Fiil çekimi: “ne zaman, nasıl?” ve “kim, kaç kişi?”
MEB 7. sınıf · Dil yapıları ve söz varlığı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırla“-sa” eki ne zaman koşul, ne zaman istek bildirir?Bağlantılı konudan (Cümlede anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Koşul cümlesinde bir yargı başka bir olaya bağlanır: “Hava açarsa yürürüz.” İstek cümlesi bir dileği ya da ricayı anlatır: keşke, lütfen, bari. Gereklilik cümlesi bir işin yapılması gerektiğini söyler: “-malı”, “-ması gerek”, “lazım”. “-sa” eki hem koşulda hem istekte görülür.
✎Konu anlatımı
Fiil çekimi nedir, kip ve kişi eki fiile ne katar?
Kısa cevap: Fiil çekimi, fiile iki sorunun cevabını ekler. Kip, “Bu iş ne zaman oldu ya da nasıl isteniyor?” sorusunu cevaplar: geldi, gelecek, gelmeli, gel. Kişi eki “Kim yapıyor, kaç kişi?” sorusunu cevaplar: geldim, geldik. Soru eki “mi” ise fiili soruya çevirir: geldin mi?Kardeşine “Oyna.” dersin, annen “Biraz da ders çalışmalısın.” der, arkadaşın “Yarın maç yapsak mı?” diye sorar. Fiiller başka, ama her birinin sonundaki küçük ekler ayrı bir mesaj taşıyor.
Kip: zaman mı, istek mi?
Bazı fiiller bir olayı haber verir ve onun zamanını gösterir: “okudu, okuyor, okuyacak, okur”. Bazıları ise bir isteği, gerekliliği, şartı ya da emri anlatır: “okumalı, okusa, okuyalım, oku”. Cümlede anlam sayfasında istek, koşul ve gereklilik cümlelerini anlamlarıyla tanımıştık; burada bu anlamları fiilin nasıl taşıdığına bakıyoruz.
| Olayı haber verenler | Örnek | İstek bildirenler | Örnek |
|---|---|---|---|
| Geçmiş | geldi, gelmiş | Gereklilik | gelmeli |
| Şimdi | geliyor | Şart, dilek | gelse |
| Gelecek | gelecek | İstek | gelelim |
| Her zaman | gelir | Emir | gel, gelsin |
Kişi eki: kim yapıyor?
Fiilin sonundaki kişi eki işi yapanı gösterir: “okudum” ben, “okudun” sen, “okuduk” biz, “okudular” onlar. Bu yüzden özne yazılmasa da anlaşılır. “Dün sinemaya gittik.” cümlesinde “biz” sözcüğü yoktur, ama fiil onu söyler.
Soru eki
“Mi” eki fiili soruya çevirir: “Geldin mi?”, “Gelecek misin?” Ayrı yazıldığını önceki yıllarda öğrenmiştin. Soru eki fiilin zamanını ve kişisini değiştirmez; yalnız cümleyi soru yapar.
Sabah annem mutfaktan seslendi: “Kahvaltı hazır, hemen gel!” Kardeşim uykulu bir sesle “Beş dakika daha uyusam?” dedi. Babam gülerek “Okula geç kalmamalısınız.” diye ekledi. Sonunda hepimiz masaya oturduk. Bu paragraftaki fiiller ne bildiriyor, işi kim yapıyor?
Önce kendin dene → Çözümü göster
- “gel”: emir, sen. “uyusam”: dilek, ben.
- “kalmamalısınız”: gereklilik, siz.
- “oturduk”: geçmişte olan bir olay, biz.
Cevap: Fiiller emir, dilek, gereklilik ve geçmiş bildiriyor; kişi ekleri işi yapanı gösteriyor.
Nasıl sorulurBu yapılar çoğu zaman bir okuma sorusunun içinde, cümlenin anlamını sorarak gelir: bir duyurudaki gereklilik ya da emir bildiren cümle gibi.
Tuzak“-sa” görünce her fiili şart sanmak.
İpucuFiilin yerine “yapmak zorunda”, “keşke”, “yap” koyup hangisinin uyduğuna bak.
⇄Fiil ne bildiriyor?
Her fiili bildirdiği anlamla eşleştir.
?Soru çöz gereklilik · duyuru
Sınıf başkanı Arda, müze gezisinden önce sınıf grubuna bir duyuru yazdı.
Arda'nın numaralı cümlelerinden hangisinde fiil bir gereklilik bildirmektedir?