Afetler: tehlike, risk ve bütüncül afet yönetimi

Aynı büyüklükteki deprem bir ülkede afete dönüşür, ötekinde dönüşmez. Tehlike, risk ve afet arasındaki farkı, afet türlerini ve afetten önce başlayan bütüncül afet yönetimini öğreniyorsun.

5 durak9. sınıf · 2. dönem
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
TEHLİKE · MARUZİYET · RİSK · AFET

Tehlike, risk ve afet: her deprem neden afet değildir?

MEB 9. sınıf · Afetler ve Sürdürülebilir Çevre · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBölge sınırları nasıl belirlenir, bölge sınırları neden ve ne kadar sürede değişir?Bağlantılı konudan (Ekonomik faaliyetler ve bölgeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bölge sınırı, bölge belirlemede kullanılan kritere göre çizilir. İl ya da ülke sınırı gibi bazı sınırlar net bir çizgidir; iklim ve bitki örtüsü gibi doğal kriterlerde ise geçiş kuşakları vardır. Kriterde değişim olunca sınır da değişir: doğal bölgelerin sınırları uzun sürede, beşerî ve işlevsel bölgelerinkiler kısa sürede değişir.

Bölge sınırları ve değişimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tehlike, risk ve afet nedir, aralarındaki fark ve ilişki nedir?

Kısa cevap: Tehlike, insanlara ve çevreye zarar verme gücü olan doğal ya da insan kaynaklı olaydır. Risk, bu olayın meydana gelme olasılığı ile yol açabileceği kayıpların birleşimidir. İnsanlar ve yapılar tehlikeye maruz kalır, önlem alınmamışsa olay hayatı durdurur, can ve mal kaybına yol açar ve dış yardım gerektirir; buna afet denir.

Issız bir dağdaki 6 büyüklüğünde bir deprem haberlerde birkaç satırla geçer; aynı deprem eski binalarla dolu bir kentte olsaydı haftalarca konuşulan bir felakete dönüşebilirdi.

Doğa olayı, tehlike ve maruziyet

Coğrafya bilimi sayfasında doğal ortamdaki değişimlere doğa olayı dendiğini gördük. Deprem, yağış ve rüzgâr birer doğa olayıdır. Bir doğa olayının olağanın çok dışında, aşırı biçimde gerçekleşmesine ekstrem doğa olayı denir; 2011'de Japonya'da yaşanan 9,0 büyüklüğündeki deprem ve ardından gelen tsunami buna örnektir. İnsanlara, canlılara, yapılara ve çevreye zarar verme gücü taşıyan her doğal ya da insan kaynaklı olay bir tehlikedir: fay hattı, taşma eğilimindeki bir dere ya da kurak yazda kuruyan bir orman gibi. İnsanların, binaların ve ekonomik değerlerin bu tehlikenin etki alanında bulunmasına maruziyet denir.

Risk ve afet

Risk, bir tehlikenin belirli bir yer ve zamanda gerçekleşme olasılığı ile yol açabileceği can, mal, ekonomik ve çevresel kayıpların birleşimidir. Afet ise tehlikeli bir olayın gerçekleşip olağan hayatı durdurduğu, can ve mal kaybına yol açtığı ve toplumun kendi imkânlarıyla baş edemeyip dış yardıma ihtiyaç duyduğu durumdur.

Bir örnekle zinciri kuralım. Bir kent aktif bir fay hattının yakınındadır: bu tehlikedir. Kentte zemin etüdü yapılmadan yükselmiş binalarda binlerce kişi yaşamaktadır: bu maruziyettir ve riski artırır. Güçlü bir deprem olur, binalar yıkılır, kayıplar yaşanır ve ülkenin her yerinden yardım gerekir: bu afettir. Yani depremi önleyemeyiz ama afete dönüşmesini önleyebiliriz.

Tehlikeyi her zaman ortadan kaldıramayız; ama maruziyeti ve önlem eksikliğini azaltarak riski düşürebiliriz.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Tehlike = zarar verme gücü; maruziyet = etki alanında olmak; risk = olasılık + olası kayıp; afet = hayatı durduran, dış yardım gerektiren sonuç. Doğa olayı önlenemez, afet önlenebilir.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir olay metni (deprem, sel, yangın) verilir; metindeki tehlike, risk ve afet unsurlarını ayırman ve aralarındaki ilişkiyi açıklaman istenir.

TuzakHer depremi ya da her selî afet saymak; can ve mal kaybı ile baş edilemeyen bir durum yoksa olay afet değildir.

Tam puan içinÜç kavramı metinden birer örnekle eşleştir ve riski artıran insan etkisini yaz.

⇄Durumu kavramla eşleştir kavramlar

?Soru çöz afet mi?

Aynı büyüklükteki iki depremden biri yerleşim olmayan bir dağlık alanda, diğeri eski binaların çok olduğu kalabalık bir kentte meydana gelmiştir. Dağlık alandaki deprem kimseye zarar vermemiş, kentteki deprem ise çok sayıda binayı yıkmıştır.

Bu durum en iyi hangi yargıyla açıklanır?

✓ A. Depremler aynı büyüklüktedir; farkı yaratan, kentte insan ve yapıların etki alanında olması ve binaların dayanıksızlığıdır. B yanlıştır, dağlık alanda da tehlike vardır ama maruz kalan yoktur; C soruda büyüklüklerin aynı olduğunu atlıyor; D dağlık alandaki örnekle çürüyor.
Yazılı sorusuBir dere kenarına son yıllarda çok sayıda ev yapılmıştır. Dere yatağı daraltılmış ve üstüne alçak köprüler kurulmuştur. Bu örnekte tehlike, maruziyet ve risk kavramlarını belirleyiniz. Bölgede şiddetli bir yağış olursa durumun nasıl afete dönüşebileceğini açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Tehlike, şiddetli yağışlarda taşabilecek deredir. Dere kenarına yapılan evlerde yaşayan insanlar ve yapılar tehlikenin etki alanında olduğu için maruziyet söz konusudur. Yatağın daraltılması ve köprülerin alçak olması suyun geçişini zorlaştırdığından taşkın olasılığını ve olası kaybı, yani riski artırır. Şiddetli yağışta dere taşar; köprüler sürüklenen dallarla tıkanır, su evlere dolar. Can ve mal kaybı yaşanır, halk kendi imkânlarıyla baş edemez ve dış yardım gerekirse olay afete dönüşür.

  • Tehlike ve maruziyeti doğru belirlemek — 4 puan
  • Riski artıran insan etkilerini açıklamak — 3 puan
  • Afete dönüşme sürecini açıklamak — 3 puan

Tehlike, risk ve afet

Cevabın nasıldı?
DOĞA KAYNAKLI · İNSAN KAYNAKLI

Afet türleri: yer kabuğundan teknolojiye

MEB 9. sınıf · Afetler ve Sürdürülebilir Çevre · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTehlike, risk ve afet nedir, aralarındaki fark ve ilişki nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tehlike, insanlara ve çevreye zarar verme gücü olan doğal ya da insan kaynaklı olaydır. Risk, bu olayın meydana gelme olasılığı ile yol açabileceği kayıpların birleşimidir. İnsanlar ve yapılar tehlikeye maruz kalır, önlem alınmamışsa olay hayatı durdurur, can ve mal kaybına yol açar ve dış yardım gerektirir; buna afet denir.

Tehlike, risk ve afet

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Afetler nasıl sınıflandırılır, doğa kaynaklı ve insan kaynaklı afetler nelerdir?

Kısa cevap: Afetler oluşum nedenine göre doğa kaynaklı ve insan kaynaklı diye ikiye ayrılır. Doğa kaynaklılar jeolojik (deprem, volkanizma), klimatik-hidrolojik (sel, kuraklık, fırtına, çığ) ve biyolojik (salgın, böcek istilası) afetlerdir. İnsan kaynaklılar sosyal (savaş, terör, zorunlu göç) ve teknolojik (maden, nükleer, sanayi ve ulaşım kazaları) afetlerdir. Afetler oluşum hızına göre ani ya da yavaş da olabilir.

Bir haber bülteninde arka arkaya bir deprem, bir maden kazası ve bir salgın haberi duyabilirsin. Üçü de afettir ama kaynakları tamamen farklıdır.

Doğa kaynaklı afetler

Afetler sınıflandırılırken önce oluşum nedenine, sonra oluşum hızına ve etki alanına bakılır. Doğa kaynaklı afetlerin bir kısmı kaynağını yer kabuğundan ve yerin derinliklerinden alır; bunlara jeolojik afetler denir: deprem, volkan patlaması ve çoğu kaynakta heyelan bu gruptadır. Önemli bir bölümü atmosferdeki ve sulardaki olaylara bağlıdır; bunlar klimatik-hidrolojik afetlerdir: sel, taşkın, kuraklık, fırtına, dolu ve çığ gibi. Hava olayları ve iklim sistemi sayfasında gördüğün aşırı hava olayları önlem alınmazsa bu tür afetlere dönüşür. İnsan, hayvan ve bitkilerde hastalık yapan canlıların yol açtığı afetler ise biyolojik afetlerdir: salgın hastalıklar ve tarlaları yok eden böcek istilaları gibi.

İnsan kaynaklı afetler

İnsan faaliyetleri sonucu ortaya çıkan afetler sosyal ve teknolojik olarak ikiye ayrılır. Sosyal afetler savaşlar, terör saldırıları ve bunların yol açtığı zorunlu göçlerdir. Teknolojik afetler, teknolojinin yanlış ya da amaç dışı kullanımından ve kazalardan doğar: maden ocağı kazaları, nükleer santral kazaları, kimyasal sızıntılar, büyük sanayi yangınları ve ulaşım kazaları bunlara örnektir.

Ani ve yavaş afetler; erozyonun yeri

Afetler oluşum hızına göre de ayrılır. Deprem, sel ve çığ birkaç saniye ya da saat içinde gelen ani afetlerdir. Kuraklık, erozyon ve çölleşme ise aylar, yıllar boyunca yavaş gelişir ama etkisi geniş alana yayılır. Erozyon, toprağın su, rüzgâr ve yer çekimiyle aşınıp taşınmasıdır; canlılardan değil bu doğal süreçlerden kaynaklanır, ama ormanların kesilmesi, aşırı otlatma ve yanlış tarım gibi insan etkileriyle çok hızlanır.

Afetlerin sınıflandırılması
KaynakTürÖrnekler
Doğa kaynaklıJeolojikDeprem, volkan patlaması, heyelan
Klimatik-hidrolojikSel, taşkın, kuraklık, fırtına, dolu, çığ
BiyolojikSalgın hastalık, böcek istilası
İnsan kaynaklıSosyalSavaş, terör, zorunlu göç
TeknolojikMaden, nükleer, sanayi ve ulaşım kazaları
Akılda kalsın: Doğa kaynaklı: jeolojik (deprem, volkan), klimatik-hidrolojik (sel, kuraklık, çığ), biyolojik (salgın). İnsan kaynaklı: sosyal (savaş, göç), teknolojik (maden, nükleer kaza). Ani: deprem, sel; yavaş: kuraklık, erozyon, çölleşme.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir afet listesi verilir; her birini oluşum kaynağına ve türüne göre sınıflandırman istenir.

TuzakOrman yangınını yalnız doğal saymak; yangınların çoğu insan kaynaklıdır. Dikkat: ders kitabı erozyonu "biyolojik afetler" arasında örnek verir; yazılıda bu sınıflama sorulursa kitabın ifadesini bil, ama erozyonun su, rüzgâr ve yer çekimiyle oluştuğunu da açıklayabilirsin.

Tam puan içinHem ana kaynağı hem alt türü yaz.

⇄Afeti türüyle eşleştir sınıflandırma

?Soru çöz oluşum hızı

Aşağıdaki afetlerden hangisi yavaş gelişen, etkisi ancak uzun sürede fark edilen bir afettir?

✓ D. Çölleşme yıllar içinde yavaş yavaş gelişir; toprağın verimini ve bitki örtüsünü adım adım yok eder. A, B ve C saniyeler, dakikalar ya da saatler içinde gelen ani afetlerdir.
Yazılı sorusuAfetleri oluşum kaynağına göre sınıflandırınız. Her gruba ikişer örnek veriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Afetler doğa kaynaklı ve insan kaynaklı olmak üzere ikiye ayrılır. Doğa kaynaklı afetler jeolojik (deprem, volkan patlaması), klimatik-hidrolojik (sel, kuraklık) ve biyolojik (salgın hastalık, böcek istilası) afetlerdir. İnsan kaynaklı afetler ise sosyal (savaş, terör saldırısı) ve teknolojik (maden kazası, nükleer santral kazası) afetlerdir.

  • İki ana grubu ve alt türleri doğru yazmak — 4 puan
  • Doğa kaynaklı afetlere doğru örnekler vermek — 3 puan
  • İnsan kaynaklı afetlere doğru örnekler vermek — 3 puan

Afet türleri

Cevabın nasıldı?
FAY HATLARI · SEL VE TAŞKIN

Türkiye'de deprem ve sel: en çok can alan iki afet

MEB 9. sınıf · Afetler ve Sürdürülebilir Çevre · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAfetler nasıl sınıflandırılır, doğa kaynaklı ve insan kaynaklı afetler nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Afetler oluşum nedenine göre doğa kaynaklı ve insan kaynaklı diye ikiye ayrılır. Doğa kaynaklılar jeolojik (deprem, volkanizma), klimatik-hidrolojik (sel, kuraklık, fırtına, çığ) ve biyolojik (salgın, böcek istilası) afetlerdir. İnsan kaynaklılar sosyal (savaş, terör, zorunlu göç) ve teknolojik (maden, nükleer, sanayi ve ulaşım kazaları) afetlerdir. Afetler oluşum hızına göre ani ya da yavaş da olabilir.

Afet türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de depremler neden sık olur, sel ve taşkınlar neden afete dönüşür?

Kısa cevap: Türkiye aktif fay hatlarının geçtiği bir deprem kuşağındadır; Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fay hatları ile Batı Anadolu'nun fayları büyük depremler üretir. Depremler en çok sağlam olmayan yapılar yüzünden afete dönüşür. Sel ve taşkınlar ise şiddetli yağış ile dere yataklarına yapılaşma, ormansızlaşma ve betonlaşma birleşince afete dönüşür.

6 Şubat 2023 sabahı Türkiye iki büyük depremle uyandı. Aynı bölgede kurallara uygun yapılmış binaların ayakta kaldığı, kuralsız yapılanların yıkıldığı görüldü.

Deprem: fay hatlarının ülkesi

Türkiye, yer kabuğunu oluşturan levhaların birbirine sıkıştığı aktif bir deprem kuşağındadır ve topraklarının büyük kısmında deprem tehlikesi vardır. En önemli fay sistemleri Saros Körfezi'nden Karlıova'ya uzanan Kuzey Anadolu Fay Hattı, Karlıova'dan Hatay'a uzanan Doğu Anadolu Fay Hattı ve Batı Anadolu'daki çöküntü alanlarını sınırlayan faylardır. 1939 Erzincan, 17 Ağustos 1999 Gölcük ve 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş merkezli depremler bu fay sistemlerinde oldu. 2023 depremleri on bir ili etkiledi ve elli üç binden fazla insanımız hayatını kaybetti.

Depremi önlemek mümkün değildir, ama afete dönüşmesini önlemek mümkündür. Can kayıplarının asıl nedeni yıkılan binalardır. Zemin etüdü yapılmadan, yönetmeliklere aykırı yapılan binalar büyük hasar görürken kurallara uygun yapılar asgari düzeyde etkilenir. Bu yüzden deprem riskini azaltmanın yolu zemine uygun ve depreme dayanıklı yapılaşma, eski yapıların güçlendirilmesi ya da yenilenmesi, toplanma alanlarının belirlenmesi ve halkın bilinçlenmesidir.

Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fay hatları ile Batı Anadolu'nun fayları Türkiye'nin başlıca deprem üretme alanlarıdır.Kaynak: Sınav Defteri Harita Katmanları verisi

Sel ve taşkın: yağmurun suçu tek başına değil

Sel ve taşkınlar Türkiye'de en sık görülen ve en çok zarar veren afetlerin başında gelir; hemen her bölgede görülebilir, akarsu yataklarına yakın yerleşmelerde daha sıktır. Doğal nedenler kısa sürede düşen şiddetli yağış, hızlı kar erimesi ve dik yamaçlardır; Karadeniz kıyıları bu yüzden özellikle risklidir. Afete dönüşmesinde ise insan payı büyüktür: dere yataklarının daraltılıp üzerine ev ve iş yeri yapılması, menfezi dar ve alçak köprüler, yamaçlardaki ormanların kesilmesi ve kentlerde toprağın betonla kapanması suyun yolunu tıkar ya da akışını hızlandırır. Dere yataklarını boş bırakmak, ağaçlandırma, taşkın kanalları ve erken uyarı sistemleri riski azaltır.

Akılda kalsın: Türkiye = aktif deprem kuşağı: Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu, Batı Anadolu fayları. Depremde ölümler yıkılan binalardan. Sel = şiddetli yağış + dere yatağına yapılaşma, ormansızlaşma, betonlaşma.
Yazılıda

Nasıl sorulurTürkiye deprem tehlike haritası ya da bir sel olayı verilir; afetin doğal ve beşerî nedenlerini ayırman ve riski azaltacak iki önlem önermen istenir.

TuzakSelin nedenini yalnız yağışa bağlamak.

Tam puan içinEn az bir doğal, bir beşerî neden ve uygulanabilir bir önlem yaz.

▭Boşluk doldurma deprem

Saros Körfezi'nden Karlıova'ya uzanan fay sistemine Fay Hattı denir. Karlıova'dan Hatay'a uzanan ve 2023 depremlerini üreten sistem ise Fay Hattı'dır. Depremlerde can kaybının asıl nedeni olarak gösterilir.

Kuzey AnadoluDoğu AnadoluDayanıksız binalarBatı KaradenizAşırı yağış

?Soru çöz beşerî neden

Doğu Karadeniz'deki bir ilçede kısa sürede düşen şiddetli yağış sonrası dere taşmış, dere kenarındaki iş yerlerini su basmıştır.

Aşağıdakilerden hangisi bu selin afete dönüşmesinde etkili olan beşerî faktörlerden biridir?

✓ C. Dere yatağını daraltmak ve üzerine yapı kurmak insan elinin işidir; suyun geçeceği alanı daraltarak taşkını afete çevirir. A yer şekline, B ve D iklime bağlı doğal faktörlerdir.
Yazılı sorusuAynı büyüklükteki bir depremin bir kentte büyük yıkıma, başka bir kentte ise az hasara yol açmasının nedenlerini açıklayınız. Deprem riskini azaltmak için alınabilecek iki önlem yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Yıkımın büyüklüğünü depremin kendisinden çok yapıların durumu belirler. Zemin etüdü yapılmadan, yönetmeliğe aykırı malzeme ve işçilikle yapılan binalar yıkılırken depreme dayanıklı yapılmış binalar az hasar görür. Gevşek, alüvyal zeminler sarsıntıyı büyütür; nüfusun yoğunluğu ve binaların sıklığı da maruziyeti artırır. Riski azaltmak için zemine uygun ve depreme dayanıklı yapılaşma yapılmalı, eski binalar güçlendirilmeli ya da yenilenmeli, toplanma alanları belirlenip deprem tatbikatları yapılmalıdır.

  • Yapı kalitesinin rolünü açıklamak — 4 puan
  • Zemin ya da nüfus yoğunluğu gibi ek bir etkeni yazmak — 2 puan
  • İki uygun önlem yazmak — 4 puan

Türkiye'de deprem ve sel

Cevabın nasıldı?
HEYELAN · ÇIĞ · YANGIN · EROZYON · SALGIN

Türkiye'de öteki afetler: heyelandan erozyona

MEB 9. sınıf · Afetler ve Sürdürülebilir Çevre · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de depremler neden sık olur, sel ve taşkınlar neden afete dönüşür?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye aktif fay hatlarının geçtiği bir deprem kuşağındadır; Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fay hatları ile Batı Anadolu'nun fayları büyük depremler üretir. Depremler en çok sağlam olmayan yapılar yüzünden afete dönüşür. Sel ve taşkınlar ise şiddetli yağış ile dere yataklarına yapılaşma, ormansızlaşma ve betonlaşma birleşince afete dönüşür.

Türkiye'de deprem ve sel

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de heyelan, çığ, orman yangını, erozyon ve salgınlar nerede ve neden görülür?

Kısa cevap: Heyelan en çok eğimli ve yağışlı Karadeniz yamaçlarında, çığ karlı ve dik Doğu Anadolu ile Doğu Karadeniz dağlarında, orman yangınları sıcak ve kurak yazlı Akdeniz ve Ege kıyılarında görülür. Erozyon eğimli, bitki örtüsü zayıf ve kurak alanlarda toprağı yok eder ve çölleşmeye yol açar. Salgınlar ise kalabalık kentler ve hızlı ulaşımla dünyaya yayılabilir.

Bir yaz günü Muğla'da orman yangını, aynı hafta Rize'de heyelan haberi gelebilir. Türkiye'nin çeşitli coğrafyası, çeşitli afetleri de beraberinde getirir.

Heyelan ve çığ

Heyelan, eğimli bir yamaçtaki toprak ve kaya kütlesinin yer çekimiyle aşağı kaymasıdır. Eğimin fazla olduğu, yağışın bol düştüğü ve killi toprakların suya doyduğu yerlerde sık görülür; Türkiye'de en çok Karadeniz yamaçlarında yaşanır. Çığ, dik yamaçlarda biriken kar kütlesinin hızla aşağı kaymasıdır. Kar yağışının fazla, yamaçların dik ve ağaçsız olduğu Doğu Anadolu ile Doğu Karadeniz'in yüksek kesimlerinde görülür; yamaçları ağaçlandırmak ve çığ bariyerleri kurmak riski azaltır.

Orman yangınları ve Yeşil Vatan

Orman yangınları en çok yazların sıcak ve kurak geçtiği Akdeniz ve Ege kıyılarında, kolay tutuşan kızılçam ormanlarında görülür; rüzgâr yangını büyütür; yangınların çoğu ise insan ihmalinden çıkar. Ormanları ve doğal alanları vatanın yeşil bir parçası olarak görüp korumayı anlatan Yeşil Vatan anlayışı, ateşle dikkatli olmayı, yangını ihbar etmeyi ve ağaçlandırmayı herkesin görevi sayar.

Erozyon, çölleşme ve salgınlar

Erozyon, toprağın su ve rüzgârla aşınıp taşınmasıdır. Binlerce yılda oluşan toprak örtüsü eğimli, bitki örtüsü zayıf ve kurak alanlarda kısa sürede kaybolur; aşırı otlatma, ormansızlaşma ve eğim yönünde sürüm erozyonu hızlandırır. Toprağın verimini yitirip bitki örtüsünün yok olmasına çölleşme denir; Türkiye'nin kurak iç kesimlerinin bir bölümü bu risk altındadır. Ağaçlandırma, teraslama ve meraların dinlendirilmesi en etkili önlemlerdir.

Salgın hastalıklar da afete dönüşebilir. 2019 sonunda Çin'de ortaya çıkan COVID-19 kısa sürede bütün dünyaya yayıldı; nüfusun yarısından fazlasının kentlerde yaşaması ve hızlı ulaşım yayılmayı kolaylaştırdı.

Türkiye'de afetlerin görüldüğü yerler ve nedenleri
AfetEn çok görüldüğü yerBaşlıca neden
HeyelanKaradeniz yamaçlarıEğim, bol yağış, killi toprak, yol kazıları
ÇığDoğu Anadolu, Doğu Karadeniz yüksekleriBol kar, dik ve ağaçsız yamaç
Orman yangınıAkdeniz ve Ege kıyılarıSıcak-kurak yaz, kızılçam, rüzgâr, insan ihmali
Erozyon, çölleşmeEğimli ve kurak, bitki örtüsü zayıf alanlarKuraklık, ormansızlaşma, aşırı otlatma
Akılda kalsın: Heyelan → Karadeniz (eğim + yağış), çığ → Doğu Anadolu (kar + dik yamaç), yangın → Akdeniz-Ege (kurak yaz + kızılçam), erozyon → eğimli, kurak, çıplak alan. Yeşil Vatan = ormanları vatan gibi korumak.
Yazılıda

Nasıl sorulurTürkiye haritasında işaretli yerler verilir; her yerde hangi afetin sık görüldüğünü ve nedenini yazman istenir.

TuzakHeyelanı yalnız depreme bağlamak; Türkiye'deki heyelanların çoğu yağış ve eğimle ilgilidir.

Tam puan içinAfeti, yeri ve en az bir doğal nedeni birlikte yaz; mümkünse insan etkisini ekle.

⇄Yeri, riski yüksek afetle eşleştir Türkiye

?Soru çöz sonuç

Bir baraj gölünün, yapımından sadece birkaç on yıl sonra hacminin önemli bir kısmının çamur ve kumla dolduğu belirlenmiştir.

Bu durumun en olası nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Havzadaki yamaçlardan su ve rüzgârla taşınan toprak akarsularla baraj gölüne gelir ve gölü doldurur; erozyon barajların ömrünü kısaltır. A depremin göl tabanını çamurla doldurmadığını unutuyor; C ve D göle çökelen malzemeyle ilgili değildir.
ABC
Yazılı sorusuŞekilde Türkiye haritası üzerinde A, B ve C ile üç alan işaretlenmiştir. Her alanda en sık görülebilecek afeti ve bu afetin görülmesinde etkili olan bir doğal faktörü yazınız. (9 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: A alanında, Doğu Karadeniz'in dik ve bol yağışlı yamaçlarında heyelan sık görülür; eğimin fazla olması ve yağışın toprağı suya doyurması etkilidir. B alanında, Doğu Anadolu'nun yüksek dağlarında çığ sık görülür; kar yağışının fazla ve yamaçların dik olması etkilidir. C alanında, güneybatı kıyılarında orman yangını sık görülür; yazların sıcak ve kurak geçmesi ile kolay tutuşan kızılçam ormanları etkilidir.

  • Her alan için doğru afeti yazmak — 6 puan (her biri 2)
  • Her afet için bir doğal faktör yazmak — 3 puan (her biri 1)

Türkiye'de öteki afetler

Cevabın nasıldı?
RİSK YÖNETİMİ · KRİZ YÖNETİMİ

Bütüncül afet yönetimi: afetten önce başlayan iş

MEB 9. sınıf · Afetler ve Sürdürülebilir Çevre · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de heyelan, çığ, orman yangını, erozyon ve salgınlar nerede ve neden görülür?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Heyelan en çok eğimli ve yağışlı Karadeniz yamaçlarında, çığ karlı ve dik Doğu Anadolu ile Doğu Karadeniz dağlarında, orman yangınları sıcak ve kurak yazlı Akdeniz ve Ege kıyılarında görülür. Erozyon eğimli, bitki örtüsü zayıf ve kurak alanlarda toprağı yok eder ve çölleşmeye yol açar. Salgınlar ise kalabalık kentler ve hızlı ulaşımla dünyaya yayılabilir.

Türkiye'de öteki afetler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bütüncül afet yönetimi nedir, aşamaları nelerdir, afet öncesinde ve sonrasında neler yapılır?

Kısa cevap: Bütüncül afet yönetimi, bütün tehlikeleri dikkate alarak afet öncesi, sırası ve sonrasında yapılacak işleri toplumun bütün kaynaklarıyla planlayan süreçtir. Dört aşaması risk ve zarar azaltma, hazırlıklı olma (afet öncesi, risk yönetimi), müdahale ve iyileştirme (afet sonrası, kriz yönetimi) aşamalarıdır. Aşamalar bir döngü oluşturur; her afetten alınan ders yeniden hazırlığa döner.

Okulunda yapılan deprem tatbikatında sıranın altına çömelip sonra bahçedeki toplanma alanına yürüdün. O birkaç dakika, bütüncül afet yönetiminin küçük ama önemli bir parçasıydı.

Afet öncesi: risk yönetimi

Afetle mücadele, afet olduktan sonra başlamaz. Bütüncül afet yönetimi, bütün tehlikeleri dikkate alıp afet öncesinde, sırasında ve sonrasında yapılacakları toplumun kaynaklarını kullanarak planlayan süreçtir. Afet öncesi çalışmalara risk yönetimi denir ve iki aşamadan oluşur. Risk ve zarar azaltma aşamasında tehlike haritaları hazırlanır, yasal düzenlemeler yapılır, depreme dayanıklı yapılaşma sağlanır, dere yatakları boşaltılır ve erken uyarı sistemleri kurulur. Hazırlıklı olma aşamasında acil eylem ve tahliye planları yapılır, toplanma alanları belirlenir, tatbikatlar düzenlenir, ilk yardım ve arama kurtarma malzemeleri depolanır; ailelerin afet çantası hazırlaması da bu aşamadır.

Afet sonrası: kriz yönetimi

Afet sırası ve sonrasındaki çalışmalara kriz yönetimi denir. Müdahale aşamasında amaç en kısa sürede olay yerine ulaşmak, arama kurtarma ve ilk yardım yapmak, barınma, beslenme ve sağlık gibi temel ihtiyaçları karşılamaktır; hasar tespiti, enkaz kaldırma ve salgın ya da yangın gibi ikincil tehlikelere karşı önlem de bu aşamadadır. İyileştirme aşamasında kalıcı konutlar yapılır, altyapı onarılır, eğitim, ekonomik ve sosyal hayat normale döndürülür; bu en uzun süren aşamadır. Aşamalar her zaman sırayla değil, çoğu zaman iç içe yürür. Her afetten edinilen deneyim yeniden risk azaltma ve hazırlığa döner; bu yüzden süreç bir döngü olarak çizilir.

Döngü, iyileştirmeden alınan derslerin yeniden risk azaltmaya dönmesini gösterir.Görsel: Sınav Defteri

Doğru bilgi, dayanışma ve teknoloji

Afette bilginin hızlı ve doğru paylaşılması can kaybını azaltır. Bilgi AFAD gibi resmî kaynaklardan alınmalı; doğrulanmamış haberler yayılmamalı, afetzedelerin mahremiyetine saygı gösterilmelidir. Çocuklar, yaşlılar ve engelliler gibi savunmasız grupların ihtiyaçları planlarda ayrıca düşünülür. Büyük afetler çoğu zaman bir ülkenin imkânlarını aşar; bu yüzden ülkeler arası yardımlaşma önemlidir ve Türkiye hem yardım alan hem yardım gönderen bir ülkedir. Türkiye'nin konumu ve mekânsal bilgi teknolojileri sayfasında gördüğün CBS ve uzaktan algılama da afet yönetiminde kullanılır: uydu görüntüleriyle hasar hızla belirlenir, CBS ile tahliye yolları ve toplanma alanları planlanır, erken uyarı sistemleri kurulur.

Akılda kalsın: Afet öncesi (risk yönetimi): risk ve zarar azaltma, hazırlıklı olma. Afet sonrası (kriz yönetimi): müdahale, iyileştirme (en uzun aşama). Döngü: deneyim başa döner. Doğru bilgi, dayanışma, CBS ve uydu destek olur.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir dizi faaliyet verilir (tatbikat, arama kurtarma, kalıcı konut yapımı, tehlike haritası); her birinin hangi aşamaya ait olduğunu yazman ve döngünün önemini açıklaman istenir.

TuzakTatbikatı müdahale aşaması sanmak; tatbikat afet öncesi hazırlıktır.

Tam puan içinAşamanın adını ve afet öncesi mi sonrası mı olduğunu birlikte yaz.

↕Aşamaları sırala

  1. Arama kurtarma ve geçici barınma
  2. Tehlike haritası ve depreme dayanıklı yapı yönetmeliği
  3. Kalıcı konutların yapılması ve okulların açılması
  4. Tatbikat yapılması ve toplanma alanlarının belirlenmesi

?Soru çöz aşama

Bir belediye, olası bir afette mahallelerin hangi yollardan tahliye edileceğini gösteren planlar hazırlıyor, toplanma alanlarına tabela koyuyor ve okullarda tatbikat düzenliyor.

Bu çalışmalar bütüncül afet yönetiminin hangi aşamasına aittir?

✓ B. Tahliye planı, toplanma alanı ve tatbikat afet olmadan önce yapılan hazırlık çalışmalarıdır. A ve C afet sonrasında yapılır; D afet sonrası aşamaların ortak adıdır, bu çalışmalar ise afet öncesindedir.
Yazılı sorusuBütüncül afet yönetiminin aşamalarını afet öncesi ve afet sonrası olarak gruplandırınız. Her aşama için birer uygulama örneği yazınız ve sürecin neden bir döngü olarak gösterildiğini açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Afet öncesi aşamalar risk yönetimidir: risk ve zarar azaltma (deprem tehlike haritası hazırlamak, dayanıklı yapılaşmayı denetlemek) ve hazırlıklı olma (tatbikat yapmak, toplanma alanı belirlemek). Afet sonrası aşamalar kriz yönetimidir: müdahale (arama kurtarma, ilk yardım, geçici barınma) ve iyileştirme (kalıcı konut yapmak, altyapıyı onarmak). Süreç döngü olarak gösterilir, çünkü her afetten sonra edinilen deneyimlerle planlar güncellenir ve yeniden risk azaltma ile hazırlık çalışmalarına dönülür.

  • Aşamaları afet öncesi ve sonrası olarak doğru gruplandırmak — 4 puan
  • Her aşamaya uygun örnek vermek — 4 puan
  • Döngü olmasının nedenini açıklamak — 2 puan

Bütüncül afet yönetimi

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Coğrafya serisindeki Türkiye'de çevre ve doğal afetler sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir şehir yaklaşık 35° kuzey enleminde, bir kıtanın batı kıyısında yer almaktadır.

Bu şehrin ikliminde aşağıdakilerden hangisinin görülmesi beklenir?

✓ A. Kıtaların 30°–40° enlemleri arasındaki batı kıyılarında Akdeniz iklimi görülür. B kutup iklimidir; C ekvatoral iklimi tarif ediyor; D muson iklimidir ve Güney-Güneydoğu Asya'ya özgüdür.Kaynak: İklim türleri ve iklim değişikliği · Ilıman ve soğuk iklimler

?Soru 2

Bir ildeki büyük bir hastaneye çevre ilçelerden ve komşu illerden hasta gelmektedir. Hastaneye yakın ilçelerden her gün çok sayıda kişi gelirken uzak yerlerden gelenlerin sayısı azalmaktadır.

Bu durum hangi bölge türüne örnektir?

✓ D. Bir merkez (hastane) ve ona bağlı bir çevre vardır; etkileşim merkezden uzaklaştıkça azalır. Bu, işlevsel bölgenin tanımıdır. A ve C doğal bir benzerliğe dayanır; B beşerî bir benzerliğe dayanır ama merkez-çevre ilişkisini anlatmaz.Kaynak: Ekonomik faaliyetler ve bölgeler · Bölge, şekilsel ve işlevsel bölge

?Soru 3

Bir ülkede doğurganlık çok düşmüş, yaşlı nüfus oranı hızla artmış ve fabrikalar çalışacak işçi bulmakta zorlanmaya başlamıştır.

Bu ülkenin uygulaması en uygun nüfus politikası hangisidir?

✓ B. Yaşlanan ve iş gücü açığı olan bir ülkenin doğumu desteklemesi ve göçmen alması sorunu hafifletir. A nüfusu daha da yaşlandırır; C çalışma çağındaki nüfusu azaltır; D iş gücünden çıkanların sayısını artırarak açığı büyütür.Kaynak: Nüfus dinamikleri · Demografik dönüşüm ve nüfus politikaları

?Soru 4

Aşağıdaki bölgelerden hangisinin sınırının en uzun sürede değişmesi beklenir?

✓ B. Bitki örtüsü doğal bir kriterdir; iklimle birlikte ancak çok uzun sürede değişir. A işlevsel bir bölgedir, yeni bir yol ya da rakip merkezle hızla değişir; C göç ve yatırımlarla birkaç yılda değişebilir; D yeni üyelik ya da ayrılık kararıyla bir anda değişir.Kaynak: Ekonomik faaliyetler ve bölgeler · Bölge sınırları ve değişimi

?Soru 5

Kuzey Kanada'nın geniş alanlarında tarım yapılamamakta, bu alanlarda daha çok ormancılık ve madencilik yapılmaktadır.

Bu durumda tarımı sınırlayan temel doğal faktör hangisidir?

✓ A. Sert karasal iklimde kışlar uzun, yazlar kısa olduğu için bitkilerin yetişme süresi yetmez; bu doğal bir sınırlamadır. B yanlıştır, bu alanlar seyrek nüfusludur; C beşerî bir faktördür ve soru doğal faktörü soruyor; D tarımı engelleyen bir durum değildir.Kaynak: Ekonomik faaliyetler ve bölgeler · Ekonomik faaliyet ve doğal faktörler

?Soru 6

Küresel sıcaklık artışının sonuçlarıyla ilgili bir öğrenci dört yargı yazıyor.

Bu yargılardan hangisi küresel ısınmanın beklenen bir sonucu değildir?

✓ A. Isınma buzulların erimesine ve küçülmesine yol açar; alanlarının genişlemesi beklenmez. B erimenin ve suyun ısınıp genleşmesinin, C aşırı olayların artışının, D ilkbaharın erken gelmesinin sonucudur; üçü de ısınmanın beklenen sonuçlarıdır.Kaynak: İklim türleri ve iklim değişikliği · İnsan kaynaklı değişiklik ve sonuçları

?Soru 7

1950'den sonra Asya ve Afrika'daki birçok ülkede nüfus çok hızlı artmıştır.

Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Aşı ve ilaçların yayılmasıyla ölümler hızla azaldı ama doğumlar yüksek kaldı; aradaki fark nüfusu hızla büyüttü. A tam tersi bir sonuç doğururdu; B bu ülkelerin daha çok göç verdiğini gözden kaçırıyor; C tarımın binlerce yıl önce başladığını unutuyor.Kaynak: Nüfus dinamikleri · Nüfusun tarihsel değişimi

?Soru 8

Bugün buzlarla kaplı Antarktika'da kömür yatakları ve ılık iklim bitkilerine ait fosiller bulunmuştur.

Bu bulgu en çok hangi doğal nedenin iklim üzerindeki etkisini gösterir?

✓ D. Kömür ve ılık iklim fosilleri, kıtanın geçmişte daha ılık enlemlerde olduğunu ve levha hareketleriyle bugünkü yerine kaydığını gösterir. A birkaç yıllık soğumadır, böyle kalıcı iz bırakmaz; B insan kaynaklıdır ve kentlere özgüdür; C bir gün içindeki değişimdir.Kaynak: İklim türleri ve iklim değişikliği · İklim değişikliğinin doğal nedenleri

?Soru 9

Bir ülkenin nüfus piramidinin tabanı dar, 40–70 yaş grupları geniş ve 80 yaş üstü gruplar belirgin biçimde kalabalıktır.

Bu ülke için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ C. Dar taban genç nüfusun az olduğunu gösterir; bu yüzden genç nüfus oranının yüksek olduğu söylenemez. A dar tabanın, B kalabalık yaşlı gruplarının doğru yorumudur; D doğumlar azaldığı için çalışma çağına girecek kuşakların küçüleceğini doğru tahmin ediyor.Kaynak: Nüfus dinamikleri · Nüfus piramitleri

?Soru 10

Yeni bir organize sanayi bölgesi için seçilen alanın özellikleri şunlardır:
I. Otoyol ve demir yolu bağlantısı
II. Hafif eğimli, düz arazi
III. Devletin vergi teşvikleri
IV. Yakındaki büyük kentte nitelikli iş gücü

Bunlardan hangileri beşerî faktördür?

✓ C. Ulaşım bağlantısı (I), devlet teşviki (III) ve iş gücü (IV) insanın kurduğu ya da sağladığı koşullardır. II arazinin düzlüğü doğal bir faktördür. A yalnız doğal faktörü seçiyor; B ve D düz araziyi beşerî sayıyor.Kaynak: Ekonomik faaliyetler ve bölgeler · Beşerî faktörler
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Coğrafya soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →