Sıcaklık: Dünya'nın şekli, hareketleri ve sıcaklığın dağılışı

Aynı gün Antalya'da denize girilirken Kars'ta kar yağabiliyor. Güneş ışınlarının geliş açısını, Dünya'nın hareketlerini, mevsimleri ve sıcaklığı değiştiren öteki faktörleri sırayla görüyorsun.

5 durak9. sınıf · 1. dönem 2. yazılı
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
GÜNEŞ · ALBEDO · GEOİT

Güneş enerjisi ve geliş açısı: sıcaklık neden Ekvator'dan kutba azalır?

MEB 9. sınıf · Doğal Sistemler ve Süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİklim sisteminin bileşenleri nelerdir, atmosfer, su küre, buz küre, taş küre ve yaşam küre iklimi nasıl etkiler?Bağlantılı konudan (Hava olayları ve iklim sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İklim yalnızca atmosferin işi değildir. İklim sistemi atmosfer, su küre (hidrosfer), buz küre (kriyosfer), taş küre (litosfer) ve yaşam küre (biyosfer) adlı beş bileşenle bunların etkileşiminden oluşur. Sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış ise iklim değişkenleridir. Bir bileşendeki değişim bütün sistemi etkiler.

İklim sistemi ve beş bileşeni

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sıcaklığın kaynağı nedir, Güneş ışınlarının geliş açısı ve Dünya'nın geoit şekli sıcaklığı nasıl etkiler?

Kısa cevap: Sıcaklığın kaynağı Güneş'tir. Güneş ışınlarının bir kısmı uzaya yansır, bir kısmı atmosferde tutulur, kalanı yeryüzünü ısıtır; ısınan yer de havayı ısıtır. Dünya kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkin olduğu için (geoit) ışınlar Ekvator'a dike yakın, kutuplara eğik gelir. Bu yüzden sıcaklık genel olarak Ekvator'dan kutuplara azalır.

Yazın öğle saatinde el fenerini masaya dik tutarsan küçük ve parlak bir daire, eğik tutarsan geniş ve soluk bir leke görürsün. Güneş ışınları da yeryüzüne böyle düşer.

Güneş'ten gelen enerji nereye gider?

Hava olayları ve iklim sistemi sayfasında sıcaklığın iklim sisteminin en önemli değişkeni olduğunu gördük; bir yerin basıncını, rüzgârını ve yağışını çoğu zaman sıcaklık belirler. Sıcaklığın kaynağı Güneş'tir. Atmosfere giren Güneş enerjisinin bir bölümü bulutlardan ve atmosferden uzaya geri yansır, bir bölümü atmosferde tutulup ısıya dönüşür, kalanı yeryüzüne ulaşır. Yeryüzü bu enerjiyi soğurup ısınır ve ısıyı havaya verir; hava asıl olarak alttan ısınır.

Her yüzey gelen ışığı aynı oranda yansıtmaz. Bir yüzeyin ışığı yansıtma oranına albedo denir. Kar ve buz ışığın çoğunu yansıtır, bu yüzden karlı alanlar geç ısınır; koyu renkli toprak ve orman ise ışığı daha çok soğurur.

Geoit ve geliş açısı

Dünya tam bir küre değildir; kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkindir. Bu şekle geoit denir. Dünya'nın bu şekli yüzünden Güneş ışınları Ekvator çevresine dike yakın açıyla, kutuplara doğru giderek daha eğik gelir. Dik gelen ışın enerjisini küçük bir alana toplar ve atmosferde daha kısa yol alır; eğik gelen ışın aynı enerjiyi geniş bir alana yayar. Bu yüzden sıcaklık genel olarak Ekvator'dan kutuplara doğru azalır. Buna sıcaklık-enlem ilişkisi denir. Türkiye'de sıcaklığın genel olarak güneyden kuzeye azalması da bu ilişkinin sonucudur.

Aynı miktar ışın Ekvator'da küçük bir alanı, kutupta çok daha geniş bir alanı ısıtır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Kaynak Güneş, hava alttan ısınır. Albedo yüksek (kar) = az ısınma. Geoit → Ekvator'a dik, kutba eğik ışın → sıcaklık Ekvator'dan kutba azalır.
Yazılıda

Nasıl sorulurEkvator ile kutuplar arasındaki sıcaklık farkını Dünya'nın şekli ve Güneş ışınlarının geliş açısıyla açıklaman istenir.

TuzakFarkı Güneş'e olan uzaklıkla açıklamak; Ekvator ile kutup arasındaki uzaklık farkı önemsizdir, belirleyici olan geliş açısıdır.

Tam puan içinGeoit → geliş açısı → birim alana düşen enerji zincirini kur.

▭Boşluk doldurma geliş açısı

Dünya'nın kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkin şekline denir. Karla kaplı bir yüzey ışığın çoğunu geri yansıttığı için değeri yüksektir. Güneş ışınlarının dike yakın geldiği çevresinde sıcaklık yüksektir.

GeoitAlbedoEkvatorKutupEkliptik

?Soru çöz neden

Aynı gün ve aynı saatte, deniz seviyesindeki Ekvator kıyısında sıcaklık 30 °C, aynı boylamdaki 70° kuzey enlemindeki bir kıyıda 2 °C ölçülüyor.

Bu farkın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Dünya'nın şekli yüzünden ışınlar Ekvator'a dik, yüksek enlemlere eğik gelir; birim alana düşen enerji farklıdır. A uzaklığın etkisini abartıyor, bu fark önemsizdir; C yanlıştır, iki yer de deniz seviyesindedir; D aynı boylamda yerel saat aynıdır.
Yazılı sorusuBir el feneriyle masaya önce dik, sonra eğik ışık tutulduğunda aydınlanan alanın ve parlaklığın değiştiği gözleniyor. Bu deneyi Dünya'nın geoit şekli ve sıcaklığın Ekvator'dan kutuplara azalmasıyla ilişkilendirerek açıklayınız. (8 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Fener dik tutulunca ışık küçük bir alana toplanır ve parlaktır; eğik tutulunca aynı ışık geniş bir alana yayılır ve soluklaşır. Dünya da geoit şeklinde olduğu için Güneş ışınları Ekvator'a dike yakın, kutuplara eğik gelir. Ekvator'da enerji dar alana toplanır ve sıcaklık yüksek olur; kutuplarda aynı enerji geniş alana yayıldığı ve atmosferde daha uzun yol aldığı için sıcaklık düşüktür.

  • Deneydeki dik-eğik ışık farkını açıklamak — 3 puan
  • Geoit şekli geliş açısıyla ilişkilendirmek — 3 puan
  • Sonucu sıcaklığın dağılışına bağlamak — 2 puan

Güneş enerjisi ve geliş açısı

Cevabın nasıldı?
GÜNLÜK · YILLIK HAREKET

Dönme ve dolanma: günlerin ve mevsimlerin saati

MEB 9. sınıf · Doğal Sistemler ve Süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSıcaklığın kaynağı nedir, Güneş ışınlarının geliş açısı ve Dünya'nın geoit şekli sıcaklığı nasıl etkiler?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sıcaklığın kaynağı Güneş'tir. Güneş ışınlarının bir kısmı uzaya yansır, bir kısmı atmosferde tutulur, kalanı yeryüzünü ısıtır; ısınan yer de havayı ısıtır. Dünya kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkin olduğu için (geoit) ışınlar Ekvator'a dike yakın, kutuplara eğik gelir. Bu yüzden sıcaklık genel olarak Ekvator'dan kutuplara azalır.

Güneş enerjisi ve geliş açısı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dünya'nın dönme ve dolanma hareketi nedir, eksen eğikliği mevsimleri nasıl oluşturur?

Kısa cevap: Dünya kendi ekseni etrafında batıdan doğuya 24 saatte döner (dönme, günlük hareket); gece-gündüz ve gün içindeki sıcaklık farkları buna bağlıdır. Güneş'in çevresindeki elips yörüngede 365 gün 6 saatte dolanır (dolanma, yıllık hareket). Eksenin 23°27' eğik olması ve dolanma birlikte ışınların geliş açısını yıl boyunca değiştirir ve mevsimleri oluşturur.

Sabah okula giderken üşüyor, öğlen ceketini çıkarıyorsun. Aynı gün içindeki bu değişimin de yazla kış arasındaki farkın da bir saati var: Dünya'nın iki hareketi.

Dönme hareketi: gün içindeki değişim

Dünya, kutup noktalarını birleştirdiği varsayılan eksen etrafında batıdan doğuya döner ve bir turu 24 saatte tamamlar; böylece bir gün oluşur ve gece ile gündüz birbirini izler. Bu harekete dönme ya da günlük hareket denir. Güneş ışınlarının geliş açısı sabahtan öğleye artar, öğleden akşama azalır. Bu yüzden bir yerde sabah ve akşam serin, öğleden sonra ise sıcak olur.

Dolanma hareketi ve eksen eğikliği

Dünya, Güneş'in çevresindeki elips şeklindeki yörüngede 365 gün 6 saatte bir tur atar. Bu harekete dolanma ya da yıllık hareket denir; yörüngenin bulunduğu düzleme ekliptik (yörünge) düzlemi adı verilir. Yörünge elips olduğu için Dünya ile Güneş arasındaki uzaklık yıl içinde biraz değişir; bu durum mevsimlerin süresini etkiler ama sıcaklık üzerinde belirgin bir etkisi yoktur.

Mevsimlerin asıl nedeni eksen eğikliğidir. Dünya'nın ekseni yörünge düzlemine dik değil, 23°27' eğiktir ve bu eğiklik yıl boyunca aynı yöne bakar. Dünya Güneş'in çevresinde dolanırken önce kuzey, sonra güney yarım küre Güneş'e daha dönük olur. Güneş'e dönük yarım kürede ışınlar daha dik gelir, gündüzler uzar ve yaz yaşanır; öteki yarım kürede ışınlar eğikleşir, gündüzler kısalır ve kış yaşanır; Türkiye'de yaz yaşanırken Avustralya'da kış vardır.

Dönme ve dolanma hareketinin sonuçları
Dönme (günlük)Dolanma (yıllık) + eksen eğikliği
Batıdan doğuya, 24 saatElips yörünge, 365 gün 6 saat
Gece ve gündüzün birbirini izlemesiMevsimlerin oluşması
Gün içinde sıcaklık farkıGece-gündüz sürelerinin yıl içinde değişmesi
Yerel saat farklarıYarım kürelerde zıt mevsimler
Rüzgâr ve akıntıların sapmasıIşınların dik geldiği yerin dönenceler arasında yer değiştirmesi
Akılda kalsın: Dönme = 24 saat = gece-gündüz, günlük sıcaklık farkı. Dolanma + 23°27' eğiklik = mevsimler. Güneş'e uzaklık mevsimleri belirlemez; geliş açısı ve gündüz süresi belirler.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir olay verilir (gün içindeki sıcaklık değişimi, yarım kürelerde zıt mevsim, kuşların mevsimlik göçü); hangi hareketin sonucu olduğunu gerekçesiyle yazman istenir.

TuzakMevsimleri Dünya'nın Güneş'e yaklaşıp uzaklaşmasıyla açıklamak.

Tam puan içinMevsimleri eksen eğikliği ve dolanma ile birlikte açıkla, ışınların geliş açısına bağla.

⇄Olayı nedeniyle eşleştir günlük mü yıllık mı?

?Soru çöz yanılgı

Bir öğrenci "Yazın sıcak olmasının nedeni Dünya'nın Güneş'e yaklaşmasıdır." diyor.

Bu yargının yanlış olduğunu gösteren en güçlü kanıt aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Uzaklık bütün Dünya için aynıdır; mevsimler uzaklıktan kaynaklansaydı iki yarım kürede de aynı anda yaz yaşanırdı. B gece-gündüzü açıklar, mevsimle ilgisi yoktur; C enlemin etkisidir; D uzaklığın değiştiğini gösterir ama yargıyı çürütmez, hatta destekliyormuş gibi okunabilir.
Yazılı sorusuDünya'nın ekseni eğik olmasaydı, yani yörünge düzlemine dik olsaydı mevsimlerde ve gece-gündüz sürelerinde nasıl bir değişim olacağını açıklayınız. (8 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Eksen dik olsaydı Güneş ışınları yıl boyunca hep Ekvator'a dik gelirdi. Işınların geliş açısı bir yerde yıl içinde değişmeyeceği için mevsimler oluşmaz; her yer yıl boyunca aynı sıcaklık koşullarını yaşardı. Gece ile gündüz süresi de dünyanın her yerinde yıl boyu eşit, yani 12'şer saat olurdu. Yine de enleme göre sıcaklık farkı devam ederdi; Ekvator sıcak, kutuplar soğuk kalırdı.

  • Geliş açısının değişmeyeceğini ve mevsimlerin oluşmayacağını yazmak — 4 puan
  • Gece-gündüz sürelerinin eşitleneceğini yazmak — 2 puan
  • Enleme göre sıcaklık farkının süreceğini belirtmek — 2 puan

Dönme ve dolanma hareketi

Cevabın nasıldı?
21 HAZİRAN · 23 EYLÜL · 21 ARALIK · 21 MART

Dört özel tarih ve matematik iklim kuşakları

MEB 9. sınıf · Doğal Sistemler ve Süreçler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDünya'nın dönme ve dolanma hareketi nedir, eksen eğikliği mevsimleri nasıl oluşturur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dünya kendi ekseni etrafında batıdan doğuya 24 saatte döner (dönme, günlük hareket); gece-gündüz ve gün içindeki sıcaklık farkları buna bağlıdır. Güneş'in çevresindeki elips yörüngede 365 gün 6 saatte dolanır (dolanma, yıllık hareket). Eksenin 23°27' eğik olması ve dolanma birlikte ışınların geliş açısını yıl boyunca değiştirir ve mevsimleri oluşturur.

Dönme ve dolanma hareketi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

21 Haziran, 23 Eylül, 21 Aralık ve 21 Mart'ta neler olur, matematik iklim kuşakları nelerdir?

Kısa cevap: 21 Haziran'da ışınlar Yengeç Dönencesi'ne dik gelir; kuzey yarım kürede yaz başlar, en uzun gündüz yaşanır. 21 Aralık'ta Oğlak Dönencesi'ne dik gelir; kuzeyde kış başlar. 21 Mart ve 23 Eylül'de Ekvator'a dik gelir; gece ile gündüz eşittir (ekinoks). Işınların düşme açısına göre tropikal, orta ve kutup kuşakları oluşur.

Haziranın sonunda okullar kapanırken akşam dokuza kadar hava aydınlık kalıyor; aralıkta ise son derse girerken hava kararmış oluyor.

Güneş'in dik geldiği yer yer değiştirir

Eksen eğikliği ve dolanma yüzünden öğle vakti Güneş ışınlarının dik geldiği yer yıl boyunca 23°27' kuzey ile 23°27' güney enlemleri arasında gidip gelir. Bu iki paralele dönence denir: kuzeydekine Yengeç Dönencesi, güneydekine Oğlak Dönencesi.

21 Haziran'da ışınlar Yengeç Dönencesi'ne dik gelir. Kuzey yarım kürede yaz, güney yarım kürede kış başlar; kuzeyde yılın en uzun gündüzü, güneyde en uzun gecesi yaşanır. 23 Eylül'de ışınlar Ekvator'a dik gelir; kuzeyde sonbahar, güneyde ilkbahar başlar ve Dünya'nın her yerinde gece ile gündüz eşittir. Gece-gündüz eşitliğine ekinoks denir. 21 Aralık'ta ışınlar Oğlak Dönencesi'ne dik gelir; kuzeyde kış başlar ve en uzun gece yaşanır, güneyde yaz başlar. 21 Mart'ta ışınlar yeniden Ekvator'a dik gelir; kuzeyde ilkbahar başlar ve ikinci ekinoks yaşanır.

Eksen hep aynı yöne eğiktir; Dünya dolandıkça Güneş'e dönük yarım küre değişir.Görsel: Sınav Defteri

Matematik iklim kuşakları

Işınların yıl içindeki düşme açısına göre Dünya üç kuşağa ayrılır. Dönenceler arasındaki tropikal kuşakta ışınlar yılda en az bir kez dik gelir ve sıcaklık yıl boyu yüksektir. Dönenceler ile kutup daireleri (66°33') arasındaki orta kuşakta ışınlar hiç dik gelmez ama açısı yıl içinde çok değişir; dört mevsim belirgindir. Türkiye bu kuşaktadır. Kutup daireleri ile kutup noktaları arasındaki kutup kuşağında ışınlar çok eğik gelir ve yıl boyu soğuktur.

Akılda kalsın: 21 Haziran → Yengeç (23°27' K), kuzeyde yaz, en uzun gündüz. 21 Aralık → Oğlak (23°27' G), kuzeyde kış. 21 Mart, 23 Eylül → Ekvator, ekinoks. Kuşaklar: tropikal, orta (Türkiye), kutup; sınırlar 23°27' ve 66°33'.
Yazılıda

Nasıl sorulurDünya'nın Güneş karşısındaki konumunu gösteren bir şekil verilir; o tarihte ışınların nereye dik geldiğini, hangi yarım kürede hangi mevsimin başladığını ve gündüz süresini yazman istenir.

Tuzak21 Aralık'ı her yerde kış sanmak; güney yarım kürede yaz başlar.

Tam puan içinDik geldiği paraleli, iki yarım kürenin mevsimini ve gündüz süresini birlikte yaz.

↕Kuzey yarım kürede mevsim başlangıçlarını sırala (ilkbahardan)

  1. 23 Eylül: ışınlar Ekvator'a dik, sonbahar başlar
  2. 21 Mart: ışınlar Ekvator'a dik, ilkbahar başlar
  3. 21 Aralık: ışınlar Oğlak Dönencesi'ne dik, kış başlar
  4. 21 Haziran: ışınlar Yengeç Dönencesi'ne dik, yaz başlar

?Soru çöz öncüllü

Güneş ışınlarının öğle vakti Oğlak Dönencesi'ne dik geldiği gün için şu yargılar veriliyor:
I. Türkiye'de yılın en uzun gecesi yaşanır.
II. Avustralya'da yaz mevsimi başlar.
III. Dünya'nın her yerinde gece ile gündüz eşittir.

Bu yargılardan hangileri doğrudur?

✓ D. Işınların Oğlak Dönencesi'ne dik gelmesi 21 Aralık'tır: kuzeydeki Türkiye'de en uzun gece (I), güneydeki Avustralya'da yazın başlangıcı (II) yaşanır. III ekinoks günlerine (21 Mart, 23 Eylül) aittir. A doğru olan II'yi, B ve C tarihleri karıştırıyor.
Ekvator23°27' KKGüneş ışınları
Yazılı sorusuŞekilde Dünya'nın Güneş karşısındaki bir konumu verilmiştir. Bu konumun hangi tarihe ait olduğunu belirleyiniz. Bu tarihte kuzey ve güney yarım kürede hangi mevsimin başladığını ve Türkiye'de gündüz süresinin nasıl olduğunu açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Işınlar 23°27' kuzey paraleline, yani Yengeç Dönencesi'ne dik geldiği ve kuzey kutup bölgesi Güneş'e dönük olduğu için bu konum 21 Haziran'a aittir. Bu tarihte kuzey yarım kürede yaz, güney yarım kürede kış başlar. Türkiye kuzey yarım kürede olduğu için yılın en uzun gündüzü ve en kısa gecesi yaşanır.

  • Tarihi gerekçesiyle belirlemek — 4 puan
  • İki yarım kürenin mevsimini doğru yazmak — 4 puan
  • Türkiye'deki gündüz süresini doğru açıklamak — 2 puan

Dört tarih ve iklim kuşakları

Cevabın nasıldı?
BAKI · YÜKSELTİ · KARA-DENİZ · KENT

Sıcaklığı değiştiren öteki faktörler: bakıdan kentsel ısı adasına

MEB 9. sınıf · Doğal Sistemler ve Süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla21 Haziran, 23 Eylül, 21 Aralık ve 21 Mart'ta neler olur, matematik iklim kuşakları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

21 Haziran'da ışınlar Yengeç Dönencesi'ne dik gelir; kuzey yarım kürede yaz başlar, en uzun gündüz yaşanır. 21 Aralık'ta Oğlak Dönencesi'ne dik gelir; kuzeyde kış başlar. 21 Mart ve 23 Eylül'de Ekvator'a dik gelir; gece ile gündüz eşittir (ekinoks). Işınların düşme açısına göre tropikal, orta ve kutup kuşakları oluşur.

Dört tarih ve iklim kuşakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bakı, yükselti, okyanus akıntıları, kara ve denizler, bitki örtüsü ve kentsel ısı adası sıcaklığı nasıl etkiler?

Kısa cevap: Enlem tek başına yetmez. Güneşe dönük yamaçlar (bakı) daha çok ısınır; yükseldikçe sıcaklık azalır. Güneşlenme süresi uzun olan yer sıcaktır. Sıcak akıntılar kıyıları ılıtır, soğuk akıntılar serinletir. Denizler karalardan geç ısınıp geç soğur. Bitki örtüsü sıcaklık farkını azaltır, beton ve asfalt kentleri çevresinden sıcak yapar (kentsel ısı adası).

Aynı köyün iki yamacına bak: güneye bakan yamaçta bağlar ve evler, kuzeye bakan yamaçta orman var. Aradaki fark birkaç yüz metre ama güneşle kurulan ilişki bambaşka.

Eğim, bakı ve yükselti

Güneş ışınlarının geliş açısı arazinin eğimine ve yönüne göre de değişir. Yer şekillerinin Güneş'e göre konumuna bakı denir. Güneşe dönük yamaçlar daha çok ısınır. Dönencelerin dışında kalan yerlerde kuzey yarım kürede güneye, güney yarım kürede kuzeye bakan yamaçlar daha sıcaktır.

Troposfer yerden yansıyan ışınlarla ısındığı ve ısıyı tutan su buharı yere yakın yoğunlaştığı için yükseldikçe sıcaklık azalır. Aynı enlemdeki iki yerden yüksekte olanı daha soğuktur. Kuzeydoğu Anadolu'nun yüksek platolarının kışın çok soğuk olması bunun örneğidir.

Güneşlenme süresi, akıntılar, nem ve rüzgâr

Bir yer gündüz ne kadar uzun süre güneş alırsa o kadar ısınır. Güneşlenme süresi mevsime, enleme, bakıya ve bulutluluğa göre değişir. Okyanus akıntıları sıcaklığı taşır: Ekvator'dan kaynaklanan sıcak akıntılar geçtikleri kıyıları ılıtır, kutuplardan gelen soğuk akıntılar serinletir. Nemli havada su buharı ısıyı tuttuğu için sıcaklık farkları azalır; çöller gibi kuru yerler gündüz çok ısınıp gece hızla soğur. Rüzgârlar da geldikleri yerin sıcaklığını taşır: Türkiye'de güneyden esenler ısıtır, kuzeyden esenler soğutur.

Kara-deniz, bitki örtüsü ve kentler

Bir maddenin 1 gramını 1 °C ısıtmak için gereken enerjiye özgül ısı denir. Suyun özgül ısısı yüksek olduğu için denizler karalardan daha yavaş ısınır ve daha yavaş soğur; ayrıca su saydam ve hareketli olduğu için ısıyı derinlere dağıtır. Bu yüzden karalar hızlı ısınıp hızlı soğur, kıyılarda ise sıcaklık farkları azdır. Bitki örtüsü gündüz ışığın bir kısmını tutup yerin aşırı ısınmasını, gece de fazla soğumasını önler. Büyük kentler ise çevrelerinden daha sıcaktır. Asfalt, beton ve tuğla ısıyı biriktirir; ısıtma, soğutma, sanayi ve trafik de ek ısı üretir; bu duruma kentsel ısı adası denir.

Aynı enlemde, birkaç kilometre içinde bile sıcaklık bu faktörlere göre değişir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Güneşe dönük yamaç sıcak, yükseldikçe soğur. Sıcak akıntı ılıtır, soğuk akıntı serinletir. Deniz geç ısınır, geç soğur (özgül ısı yüksek). Nem ve bitki farkı azaltır; beton ve asfalt kentsel ısı adası yaratır.
Yazılıda

Nasıl sorulurAynı enlemde olup sıcaklıkları farklı iki yer verilir; farkı enlem dışındaki faktörlerle (yükselti, bakı, kara-deniz, akıntı) açıklaman istenir.

TuzakEnlemleri aynı olduğu hâlde farkı enleme bağlamak.

Tam puan içinFaktörün adını yaz ve sıcaklığı nasıl değiştirdiğini mekanizmasıyla açıkla.

⇄Durumu faktörüyle eşleştir sıcaklık faktörleri

?Soru çöz karşılaştırma

Aynı enlemde bulunan X ve Y kentlerinden X deniz kıyısında, Y ise iç kesimdeki bir platodadır. Y'de yaz ve kış sıcaklıkları arasındaki fark X'tekinden çok fazladır.

Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Denizin özgül ısısı yüksektir, kıyıdaki sıcaklık farkını azaltır; iç kesimdeki kara ise yazın hızla ısınıp kışın hızla soğur. A yanlıştır, iki kent aynı enlemdedir; B tek başına yıllık farkı açıklamaz; D platonun yüksek olduğunu ters okuyor.
Yazılı sorusuBüyük kentlerin çevresindeki kırsal alanlardan daha sıcak olmasının nedenlerini açıklayınız. Bu durumu azaltmak için kent planlamasında alınabilecek iki önlem yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Kentlerde asfalt, beton ve tuğla gibi yüzeyler Güneş enerjisini soğurup biriktirir ve geceleri yavaş yavaş havaya verir. Binaların ısıtılması ve soğutulması, sanayi ve trafik de ek ısı üretir. Kırsal alanda ise enerjinin bir kısmı bitkilerin ve topraktaki suyun buharlaşmasına harcandığı için hava daha serin kalır. Bu duruma kentsel ısı adası denir. Kentte park ve yeşil alanları artırmak, çatı ve cephelerde açık renkli malzeme kullanmak ve caddeleri hâkim rüzgâr yönüne göre planlamak sıcaklığı düşürür.

  • Yapay yüzeylerin ısıyı biriktirmesini açıklamak — 3 puan
  • İnsan faaliyetlerinin ek ısısını ve kırsal alanla farkı yazmak — 3 puan
  • İki uygun planlama önlemi yazmak — 4 puan

Sıcaklığı etkileyen öteki faktörler

Cevabın nasıldı?
İZOTERM · DÜNYA · TÜRKİYE

Sıcaklığın dağılışı: izotermlerle Dünya ve Türkiye

MEB 9. sınıf · Doğal Sistemler ve Süreçler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBakı, yükselti, okyanus akıntıları, kara ve denizler, bitki örtüsü ve kentsel ısı adası sıcaklığı nasıl etkiler?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Enlem tek başına yetmez. Güneşe dönük yamaçlar (bakı) daha çok ısınır; yükseldikçe sıcaklık azalır. Güneşlenme süresi uzun olan yer sıcaktır. Sıcak akıntılar kıyıları ılıtır, soğuk akıntılar serinletir. Denizler karalardan geç ısınıp geç soğur. Bitki örtüsü sıcaklık farkını azaltır, beton ve asfalt kentleri çevresinden sıcak yapar (kentsel ısı adası).

Sıcaklığı etkileyen öteki faktörler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sıcaklık kuşakları nelerdir, izoterm haritası nasıl okunur, Dünya'da ve Türkiye'de sıcaklık nasıl dağılır?

Kısa cevap: Sıcaklık haritaları eş sıcaklık eğrileriyle (izoterm) çizilir; yükseltinin etkisini kaldırmak için değerler deniz seviyesine indirgenir. Dünya'da sıcak (20 °C üstü), ılıman (0–20 °C) ve soğuk (0 °C altı) kuşaklar vardır. Türkiye'de sıcaklık güneyden kuzeye enlem, batıdan doğuya yükselti ve karasallık nedeniyle azalır.

Ocak ayında televizyondaki hava haritasında Antalya turuncu, Erzurum koyu mavi görünür. Aradaki renk geçişini çizen şey, eş sıcaklıktaki noktaları birleştiren görünmez çizgilerdir.

İzoterm ve sıcaklık kuşakları

Sıcaklık haritalarında sıcaklığı aynı olan noktalar birleştirilerek izoterm (eş sıcaklık) eğrileri çizilir. Yükseltinin etkisini ortadan kaldırıp yalnızca enlem, kara-deniz ve akıntı etkisini görmek için ölçülen değerler deniz seviyesine indirgenir; bu haritalara indirgenmiş izoterm haritası denir. Dünya'da ortalama sıcaklığa göre üç kuşak ayrılır: ortalamanın 20 °C üstünde olduğu sıcak kuşak, 0–20 °C arasında olduğu ve dört mevsimin belirgin yaşandığı ılıman kuşak ve 0 °C'nin altında olduğu soğuk kuşak.

Dünya haritasından çıkan sonuçlar

Sıcaklık genel olarak Ekvator'dan kutuplara azalır. Kuzey yarım kürede karalar daha geniş yer kapladığı için yıllık ortalama sıcaklık güney yarım küreden biraz fazladır. En yüksek ortalamalar Ekvator'da değil, kuzey yarım kürede dönence çevresindeki çöllerde görülür; Ekvator'da bulut ve nem ısınmayı sınırlar. Orta enlemlerde kıtaların batı kıyıları, sıcak okyanus akıntıları sayesinde aynı enlemdeki doğu kıyılarından daha ılıktır.

Türkiye'de sıcaklığın dağılışı

Türkiye'de kısa mesafelerde bile sıcaklık belirgin biçimde değişir. Sıcaklıklar güneyden kuzeye enlem nedeniyle, batıdan doğuya ise yükselti ve karasallık arttığı için azalır. Ocak ayında en soğuk yerler yüksek ve kıyıdan uzak olan Kuzeydoğu Anadolu'dur; en ılık yerler Akdeniz kıyılarıdır. Temmuzda en yüksek ortalamalar Güneydoğu Anadolu'da görülür; kıyılar ve yüksek yaylalar daha serindir. Güneşlenme süresi genel olarak güneyden kuzeye azalır: yılda yaklaşık 3.250 saatle Şanlıurfa ve Mardin en çok, yaklaşık 1.750 saatle bulutlu Trabzon, Rize ve Artvin en az güneş alan illerdir.

İki ok iki farklı nedeni gösterir: kuzey-güney farkı enlemden, batı-doğu farkı yükselti ve karasallıktan.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: İzoterm = eş sıcaklık; indirgenmiş = yükselti etkisi silinmiş. Kuşaklar: sıcak >20, ılıman 0–20, soğuk <0 °C. Türkiye: güney→kuzey enlem, batı→doğu yükselti ve karasallık nedeniyle azalır.
Yazılıda

Nasıl sorulurTürkiye'nin ocak ya da temmuz sıcaklık haritası verilir; işaretli yerlerin sıcaklık farkını nedenleriyle açıklaman istenir.

TuzakBatı-doğu farkını enleme bağlamak; doğuda sıcaklığın düşmesinin nedeni yükselti ve karasallıktır.

Tam puan içinHer fark için ayrı bir faktör yaz ve haritadaki değerle destekle.

▭Boşluk doldurma Türkiye

Türkiye'de sıcaklığın güneyden kuzeye azalmasında etkilidir. Batıdan doğuya azalmasının nedeni ise ve karasallığın artmasıdır. Yıllık güneşlenme süresinin en az olduğu iller bulutlu ve çevresidir.

EnlemYükseltiRizeŞanlıurfaBoylam

?Soru çöz harita yorumu

Dünya yıllık ortalama sıcaklık haritasında en yüksek değerlerin Ekvator üzerinde değil, yaklaşık 20°–30° kuzey enlemleri arasındaki çöllerde görüldüğü fark ediliyor.

Bu durumun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Ekvator'da yoğun bulut ve nem Güneş ışınlarını tutar; dönence çevresindeki çöllerde gökyüzü açık ve hava kuru olduğu için yer çok ısınır. B yükseltinin sıcaklığı düşürdüğünü unutuyor; C yanlıştır, ışınlar Ekvator'a yılda iki kez dik gelir; D denizin sıcaklığı dengeleyici etkisini ters kullanıyor.
Sinop ~7 °CAntalya ~10 °CErzurum ~−8 °COcak ortalamaları (yaklaşık)
Yazılı sorusuŞekilde üç ilin ocak ayı ortalama sıcaklıkları yaklaşık olarak verilmiştir. Antalya ile Sinop arasındaki ve Antalya ile Erzurum arasındaki sıcaklık farklarının nedenlerini ayrı ayrı açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Antalya ile Sinop'un ikisi de kıyıdadır ve yükseltileri azdır; aradaki farkın nedeni enlemdir. Antalya daha güneyde olduğu için Güneş ışınlarını daha dik açıyla alır ve daha ılıktır. Antalya ile Erzurum arasındaki çok büyük farkın nedeni ise yükselti ve karasallıktır. Erzurum yüksek bir platodadır ve denizden uzaktır; yükseldikçe sıcaklık azaldığı ve denizin ılıtıcı etkisi ulaşamadığı için kışları çok soğuk geçer.

  • Antalya–Sinop farkını enlemle açıklamak — 4 puan
  • Antalya–Erzurum farkını yükseltiyle açıklamak — 3 puan
  • Karasallığı (denizden uzaklık) eklemek — 3 puan

Sıcaklığın dağılışı

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Coğrafya serisindeki Dünya'nın şekli ve hareketleri sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir kentte temmuzda ölçülen en yüksek sıcaklıklar dört gün boyunca mevsim ortalamasından 4 °C fazla seyretmiş, beşinci gün normale dönmüştür.

Bu durumla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Sıcak hava dalgası için hem 3–5 °C fazlalık hem de art arda en az 5 gün gerekir; burada süre dört gündür. A süre şartını atlıyor; B sıcaklığı yağış eksikliğiyle karıştırıyor; D tanımdaki süre ölçütünü yok sayıyor.Kaynak: Hava olayları ve iklim sistemi · Aşırı hava olayları

?Soru 2

Kutup bölgelerinde deniz buzlarının kapladığı alan son yıllarda azalmaktadır.

Bu değişimin iklim sistemine etkisiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Buz yüksek albedoludur; buz eriyince yerini alan koyu deniz yüzeyi ışığı emer ve ısınma artar. A albedonun düştüğünü ters okuyor; C bileşenlerin birbirine bağlı olduğunu unutuyor; D buz erimesinin karbondioksiti azaltan bir süreç olmadığını atlıyor.Kaynak: Hava olayları ve iklim sistemi · İklim sistemi ve beş bileşeni

?Soru 3

Bir öğrenci defterine dört cümle yazıyor.

Bu cümlelerden hangisi iklim hakkında bilgi verir?

✓ A. Yağışın yıl içindeki dağılışı ve yıllık toplamı uzun yılların ortalamasına dayanır; bu iklim bilgisidir. B, C ve D tek bir sabaha, yarına ya da geceye ait kısa süreli koşullardır, yani hava durumudur; D'deki uç değer de tek başına iklimi göstermez.Kaynak: Hava olayları ve iklim sistemi · Hava olayları ve ölçümü

?Soru 4

Bir il, taşkın riskini belirlemek için akarsu yataklarını, yükseltiyi, yağış verilerini ve yerleşim alanlarını aynı haritada üst üste getirip riskli mahalleleri buluyor.

Bu çalışmada CBS'nin hangi özelliğinden yararlanılmıştır?

✓ C. Farklı bilgilerin katman olarak üst üste konup sorgulanması CBS'nin temel özelliğidir. A CBS'nin dijital olduğunu unutuyor; B uzaktan algılamayı ve uzay teknolojisini CBS ile karıştırıyor; D meteorolojinin işidir, çalışmada tahmin değil analiz yapılmıştır.Kaynak: Türkiye'nin konumu ve mekânsal bilgi teknolojileri · Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS)

?Soru 5

Bir öğrenci üç gün boyunca öğle saatinde gözlem yapıyor. Sıcaklık 14 °C'den 9 °C'ye, ardından 5 °C'ye düşüyor; rüzgâr güneybatıdan kuzeye dönüyor; bulutluluk her gün artıyor.

Bu gözlemlere göre ertesi gün için en uygun tahmin hangisidir?

✓ D. Sıcaklığın sürekli düşmesi, rüzgârın kuzeye dönmesi ve bulutluluğun artması soğuk ve yağışlı bir havanın geldiğini gösterir. A ve C düşen sıcaklığı ters yorumluyor; B artan bulutluluğu ve rüzgârın değişen yönünü görmezden geliyor.Kaynak: Hava olayları ve iklim sistemi · Hava tahmini ve gözlem

?Soru 6

Bir öğrenci okul gezisi için müzenin yerini gösteren bir çizim yapıyor. Çizimde binalar yandan görünüşle çizilmiş ve ölçek kullanılmamış.

Bu çizimle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Ölçeksiz ve kuş bakışı olmayan bir çizim harita değil krokidir; küçültme oranı bilinmediği için uzaklık bulunamaz. A topoğrafya haritasının ölçekli ve eş yükselti eğrili olduğunu unutuyor; C konuyu tek başına yeterli sanıyor; D yalnızca lejant eklemenin ölçek ve kuş bakışı eksikliğini gidermediğini atlıyor.Kaynak: Harita okuryazarlığı · Harita ve elemanları

?Soru 7

Hazar Denizi çevresinden çıkarılan doğal gazın Avrupa'ya taşınmasında Türkiye üzerinden geçen boru hatları kullanılmaktadır.

Bu durum Türkiye'nin hangi özelliğiyle doğrudan ilgilidir?

✓ B. Boru hatlarının Türkiye'den geçmesi, ülkenin enerji üreten bölgeler ile Avrupa arasındaki göreceli konumunun sonucudur. A ve C mutlak konumun iklime ve saate etkisidir; D hava sahasıyla ilgilidir, kara üzerindeki boru hattını açıklamaz.Kaynak: Türkiye'nin konumu ve mekânsal bilgi teknolojileri · Göreceli konum, Mavi Vatan, Gök Vatan

?Soru 8

Bir araştırmacı, 2005 ve 2025 yıllarında aynı mevsimde çekilmiş uydu görüntülerini karşılaştırarak bir kentin tarım arazilerine doğru ne kadar genişlediğini hesaplıyor.

Araştırmacının kullandığı teknoloji ve elde ettiği bilgi aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ A. Uydu görüntüleri uzaktan algılamanın ürünüdür ve farklı yıllardaki görüntüler arazi kullanımındaki değişimi gösterir. B GPS'i konum dışı bir bilgiyle eşliyor; C krokinin ölçeksiz olduğunu unutuyor; D göç nedeni gibi insan kararlarının görüntüden okunamayacağını atlıyor.Kaynak: Türkiye'nin konumu ve mekânsal bilgi teknolojileri · Uzaktan algılama ve GPS

?Soru 9

Bir araştırma ekibi Antarktika'daki buzul kayıplarını en az bozulmayla gösteren bir harita hazırlamak istiyor.

Ekip hangi projeksiyonu seçmelidir?

✓ A. Antarktika Güney Kutbu çevresindedir; düzlem projeksiyonda yüzey kutba değdiği için bozulma orada en azdır. B silindirik yöntemde kutuplarda bozulmanın en fazla olduğunu unutuyor; C konik yöntemin doğru çizdiği yeri Ekvator sanıyor; D yöntemlerin bozulmayı farklı yerlere bıraktığını yok sayıyor.Kaynak: Harita okuryazarlığı · Projeksiyon ve ölçek

?Soru 10

İstanbul'daki (+3) bir okul, saat 14.00'te çevrim içi bir toplantı başlatıyor. Toplantıya +8. dilimdeki Pekin'den ve −3. dilimdeki Buenos Aires'ten öğrenciler katılıyor.

Toplantı başladığında bu iki şehirde saat kaçtır?

✓ D. Pekin İstanbul'dan 5 dilim doğuda olduğu için 5 saat ileridir: 19.00. Buenos Aires 6 dilim batıda olduğu için 6 saat geridir: 08.00. A yönleri ters çeviriyor; B Buenos Aires için farkı 3 saat alıp yalnızca −3'e bakıyor; C Pekin'e +8'i doğrudan ekliyor.Kaynak: Harita okuryazarlığı · Koordinatlar ve saat dilimleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Coğrafya soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →