Kesinlik, olasılık ve olumsuzluk: konuşan ne kadar emin?
MEB 6. sınıf · Okuma: anlama · Okuma 5 dk · 3 etkinlik
Önce hatırlaKarşılaştırma ve tahmin bildiren cümleler nasıl anlaşılır?5. sınıftan (Cümlede anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Karşılaştırma cümlesi iki ya da daha çok varlığı yan yana koyar: daha, en, kadar. “Gibi” benzerlik bildirir. Tahmin cümlesi ise kesin olmayan bir olasılığı söyler: belki, galiba, herhâlde, -mış olmalı.
Karşılaştırma ve tahmin bildiren cümleler
✎Konu anlatımı
Bir cümlenin kesinlik mi olasılık mı bildirdiğini nasıl anlarım?
Kısa cevap: Kesinlik bildiren cümle, yargıyı şüphesiz doğru olarak sunar: kesinlikle, mutlaka, elbette, şüphesiz. Olasılık bildiren cümle yargıdan emin değildir: belki, galiba, herhâlde, sanırım ve “-Abilir” eki. Olumsuzluk ise bir yargıyı geçersiz kılar: değil, yok, “-mA” eki, ne… ne….Sınıf maçının sabahı iki arkadaşın mesaj attı. Biri “Maça kesinlikle geliyorum.” yazdı, öbürü “Belki gelirim.” İkisi de aynı maçtan söz ediyordu, ama sen kadroyu ilkine göre kurdun.
5. sınıfta cümlede tahmin anlamını tanımıştın. Şimdi bir adım ileri gidiyoruz: konuşan ne kadar emin?
Kesinlik: konuşan emin
Kesinlik bildiren cümlede konuşan, söylediğinin doğru olduğundan şüphe duymaz. “Kesinlikle, mutlaka, elbette, şüphesiz, kuşkusuz” bu güvenin işaretidir. “Toplantıya mutlaka katılacağım.” cümlesi bir söz gibidir.
Olasılık: konuşan tahmin ediyor
Olasılık bildiren cümlede yargı bir tahmindir. “Belki, galiba, herhâlde, sanırım, büyük olasılıkla” sözleri ya da “-Abilir” eki bunu gösterir: “Akşam yağmur yağabilir.” Bu cümleyi kuran kişi yağmurun yağacağını bilmiyor, yalnız bekliyor.
Olumsuzluk: yargıyı geçersiz kılmak
Olumsuzluk, bir işin yapılmadığını ya da bir durumun bulunmadığını bildirir. “Değil, yok, ne… ne…” sözleri, “-mA” ve “-sIz” ekleri bu işi görür: gelmedi, tuzsuz. “Maalesef, ne yazık ki” ise olumsuz bir durumu üzüntüyle haber verir. Dikkat: “Bu kitabı okumadım değil.” cümlesinde iki olumsuzluk birbirini götürür; anlam “okudum”dur.
| Anlam | İşaret sözleri | Örnek |
|---|---|---|
| Kesinlik | kesinlikle, mutlaka, elbette, şüphesiz | Bu yaz elbette köye gideceğiz. |
| Olasılık | belki, galiba, sanırım, -Abilir | Galiba otobüs kaçtı. |
| Olumsuzluk | değil, yok, -mA, ne… ne… | Ne aradı ne de mesaj attı. |
Sınıfça Kapadokya gezisine çıkmadan önce öğretmenimiz bir toplantı yaptı. “Balon turu için sabah beşte mutlaka otelin önünde olacağız.” dedi. Hava konusunda ise emin değildi: “Sabah rüzgâr belki biraz sert eser.” Gezinin son günü vadide uzun bir yürüyüş vardı. Can listeyi okuyunca güldü: “Bu kadar yolu ne ben yürürüm ne de sen!” Öğretmenimiz de gülümseyip yürüyüşün o kadar uzun olmadığını söyledi. Bu paragraftaki cümleler hangi anlamları taşıyor?
Önce kendin dene → Çözümü göster
- İşaret sözlerini bul: “mutlaka”, “belki”, “ne… ne…”.
- Anlama bağla: mutlaka kesinlik, belki olasılık, ne… ne… olumsuzluk bildiriyor.
- Son cümleye bak: “uzun olmadığını” sözünde de “-mA” ekiyle olumsuzluk var.
Cevap: İkinci cümle kesinlik, üçüncü cümle olasılık, Can'ın sözü ve son cümle olumsuzluk bildiriyor.
Nasıl sorulurBir kişinin durumu anlatılır; o durumu en iyi yansıtan cümle sorulur: emin olan mı, tahmin eden mi?
Tuzak“-Abilir” ekli cümleyi kesin bir yargı sanmak.
İpucuCümledeki işaret sözünün altını çiz, sonra konuşanın ne kadar emin olduğunu sor.
?Soru çöz olasılık
Elif, arkadaşlarının hafta sonu kampına katılmak istiyor. Ancak annesi o gün teyzesine gidebileceklerini söylemiş. Elif, kampa gidip gidemeyeceğini henüz bilmiyor ve arkadaşlarına durumunu anlatan bir mesaj yazacak.
Elif'in durumunu en iyi yansıtan mesaj aşağıdakilerden hangisidir?
↕Kesinlikten şüpheye
Cümleleri, konuşanın en emin olduğundan en az emin olduğuna doğru sırala.
- Yarın kar yağabilir.
- Yarın kesinlikle kar yağacak.
- Yarın kar yağacağını pek sanmıyorum.
- Yarın büyük olasılıkla kar yağacak.
?Soru çöz mesajlar
Öğretmen, cumartesi günkü müze gezisine kimlerin geleceğini sordu. Dört öğrenci sınıf grubuna şöyle yazdı:
Mesajlara göre geziye geleceği kesin olan öğrenciler hangileridir?