Tehlike, risk ve afet: her deprem neden afet değildir?
MEB 9. sınıf · Afetler ve Sürdürülebilir Çevre · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBölge sınırları nasıl belirlenir, bölge sınırları neden ve ne kadar sürede değişir?Bağlantılı konudan (Ekonomik faaliyetler ve bölgeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Bölge sınırı, bölge belirlemede kullanılan kritere göre çizilir. İl ya da ülke sınırı gibi bazı sınırlar net bir çizgidir; iklim ve bitki örtüsü gibi doğal kriterlerde ise geçiş kuşakları vardır. Kriterde değişim olunca sınır da değişir: doğal bölgelerin sınırları uzun sürede, beşerî ve işlevsel bölgelerinkiler kısa sürede değişir.
✎Konu anlatımı
Tehlike, risk ve afet nedir, aralarındaki fark ve ilişki nedir?
Kısa cevap: Tehlike, insanlara ve çevreye zarar verme gücü olan doğal ya da insan kaynaklı olaydır. Risk, bu olayın meydana gelme olasılığı ile yol açabileceği kayıpların birleşimidir. İnsanlar ve yapılar tehlikeye maruz kalır, önlem alınmamışsa olay hayatı durdurur, can ve mal kaybına yol açar ve dış yardım gerektirir; buna afet denir.Issız bir dağdaki 6 büyüklüğünde bir deprem haberlerde birkaç satırla geçer; aynı deprem eski binalarla dolu bir kentte olsaydı haftalarca konuşulan bir felakete dönüşebilirdi.
Doğa olayı, tehlike ve maruziyet
Coğrafya bilimi sayfasında doğal ortamdaki değişimlere doğa olayı dendiğini gördük. Deprem, yağış ve rüzgâr birer doğa olayıdır. Bir doğa olayının olağanın çok dışında, aşırı biçimde gerçekleşmesine ekstrem doğa olayı denir; 2011'de Japonya'da yaşanan 9,0 büyüklüğündeki deprem ve ardından gelen tsunami buna örnektir. İnsanlara, canlılara, yapılara ve çevreye zarar verme gücü taşıyan her doğal ya da insan kaynaklı olay bir tehlikedir: fay hattı, taşma eğilimindeki bir dere ya da kurak yazda kuruyan bir orman gibi. İnsanların, binaların ve ekonomik değerlerin bu tehlikenin etki alanında bulunmasına maruziyet denir.
Risk ve afet
Risk, bir tehlikenin belirli bir yer ve zamanda gerçekleşme olasılığı ile yol açabileceği can, mal, ekonomik ve çevresel kayıpların birleşimidir. Afet ise tehlikeli bir olayın gerçekleşip olağan hayatı durdurduğu, can ve mal kaybına yol açtığı ve toplumun kendi imkânlarıyla baş edemeyip dış yardıma ihtiyaç duyduğu durumdur.
Bir örnekle zinciri kuralım. Bir kent aktif bir fay hattının yakınındadır: bu tehlikedir. Kentte zemin etüdü yapılmadan yükselmiş binalarda binlerce kişi yaşamaktadır: bu maruziyettir ve riski artırır. Güçlü bir deprem olur, binalar yıkılır, kayıplar yaşanır ve ülkenin her yerinden yardım gerekir: bu afettir. Yani depremi önleyemeyiz ama afete dönüşmesini önleyebiliriz.
Nasıl sorulurBir olay metni (deprem, sel, yangın) verilir; metindeki tehlike, risk ve afet unsurlarını ayırman ve aralarındaki ilişkiyi açıklaman istenir.
TuzakHer depremi ya da her selî afet saymak; can ve mal kaybı ile baş edilemeyen bir durum yoksa olay afet değildir.
Tam puan içinÜç kavramı metinden birer örnekle eşleştir ve riski artıran insan etkisini yaz.
⇄Durumu kavramla eşleştir kavramlar
?Soru çöz afet mi?
Aynı büyüklükteki iki depremden biri yerleşim olmayan bir dağlık alanda, diğeri eski binaların çok olduğu kalabalık bir kentte meydana gelmiştir. Dağlık alandaki deprem kimseye zarar vermemiş, kentteki deprem ise çok sayıda binayı yıkmıştır.
Bu durum en iyi hangi yargıyla açıklanır?
Yazılı sorusuBir dere kenarına son yıllarda çok sayıda ev yapılmıştır. Dere yatağı daraltılmış ve üstüne alçak köprüler kurulmuştur. Bu örnekte tehlike, maruziyet ve risk kavramlarını belirleyiniz. Bölgede şiddetli bir yağış olursa durumun nasıl afete dönüşebileceğini açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Tehlike, şiddetli yağışlarda taşabilecek deredir. Dere kenarına yapılan evlerde yaşayan insanlar ve yapılar tehlikenin etki alanında olduğu için maruziyet söz konusudur. Yatağın daraltılması ve köprülerin alçak olması suyun geçişini zorlaştırdığından taşkın olasılığını ve olası kaybı, yani riski artırır. Şiddetli yağışta dere taşar; köprüler sürüklenen dallarla tıkanır, su evlere dolar. Can ve mal kaybı yaşanır, halk kendi imkânlarıyla baş edemez ve dış yardım gerekirse olay afete dönüşür.
- Tehlike ve maruziyeti doğru belirlemek — 4 puan
- Riski artıran insan etkilerini açıklamak — 3 puan
- Afete dönüşme sürecini açıklamak — 3 puan