Güneş enerjisi ve geliş açısı: sıcaklık neden Ekvator'dan kutba azalır?
MEB 9. sınıf · Doğal Sistemler ve Süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaİklim sisteminin bileşenleri nelerdir, atmosfer, su küre, buz küre, taş küre ve yaşam küre iklimi nasıl etkiler?Bağlantılı konudan (Hava olayları ve iklim sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
İklim yalnızca atmosferin işi değildir. İklim sistemi atmosfer, su küre (hidrosfer), buz küre (kriyosfer), taş küre (litosfer) ve yaşam küre (biyosfer) adlı beş bileşenle bunların etkileşiminden oluşur. Sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış ise iklim değişkenleridir. Bir bileşendeki değişim bütün sistemi etkiler.
✎Konu anlatımı
Sıcaklığın kaynağı nedir, Güneş ışınlarının geliş açısı ve Dünya'nın geoit şekli sıcaklığı nasıl etkiler?
Kısa cevap: Sıcaklığın kaynağı Güneş'tir. Güneş ışınlarının bir kısmı uzaya yansır, bir kısmı atmosferde tutulur, kalanı yeryüzünü ısıtır; ısınan yer de havayı ısıtır. Dünya kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkin olduğu için (geoit) ışınlar Ekvator'a dike yakın, kutuplara eğik gelir. Bu yüzden sıcaklık genel olarak Ekvator'dan kutuplara azalır.Yazın öğle saatinde el fenerini masaya dik tutarsan küçük ve parlak bir daire, eğik tutarsan geniş ve soluk bir leke görürsün. Güneş ışınları da yeryüzüne böyle düşer.
Güneş'ten gelen enerji nereye gider?
Hava olayları ve iklim sistemi sayfasında sıcaklığın iklim sisteminin en önemli değişkeni olduğunu gördük; bir yerin basıncını, rüzgârını ve yağışını çoğu zaman sıcaklık belirler. Sıcaklığın kaynağı Güneş'tir. Atmosfere giren Güneş enerjisinin bir bölümü bulutlardan ve atmosferden uzaya geri yansır, bir bölümü atmosferde tutulup ısıya dönüşür, kalanı yeryüzüne ulaşır. Yeryüzü bu enerjiyi soğurup ısınır ve ısıyı havaya verir; hava asıl olarak alttan ısınır.
Her yüzey gelen ışığı aynı oranda yansıtmaz. Bir yüzeyin ışığı yansıtma oranına albedo denir. Kar ve buz ışığın çoğunu yansıtır, bu yüzden karlı alanlar geç ısınır; koyu renkli toprak ve orman ise ışığı daha çok soğurur.
Geoit ve geliş açısı
Dünya tam bir küre değildir; kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkindir. Bu şekle geoit denir. Dünya'nın bu şekli yüzünden Güneş ışınları Ekvator çevresine dike yakın açıyla, kutuplara doğru giderek daha eğik gelir. Dik gelen ışın enerjisini küçük bir alana toplar ve atmosferde daha kısa yol alır; eğik gelen ışın aynı enerjiyi geniş bir alana yayar. Bu yüzden sıcaklık genel olarak Ekvator'dan kutuplara doğru azalır. Buna sıcaklık-enlem ilişkisi denir. Türkiye'de sıcaklığın genel olarak güneyden kuzeye azalması da bu ilişkinin sonucudur.
Nasıl sorulurEkvator ile kutuplar arasındaki sıcaklık farkını Dünya'nın şekli ve Güneş ışınlarının geliş açısıyla açıklaman istenir.
TuzakFarkı Güneş'e olan uzaklıkla açıklamak; Ekvator ile kutup arasındaki uzaklık farkı önemsizdir, belirleyici olan geliş açısıdır.
Tam puan içinGeoit → geliş açısı → birim alana düşen enerji zincirini kur.
▭Boşluk doldurma geliş açısı
Dünya'nın kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkin şekline denir. Karla kaplı bir yüzey ışığın çoğunu geri yansıttığı için değeri yüksektir. Güneş ışınlarının dike yakın geldiği çevresinde sıcaklık yüksektir.
?Soru çöz neden
Aynı gün ve aynı saatte, deniz seviyesindeki Ekvator kıyısında sıcaklık 30 °C, aynı boylamdaki 70° kuzey enlemindeki bir kıyıda 2 °C ölçülüyor.
Bu farkın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Yazılı sorusuBir el feneriyle masaya önce dik, sonra eğik ışık tutulduğunda aydınlanan alanın ve parlaklığın değiştiği gözleniyor. Bu deneyi Dünya'nın geoit şekli ve sıcaklığın Ekvator'dan kutuplara azalmasıyla ilişkilendirerek açıklayınız. (8 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Fener dik tutulunca ışık küçük bir alana toplanır ve parlaktır; eğik tutulunca aynı ışık geniş bir alana yayılır ve soluklaşır. Dünya da geoit şeklinde olduğu için Güneş ışınları Ekvator'a dike yakın, kutuplara eğik gelir. Ekvator'da enerji dar alana toplanır ve sıcaklık yüksek olur; kutuplarda aynı enerji geniş alana yayıldığı ve atmosferde daha uzun yol aldığı için sıcaklık düşüktür.
- Deneydeki dik-eğik ışık farkını açıklamak — 3 puan
- Geoit şekli geliş açısıyla ilişkilendirmek — 3 puan
- Sonucu sıcaklığın dağılışına bağlamak — 2 puan