Kök, yapım eki, çekim eki: sözcükler nasıl türer?
MEB 6. sınıf · Dil yapıları ve söz varlığı · Okuma 4 dk · 3 etkinlik
Önce hatırlaKısaltmalara ek nasıl getirilir, kısa çizgi ve eğik çizgi nerede kullanılır?Bağlantılı konudan (Yazım ve noktalama). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kısaltmaya gelen ek kesmeyle ayrılır ve kısaltmanın okunuşuna uyar: TDK'ye, kg'dan, NATO'ya. Kısa çizgi kök ve ekleri ayırır, iki yer arasını gösterir: göz-lük, Ankara-İzmir. Eğik çizgi dizeleri yan yana yazarken, adres ve tarihte kullanılır. Yay ayraç ek bilgiyi ya da madde numarasını gösterir.
Kısaltma, kesme, kısa ve eğik çizgi, ayraç
✎Konu anlatımı
Kök ve ek nedir, yapım eki ile çekim eki nasıl ayırt edilir?
Kısa cevap: Kök, sözcüğün daha küçük anlamlı parçalara ayrılamayan ilk bölümüdür: göz, yol, sev-. Ek tek başına kullanılmaz, köke eklenir. Yapım eki kökten yeni bir sözcük türetir: göz → gözlük. Çekim eki sözcüğün anlamını değiştirmez, onu cümleye bağlar: göz → gözler, gözü.“Yol” sözcüğüne bir ek getirdin, “yolcu” oldu: artık bir kişiden söz ediyorsun. Bir ek daha getirdin, “yolculuk” oldu: bu kez bir olaydan. Bir kökten yeni sözcükler doğdu.
Kökü bulmak
Sözcüğün sonundan ekleri tek tek at. Anlamlı kalan en küçük parça köktür: yolculuklar → yolculuk → yolcu → yol. “Yo” diye bir parça anlam taşımaz; bu yüzden kök “yol”dur. Fiil kökleri “-mak, -mek” olmadan yazılır: sev-, oku-. Yazım ve noktalama sayfasında kökü ekten kısa çizgiyle ayırmıştın; burada o parçaların görevine bakıyoruz.
Yapım eki mi, çekim eki mi?
Kendine sor: Bu ek yeni bir sözcük mü yaptı, yoksa aynı sözcüğü cümleye mi bağladı? Göz-lük artık başka bir nesnedir, sözlükte ayrı yer alır; “-lük” yapım ekidir. Göz-ler yine gözdür, yalnız sayısı değişti; “-ler” çekim ekidir. Bir sözcükte önce yapım ekleri, en sonda çekim ekleri gelir.
Yapım ekleri ne iş yapar?
Ekleri ezberlemene gerek yok; ne iş yaptıklarına bak. Kimi ek meslek bildirir: balıkçı. Kimi bir şeyin konduğu kabı gösterir: tuzluk. Kimi küçültme ya da sevgi katar: kedicik. Kimi de varlık ya da yokluk bildirir: tuzlu, tuzsuz.
Dedem gençliğinde bir balıkçıymış. Teknesinin küçük kamarasında bir kitaplık, bir de eski bir pusula dururmuş. Fırtınalı gecelerde denizcilerin anlattığı hikâyeleri dinlermiş. Bu paragraftaki “balıkçı, kitaplık, denizciler” sözcüklerinde kök ve ekler nelerdir?
Önce kendin dene → Çözümü göster
- balık-çı: “-çı” meslek bildiren yapım eki; yeni sözcük.
- kitap-lık: “-lık” kitapların konduğu eşyayı yapan yapım eki.
- deniz-ci-ler: “-ci” yapım eki, “-ler” sözcüğün sayısını değiştiren çekim eki.
Cevap: Kökler balık, kitap, deniz; “-çı, -lık, -ci” yapım, “-ler” çekim ekidir.
Nasıl sorulurBu yapılar ayrı soru olarak gelmez; yazım sorusunda ve cümleyi anlamada işine yarar.
Tuzak“gözlük” ile “gözler”i aynı tür ek sanmak.
İpucuSözcüğü sözlükte ayrı bir madde olarak bulabiliyorsan içindeki ek yapım ekidir.
?Soru çöz yapım eki
Bir öğrenci, bir sözcüğe getirilen ekin yeni bir sözcük türetip türetmediğini inceliyor.
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde yeni sözcük türeten bir ek vardır?
?Soru çöz şema
Bir öğrenci, “su” kökünden gelen sözcükleri iki gruba ayırıp şemaya yazdı.
Şemada hangi sözcük yanlış gruba yazılmıştır?
↕Kökten sözcüğe
Sözcükleri, kökten başlayarak türeme sırasına göre diz.
- yolculuk
- yol
- yolculuklar
- yolcu