkı her yerde aynıdır.

Bu yargılardan hangileri doğrudur?

✓ B. Aynı eğrideki noktalar eş yükseltidedir (I) ve bir haritada eğri aralığı sabittir (III). II yanlıştır, çünkü seyrek eğriler eğimin az olduğunu gösterir. A doğru olan III'ü atlıyor; C ve D seyrek eğrilerin yatık yamaç anlamına geldiğini ters okuyor.
0100200300XYZKL
Yazılı sorusuŞekildeki izohipsli haritada X, Y ve Z noktaları verilmiştir. X ve Y noktalarının yükseltisini yazınız. Tepenin K ve L yamaçlarından hangisinin daha dik olduğunu gerekçesiyle açıklayınız. Z noktasında hangi yer şeklinin bulunduğunu yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: X noktası 0 m eğrisi üzerindedir, yani kıyı çizgisindedir; yükseltisi 0 m'dir. Y noktası 200 m eğrisi üzerinde olduğu için yükseltisi 200 m'dir. K yamacı daha diktir, çünkü bu yamaçta eğriler birbirine çok yakındır; kısa bir yatay mesafede yükselti hızla artar. L yamacında eğriler aralıklı olduğu için eğim azdır. Z noktası en dar halkanın ortasındadır; burası tepenin en yüksek yeri, yani zirvedir.

  • X ve Y'nin yükseltisini doğru yazmak — 4 puan
  • Dik yamacı eğrilerin sıklığıyla gerekçelendirmek — 4 puan
  • Z'yi zirve olarak belirlemek — 2 puan

İzohips ve yükselti gösterimi

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Coğrafya serisindeki Harita bilgisi sayfasında.

Karma tekrar

Bu sayfadan ve önceki 1 sayfadan karışık 6 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir kasabada her bahar dere taşıyor ve dere kenarındaki dükkânları su basıyor. Dört kişi bu durumu yorumluyor.

Hangisinin yorumu coğrafi bakışı en iyi yansıtır?

✓ D. Doğal nedeni (bahar yağışı, kar erimesi) ve beşerî nedeni (yatağa yapılaşma) birlikte görüp mekânsal bir çözüm öneriyor. A olayı rastlantıya bağlıyor; B yalnızca binaya bakıp nedeni görmüyor; C insanın etkisini yok sayıyor.Kaynak: Coğrafya bilimi · Niçin coğrafya öğrenmeliyiz?

?Soru 2

Orta Çağ'da İslam dünyasında astronomi ve coğrafya alanında çok sayıda eser yazıldı.

Bu gelişmenin nedenleri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ B. Okyanus aşırı keşifler ve yeni kıtaların bulunması Yeni Çağ'ın gelişmesidir, Orta Çağ İslam dünyasının nedeni değildir. A ve D ibadetten doğan ölçüm ihtiyacını, C ticaretin uzak ülkelere duyulan merakı artırmasını anlatır; üçü de Orta Çağ'ın gerçek nedenleridir.Kaynak: Coğrafya bilimi · Coğrafya biliminin gelişimi

?Soru 3

Bir öğrenci köyünü anlatırken şunları sıralıyor: köyün yanından geçen dere, yamaçtaki kızılçam ormanı, derenin üstündeki taş köprü, dere kenarındaki sebze bahçeleri.

Bu unsurlarla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Dere su küreye, orman yaşam küreye ait doğal unsurlardır; köprüyü ve bahçeleri insan kurmuştur. A insan yapımı unsurları gözden kaçırıyor; B bahçeyi yalnızca toprağıyla düşünüyor, oysa bahçe insan emeğidir; D malzemeyi ölçü alıyor, oysa yapıyı yapan insandır.Kaynak: Coğrafya bilimi · Doğal, beşerî ve coğrafi ortam

?Soru 4

Bir üniversitede dört araştırma projesi yürütülüyor:
I. Akdeniz kıyılarında maki bitki örtüsünün yayılış alanı
II. Bir ilçede çay fabrikalarının kuruluş yeri
III. Doğu Anadolu'daki köylerde konut tipleri
IV. Bir göldeki su seviyesinin yıllara göre değişimi

Bu projelerden hangileri beşerî coğrafyanın kapsamına girer?

✓ A. Fabrikaların kuruluş yeri ekonomik coğrafyanın, köy konutları yerleşme coğrafyasının konusudur; ikisi de beşerîdir. B tam tersine iki fiziki projeyi seçiyor; C maki bitki örtüsünü (biyocoğrafya) beşerî sanıyor; D göl seviyesini (hidrografya) beşerî sayıyor.Kaynak: Coğrafya bilimi · Coğrafyanın bölümleri

?Soru 5

Bir haritada illerin gerçek yüz ölçümleri dikkate alınmamış; nüfusu kalabalık iller olduğundan çok büyük, az nüfuslu iller çok küçük çizilmiştir.

Bu harita hangi teknikle hazırlanmıştır?

✓ C. Alanların gerçek büyüklüğü yerine veriye göre boyutlandırılması kartogramın özelliğidir. A türleri renkle gösterir, alanı değiştirmez; B noktaları sayar, il şeklini bozmaz; D eş değer hatları çizer.Kaynak: bu sayfa · Haritalama teknikleri

?Soru 6

İstanbul'daki (+3) bir okul, saat 14.00'te çevrim içi bir toplantı başlatıyor. Toplantıya +8. dilimdeki Pekin'den ve −3. dilimdeki Buenos Aires'ten öğrenciler katılıyor.

Toplantı başladığında bu iki şehirde saat kaçtır?

✓ D. Pekin İstanbul'dan 5 dilim doğuda olduğu için 5 saat ileridir: 19.00. Buenos Aires 6 dilim batıda olduğu için 6 saat geridir: 08.00. A yönleri ters çeviriyor; B Buenos Aires için farkı 3 saat alıp yalnızca −3'e bakıyor; C Pekin'e +8'i doğrudan ekliyor.Kaynak: bu sayfa · Koordinatlar ve saat dilimleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Coğrafya soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →