Coğrafya bilimi: konusu, bölümleri ve gelişimi

Bir sel haberine de bir kervan yoluna da aynı soruyla bakıyoruz: nerede ve neden orada? Coğrafyanın neyi incelediğini, bölümlerini ve çağlar boyunca nasıl geliştiğini görüyorsun.

4 durak9. sınıf · 1. dönem 1. yazılı
8 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 8tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · BEŞ KÜRE

Doğal, beşerî ve coğrafi ortam: coğrafyanın baktığı yer

MEB 9. sınıf · Coğrafyanın Doğası · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Doğal ortam, beşerî ortam ve coğrafi ortam nedir, beş küre hangileridir?

Kısa cevap: İnsan eli değmemiş kayaç, hava, su, buz ve canlılardan oluşan ortama doğal ortam denir. İnsanın bu ortamın üstüne kurduğu köy, yol, tarla ve fabrikalar beşerî ortamı oluşturur. İkisinin bir arada bulunduğu en geniş yaşam alanı coğrafi ortamdır ve coğrafyanın konusudur.

Okul bahçesinden dışarı baktığında bir tepe, birkaç ağaç, gökyüzündeki bulutlar ve uzakta bir otoyol görüyorsun. Bu manzaranın bir kısmını doğa, bir kısmını insan yaptı.

Doğal ortam beş kürenin buluştuğu yerdir

Yeryüzünde insanın etkisi olmadan var olan her şey doğal ortama aittir. Coğrafyacılar doğal ortamı beş parçaya ayırarak inceler. Kayaçlar, yer şekilleri ve topraklar taş küreyi (litosfer) oluşturur. Dünya'yı saran gaz örtüsüne hava küre (atmosfer) denir. Okyanus, deniz, göl, akarsu ve yer altı suları su küreyi (hidrosfer) meydana getirir.

Buzullar, kalıcı kar örtüsü ve donmuş topraklar buz küreye (kriyosfer) aittir. Bitki ve hayvanların yaşadığı her alan ise yaşam küreyi (biyosfer) oluşturur. Bu beş küre birbirinden kopuk değildir. Denizden buharlaşan su hava küreye geçer, yağmur olarak taş küreye düşer, toprağı ıslatır ve bitkileri besler. Doğal ortamdaki bu tür değişimlerin her birine doğa olayı denir.

Beş küre aynı manzarada iç içedir; insanın kurduğu köy, yol ve tarla beşerî ortamı oluşturur.Görsel: Sınav Defteri

Beşerî ortam ve coğrafi ortam

İnsan, doğal ortamın içinde yaşarken onu değiştirir. Barınmak, beslenmek ve ticaret yapmak için köyler, kentler, yollar, barajlar ve tarlalar kurar. İnsanın sosyal, kültürel ve ekonomik faaliyetleriyle doğal ortamın üstüne inşa ettiği bu yaşam alanına beşerî ortam denir. Doğal ortam ile beşerî ortamın birlikte oluşturduğu en geniş yaşam alanı ise coğrafi ortamdır.

Geçmişte doğanın insan üzerindeki etkisi daha belirleyiciydi; insanlar yerleşeceği yeri suya ve verimli toprağa göre seçerdi. Günümüzde insan da doğayı güçlü biçimde değiştiriyor: denizi doldurup ada yapıyor, çölde kent kuruyor, dağı delip tünel açıyor. Coğrafya, işte bu karşılıklı etkileşimi inceleyen bilimdir.

Akılda kalsın: Doğal ortam = taş, hava, su, buz, yaşam küre. Beşerî ortam = insanın kurduğu her şey. Coğrafi ortam = ikisinin toplamı; coğrafya bu ortamdaki doğa–insan etkileşimini inceler.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir manzara görseli ya da kısa metin verilir; numaralı unsurları doğal ve beşerî diye ayırman, doğal unsurların hangi küreye ait olduğunu yazman istenir.

TuzakTarla, bahçe ve baraj gölünü "doğal" saymak; bunlar insan eliyle oluştuğu için beşerîdir.

Tam puan içinHer unsurun küresini adıyla yaz ve en az bir doğa–insan etkileşimini örnekle.

⇄Örneği küresiyle eşleştir beş küre

?Soru çöz ayırt etme

Bir öğrenci köyünü anlatırken şunları sıralıyor: köyün yanından geçen dere, yamaçtaki kızılçam ormanı, derenin üstündeki taş köprü, dere kenarındaki sebze bahçeleri.

Bu unsurlarla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Dere su küreye, orman yaşam küreye ait doğal unsurlardır; köprüyü ve bahçeleri insan kurmuştur. A insan yapımı unsurları gözden kaçırıyor; B bahçeyi yalnızca toprağıyla düşünüyor, oysa bahçe insan emeğidir; D malzemeyi ölçü alıyor, oysa yapıyı yapan insandır.
123456
Yazılı sorusuŞekilde bir kıyı kasabası ve çevresi verilmiştir. Numaralanmış unsurları doğal ve beşerî olarak sınıflandırınız. Doğal unsurların hangi küreye ait olduğunu yazınız ve bu manzaradan bir doğa–insan etkileşimi örneği veriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Doğal unsurlar 1, 2 ve 4'tür: dağın tepesindeki kalıcı kar buz küreye, yamaçtaki orman yaşam küreye, deniz su küreye aittir. Beşerî unsurlar 3, 5 ve 6'dır: liman, zeytinlik ve kıyı yolu insan eliyle kurulmuştur. Etkileşim örneği: kasaba halkı denizin varlığından yararlanarak liman kurmuş ve balıkçılık ile deniz taşımacılığı yapmaktadır; yamaçlar ise zeytinliğe dönüştürülerek doğal bitki örtüsü değiştirilmiştir.

  • Altı unsuru doğru sınıflandırmak — 4 puan
  • Doğal unsurların kürelerini doğru yazmak — 3 puan
  • Uygun bir doğa–insan etkileşimi örneği vermek — 3 puan

Doğal, beşerî ve coğrafi ortam

Cevabın nasıldı?
FİZİKİ · BEŞERÎ · TEKNİKLER

Coğrafyanın bölümleri: fiziki coğrafyadan beşerî coğrafyaya

MEB 9. sınıf · Coğrafyanın Doğası · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDoğal ortam, beşerî ortam ve coğrafi ortam nedir, beş küre hangileridir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İnsan eli değmemiş kayaç, hava, su, buz ve canlılardan oluşan ortama doğal ortam denir. İnsanın bu ortamın üstüne kurduğu köy, yol, tarla ve fabrikalar beşerî ortamı oluşturur. İkisinin bir arada bulunduğu en geniş yaşam alanı coğrafi ortamdır ve coğrafyanın konusudur.

Doğal, beşerî ve coğrafi ortam

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Coğrafya hangi bölümlere ayrılır, fiziki ve beşerî coğrafyanın alt dalları nelerdir?

Kısa cevap: Coğrafya iki ana bölüme ayrılır. Fiziki coğrafya doğal ortamı inceler: jeomorfoloji, klimatoloji, hidrografya, biyocoğrafya ve toprak coğrafyası. Beşerî coğrafya insanı ve faaliyetlerini inceler: nüfus, yerleşme, siyasi, sosyal, kültürel ve ekonomik coğrafya. İki bölüm de haritalama, uzaktan algılama, niceleme ve CBS kullanır.

Hava durumu haberini izleyen bir klimatoloğun ilgisini rüzgâr çeker; aynı haberde göç eden çiftçileri gören bir nüfus coğrafyacısı ise başka bir soru sorar.

Neden iki ana bölüm var?

Coğrafi ortamın biri doğal, biri beşerî iki yüzü olduğunu ilk konuda gördün. Coğrafya bu iki yüzü ayrı ayrı derinleştirmek için iki ana bölüme ayrılır. Fiziki coğrafya yeryüzündeki doğal olay ve süreçleri, beşerî coğrafya ise insan faaliyetlerinin mekândaki dağılışını inceler. Her bölüm de inceleme alanına göre alt dallara bölünür.

Fiziki coğrafyanın beş alt dalı

Jeomorfoloji yer şekillerini ve bunların nasıl oluştuğunu araştırır; bir vadinin nasıl açıldığı onun sorusudur. Klimatoloji iklimi ve iklim tiplerinin dağılışını inceler. Hidrografya denizleri, gölleri, akarsuları ve bu sulardaki akıntı ya da dalga gibi olayları ele alır. Biyocoğrafya bitki ve hayvan topluluklarının yeryüzüne nasıl yayıldığını araştırır. Toprak coğrafyası ise toprakların oluşumunu, özelliklerini ve dağılışını inceler.

Beşerî coğrafyanın altı alt dalı

Nüfus coğrafyası nüfusun dağılışını, değişimini ve göçleri inceler. Yerleşme coğrafyası köy ve kentlerin gelişimini, yerleşme tiplerini ve konut özelliklerini araştırır. Siyasi coğrafya devletlerin, sınırların ve siyasi olayların mekânla ilişkisini çözümler. Sosyal coğrafya toplumsal ilişkileri ve eşitsizlikleri mekân açısından ele alır. Kültürel coğrafya dil, din, giyim, yemek ve mimari gibi kültür öğelerinin dağılışına bakar. Ekonomik coğrafya ise tarım, sanayi, ticaret, turizm ve madencilik gibi faaliyetleri inceler.

Coğrafyanın bölümleri ve sordukları soru
Alt dalNe inceler?Örnek soru
JeomorfolojiYer şekilleri ve oluşumuBu kanyon nasıl oluştu?
Klimatolojiİklim ve dağılışıRize neden bu kadar yağış alır?
HidrografyaDeniz, göl, akarsuGöl seviyesi neden düşüyor?
BiyocoğrafyaBitki ve hayvanların dağılışıKızılçam hangi kıyılarda yetişir?
Toprak coğrafyasıToprağın oluşumu ve dağılışıBu ovanın toprağı neden verimli?
Nüfus · YerleşmeNüfus, göç · köy ve kentKent neden bu yöne büyüyor?
Siyasi · Sosyal · KültürelSınırlar · toplum · kültürBu yemek hangi bölgelere yayılmış?
Ekonomik coğrafyaTarım, sanayi, ticaret, turizmFabrika neden limanın yanında?

Coğrafyanın dört aracı

Hangi alt dalda çalışırsa çalışsın, coğrafyacı mekânsal bilgiyi toplamak ve yorumlamak için dört teknikten yararlanır: haritalama, uzaktan algılama (uydu görüntüleri), niceleme yani istatistik yöntemleri ve Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS). Her alt dal ayrıca komşu bilimlerle çalışır; klimatoloji meteorolojiyle, nüfus coğrafyası demografiyle, ekonomik coğrafya iktisatla iş birliği yapar.

Akılda kalsın: Fiziki = yer şekli, iklim, su, canlı, toprak (jeomorfoloji, klimatoloji, hidrografya, biyocoğrafya, toprak coğrafyası). Beşerî = nüfus, yerleşme, siyasi, sosyal, kültürel, ekonomik. Ortak araçlar: harita, uydu, istatistik, CBS.
Yazılıda

Nasıl sorulurBirkaç araştırma konusu verilir; her birinin coğrafyanın hangi bölümüne ve alt dalına girdiğini yazman, gerekçeni açıklaman istenir.

TuzakKonudaki tek bir kelimeye takılmak; "baraj gölünün kıyısındaki köylerin taşınması" su değil yerleşme sorusudur.

Tam puan içinHem ana bölümü (fiziki/beşerî) hem alt dalı yaz, neyi incelediğini bir cümleyle belirt.

▭Boşluk doldurma alt dallar

Bir yamacın kayarak vadiye inmesini araştıran bilim insanı alanında çalışır. Türkiye'de yıllık yağışın kıyıdan iç kesime nasıl azaldığını inceleyen biri ile uğraşır. Köylerden büyük kentlere yapılan göçü ve nedenlerini araştıran biri ise çalışmaktadır.

JeomorfolojiKlimatolojiNüfus coğrafyasıHidrografyaKültürel coğrafya

?Soru çöz sınıflandırma

Bir üniversitede dört araştırma projesi yürütülüyor:
I. Akdeniz kıyılarında maki bitki örtüsünün yayılış alanı
II. Bir ilçede çay fabrikalarının kuruluş yeri
III. Doğu Anadolu'daki köylerde konut tipleri
IV. Bir göldeki su seviyesinin yıllara göre değişimi

Bu projelerden hangileri beşerî coğrafyanın kapsamına girer?

✓ A. Fabrikaların kuruluş yeri ekonomik coğrafyanın, köy konutları yerleşme coğrafyasının konusudur; ikisi de beşerîdir. B tam tersine iki fiziki projeyi seçiyor; C maki bitki örtüsünü (biyocoğrafya) beşerî sanıyor; D göl seviyesini (hidrografya) beşerî sayıyor.
Yazılı sorusuAşağıdaki araştırma konularının coğrafyanın hangi ana bölümüne ve hangi alt dalına girdiğini yazınız: a) Bir ovada toprağın neden verimli olduğu, b) Bir kentin hangi yöne doğru büyüdüğü, c) Bir ülkenin komşularıyla sınır anlaşmazlıkları, d) Kıyı bölgelerine yapılan yaz göçü. (8 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Fiziki coğrafya, toprak coğrafyası: toprağın oluşumu ve özellikleri incelenir. b) Beşerî coğrafya, yerleşme coğrafyası: kentlerin gelişimi ve yayılışı incelenir. c) Beşerî coğrafya, siyasi coğrafya: sınırlar ve siyasi olayların mekânla ilişkisi incelenir. d) Beşerî coğrafya, nüfus coğrafyası: nüfus hareketleri yani göç incelenir.

  • Her konu için ana bölümü doğru yazmak — 4 puan (her biri 1)
  • Her konu için alt dalı doğru yazmak — 4 puan (her biri 1)

Coğrafyanın bölümleri

Cevabın nasıldı?
COĞRAFİ BAKIŞ · MEKÂNSAL DÜŞÜNME

Niçin coğrafya öğrenmeliyiz? Mekânsal düşünmenin gücü

MEB 9. sınıf · Coğrafyanın Doğası · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCoğrafya hangi bölümlere ayrılır, fiziki ve beşerî coğrafyanın alt dalları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Coğrafya iki ana bölüme ayrılır. Fiziki coğrafya doğal ortamı inceler: jeomorfoloji, klimatoloji, hidrografya, biyocoğrafya ve toprak coğrafyası. Beşerî coğrafya insanı ve faaliyetlerini inceler: nüfus, yerleşme, siyasi, sosyal, kültürel ve ekonomik coğrafya. İki bölüm de haritalama, uzaktan algılama, niceleme ve CBS kullanır.

Coğrafyanın bölümleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Coğrafya öğrenmek neden önemlidir, mekânsal düşünme ne demektir?

Kısa cevap: Coğrafya bilgisi, bir olayı "Ne? Nerede? Neden orada? Neyle bağlantılı?" sorularıyla bütün olarak görmeyi sağlar. Coğrafi bakışa sahip kişi doğal ortamın risk ve fırsatlarını fark eder, haritayı kullanır ve mekânı plansız değiştirmenin sonuçlarını öngörür. Bu yüzden coğrafya, sürdürülebilir bir yaşam ve doğru kararlar için gereklidir.

Ege kıyısında bir ilçe kışın sakin, yazın kalabalıktır. Her ağustos musluklardan su akmadığı günler yaşanıyor. Sorun yalnızca belediyenin mi, yoksa mekânın bir sorusu mu?

Coğrafi bakış: aynı olaya bütün olarak bakmak

İnsanlar bugün çok soğuk kutup kıyılarından sıcak çöllere, deniz kenarından yüksek dağ yamaçlarına kadar geniş bir alana yayılmış durumda. Nüfus arttıkça doğal kaynaklar daha hızlı tüketiliyor. Bir yılda harcanan kaynak, doğanın aynı sürede yeniden üretebildiğinden fazla. Bu yüzden doğa ile insanın ilişkisini merkeze alan coğrafya her geçen yıl daha önemli hâle geliyor.

Coğrafi bakış, bir olayı tek bir nedene bağlamadan doğal ve beşerî unsurlarıyla birlikte görme becerisidir. Bu bakışa sahip biri haritayı okur, olayı mekâna yerleştirir ve onu yerel, bölgesel ve küresel ölçekte düşünür.

Mekânsal düşünme bir soru zinciridir

Girişteki su sorununu coğrafyacı gibi düşünelim. Ne oluyor? İçme suyu yetmiyor. Nerede ve ne zaman? Kıyıdaki yazlık sitelerde, temmuz ve ağustosta. Neden orada? Yaz kurak geçiyor, nüfus turizmle birkaç kat artıyor ve aşırı çekilen kuyulara deniz suyu sızıyor. Neyle bağlantılı? İklim, nüfus hareketi ve plansız yapılaşma birbirini besliyor. Ne yapılmalı? Yeni yapılaşma su kaynağına göre sınırlanmalı, yağmur suyu biriktirilmeli, kayıp-kaçak azaltılmalı.

Coğrafyacı bir olayı tek soruyla değil, birbirine bağlı beş soruyla çözümler.Görsel: Sınav Defteri

Coğrafya bilgisi ne kazandırır?

Coğrafya bilen bir insan doğal ortamın sınırlarını tanır; dere yatağına ev yapmanın, ormanı kesmenin ya da yer altı suyunu tüketmenin bedelini önceden görebilir. Haritayı kullanarak yol bulur, bir yerin risklerini ve fırsatlarını değerlendirir. Tarihte de coğrafyasını iyi tanıyan toplumlar kaynaklarını daha iyi yönetmiş, güçlü devletler kurmuştur. Yaşadığı toprakları tanımak, insanın vatanına bağlılığını da güçlendirir.

Akılda kalsın: Mekânsal düşünme = Ne? Nerede? Neden orada? Neyle bağlantılı? Ne yapılmalı? Coğrafya bilgisi; riskleri görmeyi, kaynakları doğru kullanmayı ve mekânı planlamayı sağlar.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir sel, kuraklık ya da kentleşme olayı anlatılır; olayın doğal ve beşerî nedenlerini ayırman ve coğrafya bilgisinin bu sorunu önlemede nasıl yardımcı olacağını açıklaman istenir.

TuzakYalnızca doğal nedeni (aşırı yağış) yazıp insan etkisini (dere yatağına yapılaşma) atlamak.

Tam puan içinEn az bir doğal, bir beşerî neden ve somut bir planlama önerisi yaz.

↕Coğrafyacının adımlarını sırala

  1. Sorunun iklim, nüfus ve yapılaşmayla bağlantısını kurmak
  2. Olayı tanımlamak: içme suyu yetmiyor
  3. Planlama ve tasarruf önerileri geliştirmek
  4. Sorunun nerede ve hangi aylarda yaşandığını haritada göstermek
  5. Sorunun neden bu kıyıda ortaya çıktığını sormak

?Soru çöz coğrafi bakış

Bir kasabada her bahar dere taşıyor ve dere kenarındaki dükkânları su basıyor. Dört kişi bu durumu yorumluyor.

Hangisinin yorumu coğrafi bakışı en iyi yansıtır?

✓ D. Doğal nedeni (bahar yağışı, kar erimesi) ve beşerî nedeni (yatağa yapılaşma) birlikte görüp mekânsal bir çözüm öneriyor. A olayı rastlantıya bağlıyor; B yalnızca binaya bakıp nedeni görmüyor; C insanın etkisini yok sayıyor.
Yazılı sorusuBir orman köyünün çevresinde son yıllarda yaz aylarında yangın sayısı artmıştır. Köyün yanına yeni yazlık evler yapılmış, bazı sakinler bahçe artıklarını yakmaktadır. Coğrafya bilgisine sahip bir yöneticinin bu sorunu nasıl ele alacağını mekânsal düşünme sorularını kullanarak açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Yönetici önce sorunun ne olduğunu (yangın artışı) ve nerede, ne zaman yaşandığını (orman ile yazlıkların birleştiği alan, sıcak ve kurak yaz ayları) belirler. Sonra neden orada olduğunu sorar: kuru ve sıcak yaz doğal nedendir; ormanın içine yapılan evler ve açık alanda ateş yakılması beşerî nedendir. Bu iki nedenin birbirini güçlendirdiğini görerek ormanla yerleşme arasında boş bir koruma şeridi bırakılmasını, yaz aylarında açık ateşin yasaklanmasını ve yeni yapılaşmanın sınırlanmasını önerir.

  • Olayı nerede ve ne zaman sorularıyla mekâna yerleştirmek — 3 puan
  • Doğal ve beşerî nedenleri ayrı ayrı yazmak — 4 puan
  • Mekânsal bir çözüm önerisi geliştirmek — 3 puan

Niçin coğrafya öğrenmeliyiz?

Cevabın nasıldı?
ESKİ ÇAĞ → CUMHURİYET

Coğrafya biliminin gelişimi: Eratosthenes'ten Cumhuriyet'e

MEB 9. sınıf · Coğrafyanın Doğası · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCoğrafya öğrenmek neden önemlidir, mekânsal düşünme ne demektir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Coğrafya bilgisi, bir olayı "Ne? Nerede? Neden orada? Neyle bağlantılı?" sorularıyla bütün olarak görmeyi sağlar. Coğrafi bakışa sahip kişi doğal ortamın risk ve fırsatlarını fark eder, haritayı kullanır ve mekânı plansız değiştirmenin sonuçlarını öngörür. Bu yüzden coğrafya, sürdürülebilir bir yaşam ve doğru kararlar için gereklidir.

Niçin coğrafya öğrenmeliyiz?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Coğrafya bilimi tarih boyunca nasıl gelişti, hangi bilginler katkı yaptı?

Kısa cevap: "Coğrafya" sözcüğü Yunanca "geo" (yer) ve "graphein" (tasvir etmek) kelimelerinden gelir; ilk kez Eratosthenes kullandı. Eski Çağ'da gezilen yerler tasvir edildi, Orta Çağ'da Müslüman bilginler ölçüm ve haritacılığı geliştirdi, Yeni Çağ'da keşifler haritaları genişletti, Yakın Çağ'da coğrafya neden-sonuç arayan bir bilime dönüştü.

Telefonundaki harita uygulaması birkaç saniyede yolunu çiziyor. Bu kolaylığın arkasında, yeryüzünü anlamaya çalışan iki bin yılı aşkın bir merak zinciri var.

Eski Çağ: yeri tasvir etmek

Coğrafya dünyanın en eski bilimlerinden biridir. Anadolu, Mezopotamya ve Mısır'da kentlerin kurulması, ticaretin büyümesi ve yazının icadı, insanları gördükleri yerleri kaydetmeye yöneltti. Bu çağda Tales, Heredot ve Aristoteles ilk coğrafi düşünceleri ortaya koydu. "Coğrafya" adını ilk kez kullanan Eratosthenes Dünya'nın çevresini hesapladı. Amasyalı Strabon gezdiği bölgeleri ciltler boyunca anlattı. İskenderiyeli Batlamyus ise enlem ve boylama dayanan haritalar hazırladı. Başlıca konular Dünya'nın şekli, boyutları, yönler ve koordinatlardı.

Orta Çağ: Müslüman bilginlerin katkısı

İpek Yolu ve Baharat Yolu üzerinden yürüyen ticaret ve büyük göçler, uzak ülkeleri merak konusu yaptı. İslam dünyasında namaz vakitlerini, kıble yönünü, oruç süresini ve hac yollarını belirleme ihtiyacı astronomiyi ve coğrafyayı geliştirdi. Harizmi koordinat tablolarını düzeltti, Biruni Dünya'nın yarıçapını ölçtü. İdrisi, döneminin en ayrıntılı dünya haritalarından birini çizdi. İbni Battuta ve Mesudi gibi seyyahlar gördükleri ülkeleri yazdı; İbni Haldun ise iklimin toplumlara etkisini tartıştı.

Yeni Çağ ve Yakın Çağ: keşiflerden modern bilime

Rönesans, reform ve coğrafi keşifler Avrupa'nın bilinen dünyasını büyüttü. Kolomb ve Macellan'ın yolculukları haritaları değiştirdi. Osmanlı denizcisi Piri Reis Amerika kıyılarını gösteren dünya haritasını ve Kitab-ı Bahriye'yi hazırladı. Ortelius ilk modern atlası yayımladı; Kâtip Çelebi Cihannüma'yı, Evliya Çelebi Seyahatname'yi yazdı.

Yakın Çağ'da Fransız İhtilali ile başlayan aydınlanma, Sanayi Devrimi ve bilimsel keşif gezileri coğrafyayı bugünkü hâline getirdi. Olayların nedenleri ve sonuçları sorulmaya, yöntemler belirlenmeye başlandı. Alman bilginler Humboldt, Ritter ve Ratzel bu dönemin öncüleri oldu; Fransız Vidal de la Blache ile Amerikalı Sauer çalışmalarıyla onları izledi. Cumhuriyet Dönemi'nde Besim Darkot, Faik Sabri Duran, Reşat İzbırak ve Sırrı Erinç Türkiye'de modern coğrafyanın temellerini attı.

Her çağ, coğrafyaya kendi ihtiyacını ve sorusunu ekledi.Görsel: Sınav Defteri
Çağlara göre coğrafyayı geliştiren etkenler
ÇağGeliştiren etkenÖne çıkan iş
Eski ÇağKentler, ticaret, yazıGezilen yerlerin tasviri, Dünya'nın boyutu
Orta Çağİpek ve Baharat yolları, göçler, ibadet vakitleriÖlçüm, koordinat, seyahatnameler
Yeni ÇağRönesans, reform, coğrafi keşiflerDünya haritaları, atlaslar
Yakın ÇağAydınlanma, Sanayi Devrimi, bilimsel gezilerNeden-sonuç, yöntem, alt dallar

Bugün coğrafya, doğal ve beşerî sistemlerin işleyişini ve etkileşimini inceleyen, olayların yeryüzündeki dağılışını gösteren ve neden-sonuç ilişkisi kuran, birçok alt dalı olan bir bilimdir.

Akılda kalsın: Geo + graphein = yeri tasvir etmek; adı koyan Eratosthenes. Orta Çağ'da ibadet ve ticaret ihtiyacı, Yeni Çağ'da keşifler, Yakın Çağ'da Sanayi Devrimi ve aydınlanma coğrafyayı ilerletti.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir zaman şeridi ya da bilgin listesi verilir; bilgini çağına yerleştirmen veya bir çağda coğrafyayı geliştiren etkenleri açıklaman istenir.

TuzakPiri Reis'i Orta Çağ'a, Biruni'yi Yeni Çağ'a koymak; Biruni 11. yüzyılda, Piri Reis keşifler çağında yaşadı.

Tam puan içinEtkeni (ticaret, keşif, ibadet ihtiyacı) çağın coğrafyaya kazandırdığı yenilikle bağla.

⇄Bilgini çalışmasıyla eşleştir gelişim

?Soru çöz neden-sonuç

Orta Çağ'da İslam dünyasında astronomi ve coğrafya alanında çok sayıda eser yazıldı.

Bu gelişmenin nedenleri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ B. Okyanus aşırı keşifler ve yeni kıtaların bulunması Yeni Çağ'ın gelişmesidir, Orta Çağ İslam dünyasının nedeni değildir. A ve D ibadetten doğan ölçüm ihtiyacını, C ticaretin uzak ülkelere duyulan merakı artırmasını anlatır; üçü de Orta Çağ'ın gerçek nedenleridir.
Yazılı sorusuEski Çağ ile Yakın Çağ'daki coğrafya anlayışını; coğrafyayı geliştiren etkenler ve coğrafyacıların çalışma biçimi yönünden karşılaştırınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Eski Çağ'da kentlerin kurulması, ticaret ve yazının icadı coğrafyayı geliştirdi; coğrafyacılar daha çok gezdikleri yerleri tasvir etti, Dünya'nın şeklini ve boyutlarını hesapladı. Yakın Çağ'da ise aydınlanma, Sanayi Devrimi ve bilimsel keşif gezileri etkili oldu. Bu dönemde coğrafyacılar yalnızca tasvirle yetinmeyip olayların neden orada olduğunu ve sonuçlarını araştırdı, bilimsel yöntemler geliştirdi ve coğrafya bugünkü alt dallarına ayrıldı.

  • Eski Çağ'ın etkenlerini ve tasvire dayalı anlayışını yazmak — 4 puan
  • Yakın Çağ'ın etkenlerini ve neden-sonuç arayan anlayışını yazmak — 4 puan
  • İki çağı açıkça karşılaştıran bir yargı kurmak — 2 puan

Coğrafya biliminin gelişimi

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Coğrafya serisindeki Coğrafyanın doğası sayfasında.

+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Coğrafya soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →