Basınç, rüzgâr ve yağış: izobarlardan muson ve föne, yükselimden cepheye

Lodos estiğinde İstanbul'da vapur seferleri neden iptal olur? Basıncın nasıl oluştuğunu, rüzgârların nereden nereye estiğini ve yağışın hangi yollarla düştüğünü haritalarla görüyorsun.

5 durak9. sınıf · 1. dönem 2. yazılı
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · HAVA BASINCI

Alçak ve yüksek basınç: havanın yükseldiği ve alçaldığı yerler

MEB 9. sınıf · Doğal Sistemler ve Süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSıcaklık kuşakları nelerdir, izoterm haritası nasıl okunur, Dünya'da ve Türkiye'de sıcaklık nasıl dağılır?Bağlantılı konudan (Sıcaklık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sıcaklık haritaları eş sıcaklık eğrileriyle (izoterm) çizilir; yükseltinin etkisini kaldırmak için değerler deniz seviyesine indirgenir. Dünya'da sıcak (20 °C üstü), ılıman (0–20 °C) ve soğuk (0 °C altı) kuşaklar vardır. Türkiye'de sıcaklık güneyden kuzeye enlem, batıdan doğuya yükselti ve karasallık nedeniyle azalır.

Sıcaklığın dağılışı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Alçak basınç ve yüksek basınç nedir, siklon ile antisiklon arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Bir yerin basıncı 1013 mb'den düşükse alçak basınç (siklon), yüksekse yüksek basınç (antisiklon) denir. Alçak basınçta hava çevreden merkeze akar ve yükselir; bulut ve yağış oluşur. Yüksek basınçta hava yukarıdan alçalır ve merkezden çevreye dağılır; gökyüzü açık, hava kuru olur.

Hava durumu sunucusu "Balkanlar üzerinden bir alçak basınç sistemi geliyor" dediğinde ertesi gün çantana şemsiye koyman boşuna değil.

Basınç değeri neyi anlatır?

Hava olayları ve iklim sistemi sayfasında basıncın barometreyle ölçüldüğünü ve deniz seviyesinde ortalama değerin 1013 mb olduğunu gördük. Bir yerin ölçülen değeri bu ortalamanın üstündeyse orası yüksek basınç alanıdır, altındaysa alçak basınç alanıdır. Coğrafyacılar basıncı haritada izobarlarla gösterir. İzobar, basınç değeri aynı olan noktaları birleştiren eğridir.

İzobarlar iç içe kapalı halkalar çizdiğinde ortada bir basınç merkezi vardır. Değerler merkeze doğru küçülüyorsa merkez alçak basınçtır ve siklon adını alır. Değerler merkeze doğru büyüyorsa merkez yüksek basınçtır ve antisiklon diye anılır. Yani bir merkezin türünü tek bir sayı değil, çevresine göre durumu belirler.

Hava iki merkezde zıt yönde hareket eder

Alçak basınç merkezinde yerdeki hava her yönden merkeze doğru akar, sonra yükselir. Yükselen hava soğur ve taşıdığı nem bulut olur. Bu yüzden siklon geldiğinde hava kapanır, yağmur ya da kar beklenir. Yüksek basınç merkezinde ise hava yukarıdan aşağı çöker ve yerde merkezden çevreye dağılır. Alçalan hava ısındığı için bulut oluşamaz; gökyüzü açık, hava kuru kalır.

Siklonda hava merkezde toplanıp yükselir; antisiklonda yukarıdan çöker ve dışa dağılır.Görsel: Sınav Defteri

Yükselti ve sıcaklık basıncı değiştirir

Yerden yükseldikçe üstümüzdeki hava katmanı incelir ve seyrekleşir; bu yüzden basınç azalır. Kıyıdaki bir şehrin basıncı, aynı gün yüksek bir yayladakinden fazladır. Isınan hava genleşip hafifler ve yükselir, yerde basınç düşer. Soğuyan hava yoğunlaşıp ağırlaşır ve çöker, basınç artar. Böyle oluşan merkezlere termik basınç merkezi denir.

Akılda kalsın: Alçak basınç = hava yükselir = bulut ve yağış. Yüksek basınç = hava alçalır = açık ve kuru hava. Yerde hava hep yüksek basınçtan alçak basınca doğru akar.
Yazılıda

Nasıl sorulurİzobarları ve değerleri verilen iki merkez gösterilir; hangisinin alçak, hangisinin yüksek basınç olduğunu bulman ve hava hareketlerini karşılaştırman istenir.

Tuzak1010 mb gibi bir değeri görünce çevresine bakmadan "alçak" demek; merkezin türü çevredeki değerlere göre belirlenir.

Tam puan içinYatay ve dikey hareketi birlikte yaz, hava durumuna bağla.

⇄Özelliği basınç merkeziyle eşleştir karşılaştırma

?Soru çöz durum

Bir hafta boyunca şehrin üzerinde gökyüzü bulutsuz kaldı, rüzgâr zayıf esti ve hiç yağış olmadı. Meteoroloji, şehrin bir basınç merkezinin etkisinde olduğunu açıkladı.

Bu basınç merkezi için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Bulutsuz ve kuru hava, alçalan havanın işaretidir; bu da yüksek basınçta (antisiklon) görülür. A yükselici hareketi açık havayla karıştırıyor, oysa yükselen hava bulut yapar; C siklonun tanımını veriyor, siklon yağış getirir; D alçak basıncın değerini yazıyor.
100810041000101610201024XYEğriler: izobar (mb)
Yazılı sorusuŞekilde izobarları milibar (mb) olarak verilen X ve Y basınç merkezleri gösterilmiştir. X ve Y'nin hangi basınç merkezi olduğunu belirleyiniz. Bu iki merkezi dikey hava hareketi ve beklenen hava durumu yönünden karşılaştırınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: X alçak basınç (siklon) merkezidir, çünkü değerler merkeze doğru 1008'den 1000 mb'ye düşüyor. Y yüksek basınç (antisiklon) merkezidir, çünkü değerler merkeze doğru 1016'dan 1024 mb'ye yükseliyor. X'te hava yerde merkeze akıp yükselir; yükselen hava soğuduğu için bulutlu ve yağışlı hava beklenir. Y'de hava yukarıdan alçalıp çevreye dağılır; alçalan hava ısındığı için gökyüzü açık ve kurak olur.

  • X ve Y'yi değerlerin merkeze doğru değişimine dayanarak doğru belirlemek — 4 puan
  • Dikey hava hareketlerini (X yükselici, Y alçalıcı) karşılaştırmak — 3 puan
  • Hava durumunu (X bulutlu-yağışlı, Y açık-kurak) nedeniyle yazmak — 3 puan

Alçak ve yüksek basınç

Cevabın nasıldı?
0° · 30° · 60° · 90° · DÜNYA ÖLÇEĞİ

Basınç kuşakları ve sürekli rüzgârlar: Dünya'nın dört kuşağı

MEB 9. sınıf · Doğal Sistemler ve Süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAlçak basınç ve yüksek basınç nedir, siklon ile antisiklon arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir yerin basıncı 1013 mb'den düşükse alçak basınç (siklon), yüksekse yüksek basınç (antisiklon) denir. Alçak basınçta hava çevreden merkeze akar ve yükselir; bulut ve yağış oluşur. Yüksek basınçta hava yukarıdan alçalır ve merkezden çevreye dağılır; gökyüzü açık, hava kuru olur.

Alçak ve yüksek basınç

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dünya'daki termik ve dinamik basınç kuşakları nelerdir, alize ve batı rüzgârları nereden nereye eser?

Kısa cevap: Ekvator'da termik alçak (TAB), 30°'de dinamik yüksek (DYB), 60°'de dinamik alçak (DAB), kutuplarda termik yüksek basınç (TYB) kuşağı vardır. Aralarında yıl boyu sürekli rüzgârlar eser: alizeler 30°'den Ekvator'a, batı rüzgârları 30°'den 60°'ye, kutup rüzgârları kutuplardan 60°'ye.

Sahra Çölü ile Kongo'nun yağmur ormanları aynı kıtada. Aradaki farkı gökyüzündeki görünmez basınç kuşakları açıklar.

Termik kuşaklar: ısınma ve soğuma

Sıcaklık sayfasında Güneş ışınlarının Ekvator'a dike yakın açılarla geldiğini gördük. Sürekli ısınan Ekvator havası genleşip yükselir; burada yıl boyu bir alçak basınç kuşağı oluşur. Kutuplarda ise yıl boyu soğuk olan hava ağırlaşıp çöker ve yüksek basınç kuşağı kurulur. Bu iki kuşağın nedeni sıcaklık olduğu için ikisine de termik basınç denir.

Dinamik kuşaklar: dönen Dünya'nın eseri

Ekvator'da yükselen hava üst atmosferde kutuplara ilerler, ama Dünya'nın dönmesi onu saptırır ve hava 30° enlemlerinde yığılıp çöker. Böylece burada yüksek basınç oluşur. 60° enlemlerinde ise kutuptan gelen soğuk hava ile güneyden gelen ılık hava karşılaşır ve ılık hava yükselir. Burada da alçak basınç oluşur. Nedeni hareket olan bu iki kuşağa dinamik basınç denir.

Yükselen havanın olduğu 0° ve 60° çevresi yağışlıdır. Çöken havanın olduğu 30° çevresi kuraktır; Sahra ve Arabistan çölleri bu kuşaktadır. Kuşaklar Güneş'in dik geldiği yeri izleyerek yazın biraz kuzeye, kışın biraz güneye kayar.

Altın kutular termik, çerçeveli kutular dinamik basınç kuşağıdır. Oklar rüzgârın yönünü ve sapmasını gösterir.Görsel: Sınav Defteri

Sürekli rüzgârlar: yıl boyu aynı yöne

Yıl boyunca var olan bu kuşaklar arasında hava hep yüksek basınçtan alçak basınca akar. Bu akışa sürekli rüzgâr denir. Dünya döndüğü için sürekli rüzgârlar kuzey yarım kürede sağa, güney yarım kürede sola sapar. Alizeler 30°'deki yüksek basınçtan Ekvator'a eser ve kıtaların doğu kıyılarını yağışlı yapar. Ekvator'da yükselen hava yaklaşık 3.000 m yükseklikte geri döner; bu üst akıma ters alize denir. Batı rüzgârları 30°'den 60°'ye eser; orta kuşakta kıtaların batı kıyılarına okyanus nemini taşır. Kutup rüzgârları ise kutuplardan 60°'ye doğru esen dondurucu rüzgârlardır.

Akılda kalsın: Kutuptan Ekvator'a dört kuşak: YB, AB, YB, AB; nedenleri sırayla termik, dinamik, dinamik, termik. Yükselen hava olan yer (0° ve 60°) yağışlı, çöken hava olan yer (30° ve 90°) kuraktır.
Yazılıda

Nasıl sorulurEnlemleri numaralanmış bir kuşak şeması verilir; boş bırakılan basınç kuşağını ve rüzgârı adlandırman, bir kuşağın neden yağışlı ya da kurak olduğunu açıklaman istenir.

Tuzak30° yüksek basıncını sıcaklığa bağlamak; bu kuşak dinamiktir.

Tam puan içinKuşağın adını, oluşum nedenini ve dikey hava hareketinin yağışa etkisini yaz.

↕Kuzey Kutbu'ndan Ekvator'a sırala

  1. Dinamik yüksek basınç (DYB)
  2. Termik yüksek basınç (TYB)
  3. Termik alçak basınç (TAB)
  4. Dinamik alçak basınç (DAB)

?Soru çöz öncüllü

Bir araştırmacı, 30° kuzey enlemi çevresinde yer alan geniş bir alanda yıllık yağışın çok az, gökyüzünün çoğu gün açık olduğunu gözlüyor.

Bu durumun nedeniyle ilgili,
I. Alan dinamik yüksek basınç kuşağındadır.
II. Hava burada alçalıcı hareket yapar.
III. Kuraklığın asıl nedeni Ekvator'daki gibi güçlü ısınmadır.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ D. 30° enlemi dinamik yüksek basınç kuşağıdır (I); burada hava çöktüğü için bulut ve yağış oluşmaz (II). A doğru olan II'yi atlıyor; B ve C kuraklığı ısınmaya bağlıyor, oysa ısınma havayı yükseltir ve Ekvator'u yağışlı yapar.
Yazılı sorusuEkvator çevresinin yıl boyu yağışlı, 30° enlemleri çevresinin ise kurak olmasını basınç kuşakları ve dikey hava hareketleriyle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Ekvator'da yıl boyu ısınan hava genleşir ve yükselir. Termik alçak basınç kuşağında yükselen hava soğuyup yoğuştuğu için bol yağış düşer. 30° enlemlerinde ise Dünya'nın dönmesiyle yığılan hava aşağı çöker ve dinamik yüksek basınç kuşağı oluşur. Alçalan hava ısındığı için bulut oluşamaz; büyük çöller bu kuşakta yer alır.

  • Ekvator'u termik alçak basınç ve yükselici hava hareketiyle açıklamak — 4 puan
  • 30°'yi dinamik yüksek basınç ve alçalıcı hava hareketiyle açıklamak — 4 puan
  • Hava hareketinin bulut ve yağışa etkisini bağlamak — 2 puan

Basınç kuşakları, sürekli rüzgârlar

Cevabın nasıldı?
RÜZGÂR · TÜRKİYE

Rüzgârın hızı ve yönü: poyrazdan lodosa Türkiye'nin rüzgârları

MEB 9. sınıf · Doğal Sistemler ve Süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünya'daki termik ve dinamik basınç kuşakları nelerdir, alize ve batı rüzgârları nereden nereye eser?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ekvator'da termik alçak (TAB), 30°'de dinamik yüksek (DYB), 60°'de dinamik alçak (DAB), kutuplarda termik yüksek basınç (TYB) kuşağı vardır. Aralarında yıl boyu sürekli rüzgârlar eser: alizeler 30°'den Ekvator'a, batı rüzgârları 30°'den 60°'ye, kutup rüzgârları kutuplardan 60°'ye.

Basınç kuşakları, sürekli rüzgârlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Rüzgârın hızını ve yönünü neler etkiler, Türkiye'yi hangi basınç merkezleri ve yerel rüzgârlar etkiler?

Kısa cevap: Rüzgârın hızı basınç farkıyla artar, uzaklık ve sürtünmeyle azalır; rüzgâr geldiği yönün adını alır. Türkiye'yi kışın İzlanda ve Sibirya, yazın Asor ve Basra basınç merkezleri etkiler. Poyraz, yıldız ve karayel serinletir; lodos, kıble ve keşişleme ısıtır.

Lodos sert estiği sabahlarda İstanbul'da bazı vapur seferleri iptal edilir, Marmara'nın güney kıyısında ise hava bahar gibi ılır. Aynı rüzgâr iki farklı haber üretir.

Hız: fark, uzaklık ve sürtünme

Rüzgâr, yüksek basınçtan alçak basınca doğru akan havadır. İki merkez arasındaki basınç farkı büyüdükçe hava daha hızlı akar. Merkezler birbirinden uzaklaştıkça ise akış yavaşlar. Ormanlar, binalar ve dağlar sürtünmeyle rüzgârı frenler; düz ovada ve deniz üstünde rüzgâr hızlı eser. Rüzgâr türbinleri bu yüzden açık sırtlara ve kıyılara kurulur.

Yön ve esme sıklığı

Rüzgârın yönü, geldiği yöne göre adlandırılır: kuzeyden esen rüzgâr kuzey rüzgârıdır. Dünya'nın dönmesi rüzgârı saptırır, vadiler de onu kendi uzanışına yönlendirir. Bir yöne ait esme sayısına esme sıklığı (frekans), en sık estiği yöne de hâkim rüzgâr yönü denir. Havalimanı pistleri ve rüzgâr kıranlar bu yöne göre planlanır.

Türkiye'nin dört basınç merkezi

Türkiye'yi çevresindeki dört basınç merkezi etkiler; hangisinin etkili olduğu mevsime göre değişir.

Türkiye'nin iklimini etkileyen basınç merkezleri
MerkezTürüNe zaman?Türkiye'ye etkisi
İzlandaDinamik alçakKışBatı ve kuzeybatıdan gelen hava ile yağış
SibiryaTermik yüksekKışÇok soğuk, açık ve kuru (ayaz) günler
AsorDinamik yüksekDaha çok yazSıcak ve kurak yaz; kışın gelirse ılık günler
BasraTermik alçakYazSıcak, kuru ve bunaltıcı günler

Serinleten ve ısıtan yerel rüzgârlar

Türkiye'de rüzgârlar estikleri yöne göre halk arasında ad almıştır. Kuzeyden gelen karayel (kuzeybatı), yıldız (kuzey) ve poyraz (kuzeydoğu) havayı serinletir, kışın kar getirebilir. Güneyden gelenler ise ısıtır. Lodos güneybatıdan ılık eser; Marmara'da denizi kabartır, kışın karları eritir ve çoğu zaman ardından yağmur getirir. Kıble güneyden eser. Keşişleme güneydoğudan sıcak, kuru ve tozlu gelir; en çok Güneydoğu Anadolu'da hissedilir ve buharlaşmayı artırıp bitkileri kurutur.

Kesikli oklar basınç merkezlerini, düz oklar yerel rüzgârları gösterir. Gündoğusu, günbatısı ve etezyen ek bilgidir.Kaynak: Sınav Defteri Harita Katmanları verisi
Akılda kalsın: Kuzeyden gelen Ka-Yıl-Po (karayel, yıldız, poyraz) serinletir; güneyden gelen Lo-Kı-Ke (lodos, kıble, keşişleme) ısıtır. Kışın batıdan yağış İzlanda'dan, ayaz Sibirya'dan gelir.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir rüzgâr gülü ya da esme sıklığı tablosu verilir; hâkim rüzgâr yönünü bulman ve bir yapının (rüzgâr kıran, fabrika bacası, pist) yerini gerekçeyle önermen istenir.

TuzakRüzgârı gittiği yönle adlandırmak; poyraz kuzeydoğudan gelir, güneybatıya gider.

Tam puan içinYönü gün sayısıyla kanıtla, önerini rüzgârın geldiği tarafa göre açıkla.

▭Boşluk doldurma Türkiye

Ocak ayında kuzeydoğudan esen soğuk Karadeniz kıyılarına kar getirdi. Birkaç gün sonra güneybatıdan esen ılık karları eritti. Ay sonunda yüksek basıncının etkisiyle günler açık ama dondurucu geçti.

PoyrazLodosSibiryaKeşişlemeBasra

?Soru çöz neden-sonuç

Aynı gün iki gözlem yapılıyor: Geniş bir ovada rüzgâr saatte 40 km hızla esiyor. Aynı basınç koşullarında, ovanın hemen yanındaki sık ormanın içinde rüzgârın hızı saatte 10 km'ye düşüyor.

İki yer arasındaki hız farkının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Basınç koşulları aynıysa farkı yüzey yaratır; ağaçlar sürtünmeyi artırıp rüzgârı yavaşlatır. B ve D "aynı basınç koşulları" bilgisini görmezden geliyor; C sapma yönü değiştirir, hızı dörtte birine düşürmez.
K (45)KD (110)D (30)GD (20)G (15)GB (60)B (25)KB (40)halkalar: 50 ve 100 gün
Yazılı sorusuŞekilde bir okulun bulunduğu yerde bir yıl boyunca rüzgârın hangi yönden kaç gün estiği gösterilmiştir. a) Hâkim rüzgâr yönünü ve bu yönden esen yerel rüzgârın adını yazınız. b) Okul bahçesini rüzgârdan korumak için ağaç sırası bahçenin hangi kenarına dikilmelidir? Gerekçesiyle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Rüzgâr en sık, yılda 110 gün kuzeydoğudan esmiştir; hâkim rüzgâr yönü kuzeydoğudur. Kuzeydoğudan esen bu rüzgârın adı poyrazdır. b) Ağaç sırası bahçenin kuzeydoğu kenarına dikilmelidir. Rüzgâr en çok bu yönden gelir; ağaçlar o tarafta sürtünmeyi artırıp rüzgârı yavaşlatır.

  • Hâkim rüzgâr yönünü gün sayısıyla (110 gün, kuzeydoğu) belirlemek — 3 puan
  • Rüzgârın adını (poyraz) yazmak — 2 puan
  • Ağaç sırasının yerini (kuzeydoğu kenarı) rüzgârın geldiği yön ve sürtünmeyle gerekçelendirmek — 5 puan

Rüzgârın hızı, yönü; Türkiye

Cevabın nasıldı?
RÜZGÂR TÜRLERİ · GÜNLÜK VE MEVSİMLİK

Tropikal rüzgârlar, muson, meltem ve fön: yön değiştiren rüzgârlar

MEB 9. sınıf · Doğal Sistemler ve Süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRüzgârın hızını ve yönünü neler etkiler, Türkiye'yi hangi basınç merkezleri ve yerel rüzgârlar etkiler?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Rüzgârın hızı basınç farkıyla artar, uzaklık ve sürtünmeyle azalır; rüzgâr geldiği yönün adını alır. Türkiye'yi kışın İzlanda ve Sibirya, yazın Asor ve Basra basınç merkezleri etkiler. Poyraz, yıldız ve karayel serinletir; lodos, kıble ve keşişleme ısıtır.

Rüzgârın hızı, yönü; Türkiye

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Muson, meltem ve fön rüzgârı nasıl oluşur, tropikal rüzgârlara hangi adlar verilir?

Kısa cevap: Tropikal rüzgârlar sıcak okyanuslarda doğan dev fırtınalardır; Doğu Asya'da tayfun, ABD kıyılarında hurricane denir. Muson mevsime, meltem gece ve gündüze göre yön değiştirir; ikisini de kara ile denizin farklı ısınması doğurur. Fön, dağı aşıp inen sıcak ve kuru rüzgârdır.

Sahilde öğleden sonra denizden esen serin rüzgârla Hindistan'ın muson yağmurlarının nedeni aynıdır: kara ile deniz farklı ısınır.

Tropikal rüzgârlar: okyanusun dev fırtınaları

Sıcak kuşakta, suyu çok ısınmış okyanusların üzerinde güçlü alçak basınç merkezleri oluşur. Bunların çevresinde çok hızlı dönen, bol yağışlı fırtınalar doğar. Doğu Asya'da tayfun, Karayipler ve ABD'nin Meksika Körfezi kıyılarında hurricane (harikeyn), Avustralya'da willy-willy diye anılırlar. Karada oluşan hortum (tornado) ise tropikal rüzgâr değildir; çok daha küçük ve kısa ömürlüdür.

Muson: mevsim değişince yön değiştiren rüzgâr

Sıcaklık sayfasında karaların denizlerden hızlı ısınıp hızlı soğuduğunu gördük. Yazın kızan Asya üzerinde alçak basınç, daha serin Hint Okyanusu üzerinde yüksek basınç oluşur. Rüzgâr denizden karaya eser ve nemli yaz musonu Hindistan, Bangladeş ve Güneydoğu Asya'ya sağanak yağmurlar bırakır. Kışın kıta soğur, durum tersine döner; karadan denize esen kış musonu soğuk ve kurudur.

Meltem: gece ve gündüz yön değiştirir

Aynı ısınma farkı bir günde de yaşanır. Gündüz kara hızla ısınır ve alçak basınç olur; serin denizden karaya deniz meltemi eser. Gece kara daha çok soğur; bu kez karadan denize kara meltemi eser. Dağlık yerlerde gündüz vadiden yukarı vadi meltemi, gece dağdan aşağı dağ meltemi eser.

Hangi yüzey daha sıcaksa orada alçak basınç olur; meltem her zaman serin olan taraftan sıcak olana eser.Görsel: Sınav Defteri

Fön: dağı aşan havanın sıcak inişi

Nemli hava bir dağa çarpınca yamaç boyunca yükselir, soğur ve nemini rüzgâr alan yamaçta yağış olarak bırakır. Dağı aşan hava artık kurudur. Karşı yamaçtan inerken sıkışır ve hızla ısınır; etekte sıcak ve kurutucu fön rüzgârı eser. Fön karları eritip sel ve taşkına, kuruttuğu bitkilerde orman yangınına yol açabilir. Türkiye'de Doğu Karadeniz Dağları ile Torosların denize bakan yamaçlarında, kış ve ilkbaharda zaman zaman görülür.

Akılda kalsın: Yön değiştirme süresi adı verir: muson = mevsimlik, meltem = günlük. İkisinde de kural aynı: rüzgâr serin (yüksek basınç) taraftan sıcak (alçak basınç) tarafa eser. Fön = inen hava = ısınan ve kuruyan hava.
Yazılıda

Nasıl sorulurGündüz ve gece çizilmiş bir kıyı şekli, bir muson haritası ya da dağı aşan hava kesiti verilir; rüzgârın adını ve yönünü yazman, oluşumunu basınç farkıyla açıklaman istenir.

TuzakHortumu (tornado) tropikal rüzgâr sanmak; ders kitabı ABD için tornado adını da sayar, sen hurricane'i yaz.

Tam puan içinHangi yüzeyin sıcak olduğunu ve alçak basıncın yerini belirt.

⇄Durumu rüzgârla eşleştir durum

?Soru çöz haber

Bir haber: "Atlas Okyanusu'nda sıcak sular üzerinde güç toplayan dev fırtına, saatte 200 km'yi aşan rüzgârlarla ABD'nin Florida kıyılarına ulaştı. Kıyı kentlerinde sel ve dev dalgalar etkili oldu."

Haberde anlatılan fırtına için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Sıcak okyanusta doğup kıyıyı vuran fırtına tropikal rüzgârdır; ABD'de hurricane denir. A hortumu tropikal fırtınayla karıştırıyor, hortum karada oluşur ve küçüktür; C muson mevsimlik yön değiştiren rüzgârdır, fırtına değil; D fön dağdan inen kuru rüzgârdır.
Zirve 2.000 m · 0 °C10 °C20 °CAB
Yazılı sorusuŞekilde nemli bir hava kütlesinin bir dağı aşması ve farklı noktalardaki sıcaklıklar gösterilmiştir. Dağın B yamacına inen havanın neden daha sıcak ve kuru olduğunu açıklayınız. Bu rüzgârın B tarafındaki yerleşmelerde yol açabileceği iki sonucu yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Nemli hava A yamacında yükselirken soğur ve nemini yağış olarak bırakır; dağı aşan hava kurudur. B yamacından inerken sıkışıp hızla ısınır; etekte kıyıdakinden de sıcak (20 °C) ve kuru bir rüzgâr eser. Bu rüzgâra fön denir. Fön B tarafında karların hızla erimesine ve sel-taşkına, bitkileri kurutarak orman yangınlarına yol açabilir.

  • A yamacında yükselip soğuyan havanın nemini yağış olarak bırakmasını açıklamak — 3 puan
  • B yamacında inen havanın ısınıp sıcak ve kuru olmasını açıklamak — 3 puan
  • İki sonuç (kar erimesi, sel-taşkın, orman yangını, kuraklık etkisi) — 4 puan

Tropikal rüzgâr, muson, meltem, fön

Cevabın nasıldı?
YAĞIŞ · DÜNYA VE TÜRKİYE

Yükselim, yamaç ve cephe: yağışın üç yolu ve dağılışı

MEB 9. sınıf · Doğal Sistemler ve Süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMuson, meltem ve fön rüzgârı nasıl oluşur, tropikal rüzgârlara hangi adlar verilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tropikal rüzgârlar sıcak okyanuslarda doğan dev fırtınalardır; Doğu Asya'da tayfun, ABD kıyılarında hurricane denir. Muson mevsime, meltem gece ve gündüze göre yön değiştirir; ikisini de kara ile denizin farklı ısınması doğurur. Fön, dağı aşıp inen sıcak ve kuru rüzgârdır.

Tropikal rüzgâr, muson, meltem, fön

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yağış türleri nelerdir, Türkiye'de en çok ve en az yağış alan yerler neresidir?

Kısa cevap: Yağış için nemli havanın yükselip soğuması gerekir. Hava ısınıp kendiliğinden yükselirse yükselim (konveksiyonel), dağ yamacına tırmanırsa yamaç (orografik), soğuk hava kütlesinin üstüne çıkarsa cephe (frontal) yağışı olur. Türkiye'de en çok yağışı Rize, en azını Iğdır ve Tuz Gölü çevresi alır.

Rize'de bir yılda düşen yağış, Iğdır'dakinin sekiz katından fazladır. İki şehrin arası kuş uçuşu 400 km bile değil.

Hava kütleleri nemi taşır

Sıcaklığı ve nemi geniş bir alanda birbirine benzeyen büyük hava parçasına hava kütlesi denir; doğduğu yerin izini taşır. Sahra'dan gelen hava Türkiye'yi ısıtır, kuzeyden gelen hava serinletir. Okyanus üstünden geçen hava nemli, kara içinden gelen hava kurudur.

Yağış neden düşer?

Hava olayları ve iklim sistemi sayfasında havanın soğuyarak doyma (çiy) noktasına ulaşınca yoğuştuğunu gördük. Yağış için nemli havanın yükselip soğuması gerekir. Havayı yukarı iten nedene göre üç yağış türü vardır.

Üç yağışın ortak noktası, nemli havanın yükselip soğumasıdır. Farkları havayı neyin yükselttiğidir.Görsel: Sınav Defteri

Yükselim (konveksiyonel) yağışı: Güçlü güneşle ısınan yerdeki hava kendiliğinden yükselir. Kısa süreli sağanak ve dolu düşer; Ekvator'da neredeyse her öğleden sonra yaşanır. Türkiye'de iç kesimlerde ilkbahar sonu ve yaz başında görülür; halk bu yağmurlara kırkikindi der.

Yamaç (orografik) yağışı: Nemli rüzgâr bir dağa çarpar ve yamaç boyunca tırmanır. Yağış rüzgâr alan yamaçta düşer; karşı yamaç fön etkisiyle kuru kalır. Karadeniz'e bakan kuzey yamaçlar, Torosların denize bakan yamaçları ve yaz musonu alan Himalayaların güney yamaçları örnektir.

Cephe (frontal) yağışı: Sıcak ve soğuk iki hava kütlesinin karşılaştığı sınıra cephe denir. Hafif sıcak hava, soğuk havanın üzerine tırmanır ve soğur; orta kuşakta yaygındır. Türkiye'de kışın batıdan gelen alçak basınçlarla Akdeniz, Ege ve Marmara'ya yağış getirir.

Yağış nerede çok, nerede az?

Dünyada en çok yağışı Ekvator çevresi, muson Asya'sı ve orta kuşakta kıtaların batı kıyıları alır. En az yağış 30° çöllerinde, kıta içlerinde ve kutuplardadır. Türkiye'de Karadeniz kıyıları ve Torosların denize bakan yamaçları en yağışlıdır; zirvede Rize vardır. Iğdır, Tuz Gölü çevresi, Şanlıurfa yöresi ve İç Anadolu en az yağış alır.

Akılda kalsın: Yağışın adı, havayı yukarı iten nedenden gelir: ısı → yükselim, dağ → yamaç, soğuk hava kütlesi → cephe. Dağların denize bakan yüzü ıslak, iç tarafı kurudur.
Yazılıda

Nasıl sorulurÜç yağışın şekli ya da bir şehrin yağış bilgisi verilir; yağış türünü adlandırman, oluşumunu açıklaman ve Türkiye'den görüldüğü bir yer örneği vermen istenir.

TuzakKaradeniz kıyısının bol yağışını yalnız denize yakınlıkla açıklamak; asıl neden nemli rüzgârın dağlara çarpıp yükselmesidir.

Tam puan içinTürün adını, havayı yükselten nedeni ve bir yer örneğini yaz.

YKS'de bu konunun ayrıntısı Coğrafya serisindeki Basınç ve rüzgârlar sayfasında.

↕Yağışın oluşumunu sırala

  1. Hava doyma noktasına ulaşır ve su buharı yoğuşur
  2. Nemli hava yükselir
  3. Ağırlaşan damlalar yağış olarak düşer
  4. Yükselen hava soğur
  5. Bulut damlacıkları birleşip büyür

?Soru çöz Türkiye

Mayıs sonunda Konya'da sabah açık olan gökyüzü öğleden sonra kabarık bulutlarla kaplanıyor. Kısa süren şiddetli bir sağanak ve dolu düşüyor, akşama doğru hava yeniden açılıyor.

Bu yağış için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ C. Sabah açık, öğleden sonra sağanak, akşam yine açık: gün içinde ısınan hava yükselmiş ve kabarık bulutlar kurmuştur; bu yükselim (konveksiyonel) yağışıdır. A yer şekli olmadan oluşan yağışı dağa bağlıyor; B cephe yağışı günlerce sürebilen geniş bir sisteme bağlıdır; D alçalan hava yağış yapmaz, gökyüzünü açar.
Yazılı sorusuRize Türkiye'de en çok, Iğdır ise en az yağış alan yerlerdendir. Bu farkı yağış türü, yer şekilleri ve nemli hava kütlelerinin ulaşabilmesi yönünden açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Rize'de Karadeniz'den nem yükleyen kuzey rüzgârları kıyıya paralel yüksek dağlara çarpar, yamaç boyunca yükselip soğur ve bol yamaç (orografik) yağışı bırakır. Iğdır ise dağlarla çevrili bir çukurdadır. Nemli hava kütleleri nemini dış yamaçlarda bırakır, çukura kuru iner. Bu yüzden Iğdır çok az yağış alır.

  • Rize'nin yağışını yamaç (orografik) yağışı ve dağlara çarpan nemli rüzgârla açıklamak — 4 puan
  • Iğdır'ın çevresinin dağlarla kapalı olduğunu ve nemin dış yamaçlarda kaldığını açıklamak — 4 puan
  • Nemli hava kütlesinin kaynağını (Karadeniz) ya da ulaşamamasını belirtmek — 2 puan

Hava kütleleri ve yağış türleri

Cevabın nasıldı?

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aynı enlemde bulunan X ve Y kentlerinden X deniz kıyısında, Y ise iç kesimdeki bir platodadır. Y'de yaz ve kış sıcaklıkları arasındaki fark X'tekinden çok fazladır.

Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Denizin özgül ısısı yüksektir, kıyıdaki sıcaklık farkını azaltır; iç kesimdeki kara ise yazın hızla ısınıp kışın hızla soğur. A yanlıştır, iki kent aynı enlemdedir; B tek başına yıllık farkı açıklamaz; D platonun yüksek olduğunu ters okuyor.Kaynak: Sıcaklık · Sıcaklığı etkileyen öteki faktörler

?Soru 2

Aynı gün ve aynı saatte, deniz seviyesindeki Ekvator kıyısında sıcaklık 30 °C, aynı boylamdaki 70° kuzey enlemindeki bir kıyıda 2 °C ölçülüyor.

Bu farkın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Dünya'nın şekli yüzünden ışınlar Ekvator'a dik, yüksek enlemlere eğik gelir; birim alana düşen enerji farklıdır. A uzaklığın etkisini abartıyor, bu fark önemsizdir; C yanlıştır, iki yer de deniz seviyesindedir; D aynı boylamda yerel saat aynıdır.Kaynak: Sıcaklık · Güneş enerjisi ve geliş açısı

?Soru 3

Bir öğrenci defterine dört cümle yazıyor.

Bu cümlelerden hangisi iklim hakkında bilgi verir?

✓ A. Yağışın yıl içindeki dağılışı ve yıllık toplamı uzun yılların ortalamasına dayanır; bu iklim bilgisidir. B, C ve D tek bir sabaha, yarına ya da geceye ait kısa süreli koşullardır, yani hava durumudur; D'deki uç değer de tek başına iklimi göstermez.Kaynak: Hava olayları ve iklim sistemi · Hava olayları ve ölçümü

?Soru 4

Bir il, taşkın riskini belirlemek için akarsu yataklarını, yükseltiyi, yağış verilerini ve yerleşim alanlarını aynı haritada üst üste getirip riskli mahalleleri buluyor.

Bu çalışmada CBS'nin hangi özelliğinden yararlanılmıştır?

✓ C. Farklı bilgilerin katman olarak üst üste konup sorgulanması CBS'nin temel özelliğidir. A CBS'nin dijital olduğunu unutuyor; B uzaktan algılamayı ve uzay teknolojisini CBS ile karıştırıyor; D meteorolojinin işidir, çalışmada tahmin değil analiz yapılmıştır.Kaynak: Türkiye'nin konumu ve mekânsal bilgi teknolojileri · Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS)

?Soru 5

Bir kentte temmuzda ölçülen en yüksek sıcaklıklar dört gün boyunca mevsim ortalamasından 4 °C fazla seyretmiş, beşinci gün normale dönmüştür.

Bu durumla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Sıcak hava dalgası için hem 3–5 °C fazlalık hem de art arda en az 5 gün gerekir; burada süre dört gündür. A süre şartını atlıyor; B sıcaklığı yağış eksikliğiyle karıştırıyor; D tanımdaki süre ölçütünü yok sayıyor.Kaynak: Hava olayları ve iklim sistemi · Aşırı hava olayları

?Soru 6

Bir öğrenci "Yazın sıcak olmasının nedeni Dünya'nın Güneş'e yaklaşmasıdır." diyor.

Bu yargının yanlış olduğunu gösteren en güçlü kanıt aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Uzaklık bütün Dünya için aynıdır; mevsimler uzaklıktan kaynaklansaydı iki yarım kürede de aynı anda yaz yaşanırdı. B gece-gündüzü açıklar, mevsimle ilgisi yoktur; C enlemin etkisidir; D uzaklığın değiştiğini gösterir ama yargıyı çürütmez, hatta destekliyormuş gibi okunabilir.Kaynak: Sıcaklık · Dönme ve dolanma hareketi

?Soru 7

Hazar Denizi çevresinden çıkarılan doğal gazın Avrupa'ya taşınmasında Türkiye üzerinden geçen boru hatları kullanılmaktadır.

Bu durum Türkiye'nin hangi özelliğiyle doğrudan ilgilidir?

✓ B. Boru hatlarının Türkiye'den geçmesi, ülkenin enerji üreten bölgeler ile Avrupa arasındaki göreceli konumunun sonucudur. A ve C mutlak konumun iklime ve saate etkisidir; D hava sahasıyla ilgilidir, kara üzerindeki boru hattını açıklamaz.Kaynak: Türkiye'nin konumu ve mekânsal bilgi teknolojileri · Göreceli konum, Mavi Vatan, Gök Vatan

?Soru 8

Güneş ışınlarının öğle vakti Oğlak Dönencesi'ne dik geldiği gün için şu yargılar veriliyor:
I. Türkiye'de yılın en uzun gecesi yaşanır.
II. Avustralya'da yaz mevsimi başlar.
III. Dünya'nın her yerinde gece ile gündüz eşittir.

Bu yargılardan hangileri doğrudur?

✓ D. Işınların Oğlak Dönencesi'ne dik gelmesi 21 Aralık'tır: kuzeydeki Türkiye'de en uzun gece (I), güneydeki Avustralya'da yazın başlangıcı (II) yaşanır. III ekinoks günlerine (21 Mart, 23 Eylül) aittir. A doğru olan II'yi, B ve C tarihleri karıştırıyor.Kaynak: Sıcaklık · Dört tarih ve iklim kuşakları

?Soru 9

Türkiye'nin 36°–42° kuzey paralelleri ile 26°–45° doğu meridyenleri arasında yer alması aşağıdakilerden hangisini doğrudan açıklar?

✓ D. Paralel ve meridyen değerleri mutlak konumdur; orta kuşakta olmak Güneş ışınlarının geliş açısını yıl içinde değiştirir ve dört mevsimi doğurur. A ve B Türkiye'nin komşularına ve kıtalara göre yerini anlatır, yani göreceli konumdur; C kıyıların ve kültürün sonucudur, derecelerle doğrudan açıklanmaz.Kaynak: Türkiye'nin konumu ve mekânsal bilgi teknolojileri · Türkiye'nin mutlak konumu

?Soru 10

Bir öğrenci üç gün boyunca öğle saatinde gözlem yapıyor. Sıcaklık 14 °C'den 9 °C'ye, ardından 5 °C'ye düşüyor; rüzgâr güneybatıdan kuzeye dönüyor; bulutluluk her gün artıyor.

Bu gözlemlere göre ertesi gün için en uygun tahmin hangisidir?

✓ D. Sıcaklığın sürekli düşmesi, rüzgârın kuzeye dönmesi ve bulutluluğun artması soğuk ve yağışlı bir havanın geldiğini gösterir. A ve C düşen sıcaklığı ters yorumluyor; B artan bulutluluğu ve rüzgârın değişen yönünü görmezden geliyor.Kaynak: Hava olayları ve iklim sistemi · Hava tahmini ve gözlem
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Coğrafya soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →