Doğal, beşerî ve coğrafi ortam: coğrafyanın baktığı yer
MEB 9. sınıf · Coğrafyanın Doğası · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Doğal ortam, beşerî ortam ve coğrafi ortam nedir, beş küre hangileridir?
Kısa cevap: İnsan eli değmemiş kayaç, hava, su, buz ve canlılardan oluşan ortama doğal ortam denir. İnsanın bu ortamın üstüne kurduğu köy, yol, tarla ve fabrikalar beşerî ortamı oluşturur. İkisinin bir arada bulunduğu en geniş yaşam alanı coğrafi ortamdır ve coğrafyanın konusudur.Okul bahçesinden dışarı baktığında bir tepe, birkaç ağaç, gökyüzündeki bulutlar ve uzakta bir otoyol görüyorsun. Bu manzaranın bir kısmını doğa, bir kısmını insan yaptı.
Doğal ortam beş kürenin buluştuğu yerdir
Yeryüzünde insanın etkisi olmadan var olan her şey doğal ortama aittir. Coğrafyacılar doğal ortamı beş parçaya ayırarak inceler. Kayaçlar, yer şekilleri ve topraklar taş küreyi (litosfer) oluşturur. Dünya'yı saran gaz örtüsüne hava küre (atmosfer) denir. Okyanus, deniz, göl, akarsu ve yer altı suları su küreyi (hidrosfer) meydana getirir.
Buzullar, kalıcı kar örtüsü ve donmuş topraklar buz küreye (kriyosfer) aittir. Bitki ve hayvanların yaşadığı her alan ise yaşam küreyi (biyosfer) oluşturur. Bu beş küre birbirinden kopuk değildir. Denizden buharlaşan su hava küreye geçer, yağmur olarak taş küreye düşer, toprağı ıslatır ve bitkileri besler. Doğal ortamdaki bu tür değişimlerin her birine doğa olayı denir.
Beşerî ortam ve coğrafi ortam
İnsan, doğal ortamın içinde yaşarken onu değiştirir. Barınmak, beslenmek ve ticaret yapmak için köyler, kentler, yollar, barajlar ve tarlalar kurar. İnsanın sosyal, kültürel ve ekonomik faaliyetleriyle doğal ortamın üstüne inşa ettiği bu yaşam alanına beşerî ortam denir. Doğal ortam ile beşerî ortamın birlikte oluşturduğu en geniş yaşam alanı ise coğrafi ortamdır.
Geçmişte doğanın insan üzerindeki etkisi daha belirleyiciydi; insanlar yerleşeceği yeri suya ve verimli toprağa göre seçerdi. Günümüzde insan da doğayı güçlü biçimde değiştiriyor: denizi doldurup ada yapıyor, çölde kent kuruyor, dağı delip tünel açıyor. Coğrafya, işte bu karşılıklı etkileşimi inceleyen bilimdir.
Nasıl sorulurBir manzara görseli ya da kısa metin verilir; numaralı unsurları doğal ve beşerî diye ayırman, doğal unsurların hangi küreye ait olduğunu yazman istenir.
TuzakTarla, bahçe ve baraj gölünü "doğal" saymak; bunlar insan eliyle oluştuğu için beşerîdir.
Tam puan içinHer unsurun küresini adıyla yaz ve en az bir doğa–insan etkileşimini örnekle.
⇄Örneği küresiyle eşleştir beş küre
?Soru çöz ayırt etme
Bir öğrenci köyünü anlatırken şunları sıralıyor: köyün yanından geçen dere, yamaçtaki kızılçam ormanı, derenin üstündeki taş köprü, dere kenarındaki sebze bahçeleri.
Bu unsurlarla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Yazılı sorusuŞekilde bir kıyı kasabası ve çevresi verilmiştir. Numaralanmış unsurları doğal ve beşerî olarak sınıflandırınız. Doğal unsurların hangi küreye ait olduğunu yazınız ve bu manzaradan bir doğa–insan etkileşimi örneği veriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Doğal unsurlar 1, 2 ve 4'tür: dağın tepesindeki kalıcı kar buz küreye, yamaçtaki orman yaşam küreye, deniz su küreye aittir. Beşerî unsurlar 3, 5 ve 6'dır: liman, zeytinlik ve kıyı yolu insan eliyle kurulmuştur. Etkileşim örneği: kasaba halkı denizin varlığından yararlanarak liman kurmuş ve balıkçılık ile deniz taşımacılığı yapmaktadır; yamaçlar ise zeytinliğe dönüştürülerek doğal bitki örtüsü değiştirilmiştir.
- Altı unsuru doğru sınıflandırmak — 4 puan
- Doğal unsurların kürelerini doğru yazmak — 3 puan
- Uygun bir doğa–insan etkileşimi örneği vermek — 3 puan
Doğal, beşerî ve coğrafi ortam