İsim ve fiil: varlığın adı mı, yapılan iş mi?
MEB 5. sınıf · Dil yapıları ve söz varlığı · Okuma 4 dk · 3 etkinlik
Önce hatırlaEş anlamlı, yakın anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükler nedir?Bağlantılı konudan (Sözcükte anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Yazılışı farklı, anlamı aynı sözcükler eş anlamlıdır: cevap, yanıt. Anlamı benzer ama tam aynı olmayanlar yakın anlamlıdır. Anlamca karşıt olanlar zıt anlamlıdır: uzun, kısa. Yazılışı aynı, anlamı farklı olanlar ise eş seslidir.
Eş, yakın, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükler
✎Konu anlatımı
İsim ile fiil nasıl ayırt edilir?
Kısa cevap: İsim, varlıklara, kavramlara ve duygulara verilen addır: kalem, sevgi, Elif. Fiil ise bir iş, oluş ya da hareket bildirir: koşmak, büyümek. Bir sözcüğü “-mak, -mek” ile söyleyebiliyorsan o sözcük fiildir.“Koşu” bir yarışın adıdır, “koşmak” ise bacaklarınla yaptığın iştir. İki sözcük birbirine çok benziyor, ama biri ad, öbürü iş bildiriyor.
İsim
Varlıkları, kavramları ve duyguları karşılayan sözcüklere isim denir. Gördüğümüz varlıkların adları da (masa, kedi), göremediğimiz kavramlar da (sevgi, cesaret) isimdir. İsim “Ne?” ya da “Kim?” sorusuna cevap verir.
Fiil
Bir iş, oluş ya da hareket bildiren sözcüklere fiil denir: koşmak, yazmak, büyümek, uyumak. Fiil cümlede “Ne yaptı?” ya da “Ne oldu?” sorusuna cevap verir.
“-mak, -mek” denemesi
Sözcüğü “-mak, -mek” ile söylemeyi dene. “Yazıyor” sözcüğü “yazmak” olur; demek ki fiildir. “Kitap” sözcüğü “kitapmak” olmaz; demek ki isimdir. Sözcükte anlam sayfasındaki eş sesli “yaz” gibi, aynı yazılış hem isim hem fiil olabilir.
Elif sabah erkenden uyandı. Penceresini açıp bahçeye baktı. Kuşlar ağaçlarda ötüyordu. Kahvaltısını yaptı, çantasını aldı ve okula koştu. Yolda arkadaşı Can'ı gördü, ona el salladı. Bu paragraftaki isimler ve fiiller hangileri?
Önce kendin dene → Çözümü göster
- “-mak, -mek” dene: uyanmak, açmak, bakmak, ötmek, yapmak, almak, koşmak, görmek, sallamak; bunlar fiil.
- Kalanlarda varlık adlarını bul: Elif, sabah, pencere, bahçe, kuş, ağaç, kahvaltı, çanta, okul, yol, arkadaş, Can, el; bunlar isim.
Cevap: Dokuz fiil, on üç isim var.
Nasıl sorulurBu yapılar sınavda ayrı soru olarak gelmez; cümleyi anlamana yardım eder. Okulda bir metindeki isimler ve fiiller sorulur.
Tuzak“yazı, uyku” gibi işten doğan adları fiil sanmak.
İpucu“yazımak” olmuyorsa “yazı” isimdir.
?Soru çöz fiil
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde koyu yazılan sözcük fiildir?
↕Sıralama isim mi, fiil mi?
Bir sözcüğün isim mi fiil mi olduğunu bulma adımlarını sırala.
- Anlamlı bir iş çıkıyorsa sözcük fiildir
- Cümlede incelenecek sözcüğün altını çiz
- Çıkmıyorsa “Ne? Kim?” diye sorup isim olup olmadığına bak
- Sözcüğü “-mak, -mek” ile söylemeyi dene
?Soru çöz sözcük kutuları
Ece sözcükleri iki kutuya ayırdı.
Ece hangi sözcüğü yanlış kutuya koymuştur?