Alçak ve yüksek basınç: havanın yükseldiği ve alçaldığı yerler
MEB 9. sınıf · Doğal Sistemler ve Süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSıcaklık kuşakları nelerdir, izoterm haritası nasıl okunur, Dünya'da ve Türkiye'de sıcaklık nasıl dağılır?Bağlantılı konudan (Sıcaklık). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Sıcaklık haritaları eş sıcaklık eğrileriyle (izoterm) çizilir; yükseltinin etkisini kaldırmak için değerler deniz seviyesine indirgenir. Dünya'da sıcak (20 °C üstü), ılıman (0–20 °C) ve soğuk (0 °C altı) kuşaklar vardır. Türkiye'de sıcaklık güneyden kuzeye enlem, batıdan doğuya yükselti ve karasallık nedeniyle azalır.
✎Konu anlatımı
Alçak basınç ve yüksek basınç nedir, siklon ile antisiklon arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Bir yerin basıncı 1013 mb'den düşükse alçak basınç (siklon), yüksekse yüksek basınç (antisiklon) denir. Alçak basınçta hava çevreden merkeze akar ve yükselir; bulut ve yağış oluşur. Yüksek basınçta hava yukarıdan alçalır ve merkezden çevreye dağılır; gökyüzü açık, hava kuru olur.Hava durumu sunucusu "Balkanlar üzerinden bir alçak basınç sistemi geliyor" dediğinde ertesi gün çantana şemsiye koyman boşuna değil.
Basınç değeri neyi anlatır?
Hava olayları ve iklim sistemi sayfasında basıncın barometreyle ölçüldüğünü ve deniz seviyesinde ortalama değerin 1013 mb olduğunu gördük. Bir yerin ölçülen değeri bu ortalamanın üstündeyse orası yüksek basınç alanıdır, altındaysa alçak basınç alanıdır. Coğrafyacılar basıncı haritada izobarlarla gösterir. İzobar, basınç değeri aynı olan noktaları birleştiren eğridir.
İzobarlar iç içe kapalı halkalar çizdiğinde ortada bir basınç merkezi vardır. Değerler merkeze doğru küçülüyorsa merkez alçak basınçtır ve siklon adını alır. Değerler merkeze doğru büyüyorsa merkez yüksek basınçtır ve antisiklon diye anılır. Yani bir merkezin türünü tek bir sayı değil, çevresine göre durumu belirler.
Hava iki merkezde zıt yönde hareket eder
Alçak basınç merkezinde yerdeki hava her yönden merkeze doğru akar, sonra yükselir. Yükselen hava soğur ve taşıdığı nem bulut olur. Bu yüzden siklon geldiğinde hava kapanır, yağmur ya da kar beklenir. Yüksek basınç merkezinde ise hava yukarıdan aşağı çöker ve yerde merkezden çevreye dağılır. Alçalan hava ısındığı için bulut oluşamaz; gökyüzü açık, hava kuru kalır.
Yükselti ve sıcaklık basıncı değiştirir
Yerden yükseldikçe üstümüzdeki hava katmanı incelir ve seyrekleşir; bu yüzden basınç azalır. Kıyıdaki bir şehrin basıncı, aynı gün yüksek bir yayladakinden fazladır. Isınan hava genleşip hafifler ve yükselir, yerde basınç düşer. Soğuyan hava yoğunlaşıp ağırlaşır ve çöker, basınç artar. Böyle oluşan merkezlere termik basınç merkezi denir.
Nasıl sorulurİzobarları ve değerleri verilen iki merkez gösterilir; hangisinin alçak, hangisinin yüksek basınç olduğunu bulman ve hava hareketlerini karşılaştırman istenir.
Tuzak1010 mb gibi bir değeri görünce çevresine bakmadan "alçak" demek; merkezin türü çevredeki değerlere göre belirlenir.
Tam puan içinYatay ve dikey hareketi birlikte yaz, hava durumuna bağla.
⇄Özelliği basınç merkeziyle eşleştir karşılaştırma
?Soru çöz durum
Bir hafta boyunca şehrin üzerinde gökyüzü bulutsuz kaldı, rüzgâr zayıf esti ve hiç yağış olmadı. Meteoroloji, şehrin bir basınç merkezinin etkisinde olduğunu açıkladı.
Bu basınç merkezi için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
Yazılı sorusuŞekilde izobarları milibar (mb) olarak verilen X ve Y basınç merkezleri gösterilmiştir. X ve Y'nin hangi basınç merkezi olduğunu belirleyiniz. Bu iki merkezi dikey hava hareketi ve beklenen hava durumu yönünden karşılaştırınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: X alçak basınç (siklon) merkezidir, çünkü değerler merkeze doğru 1008'den 1000 mb'ye düşüyor. Y yüksek basınç (antisiklon) merkezidir, çünkü değerler merkeze doğru 1016'dan 1024 mb'ye yükseliyor. X'te hava yerde merkeze akıp yükselir; yükselen hava soğuduğu için bulutlu ve yağışlı hava beklenir. Y'de hava yukarıdan alçalıp çevreye dağılır; alçalan hava ısındığı için gökyüzü açık ve kurak olur.
- X ve Y'yi değerlerin merkeze doğru değişimine dayanarak doğru belirlemek — 4 puan
- Dikey hava hareketlerini (X yükselici, Y alçalıcı) karşılaştırmak — 3 puan
- Hava durumunu (X bulutlu-yağışlı, Y açık-kurak) nedeniyle yazmak — 3 puan