Karşıtlık ve abartma: iki yeni söz sanatı
MEB 6. sınıf · Okuma: metin türleri · Okuma 5 dk · 3 etkinlik
Önce hatırlaGerçek anlam ile mecaz anlam arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Sözcükte anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Gerçek anlam, bir sözcüğü duyunca akla gelen ilk ve temel anlamdır. Mecaz anlam, sözcüğün bu temel anlamdan uzaklaşıp bir benzerlik yoluyla kazandığı yeni anlamdır. “Ağır çanta”da ağır gerçek, “ağır söz”de mecaz anlamdadır.
✎Konu anlatımı
Karşıtlık ve abartma sanatı nedir, nasıl bulunur?
Kısa cevap: Abartma, bir şeyi, bir olayı ya da bir durumu olduğundan çok daha büyük ya da küçük göstermektir: “Çantam bir ton çekiyor.” Karşıtlık, birbirine karşıt iki durumu, duyguyu ya da varlığı bir arada kullanmaktır: “Kimi güldü, kimi ağladı.” İkisi de anlatımı güçlendirir.Annen “Sana bin kere söyledim!” dediğinde gerçekten bin kez saymadı. Sözünü büyüterek ne kadar önemsediğini anlattı. Bu, gündelik konuşmada da kullandığımız bir söz sanatıdır.
Abartma: büyütmek ya da küçültmek
Abartmada söz gerçeğin çok ötesine geçer: “Kantinin kuyruğu ta okulun kapısına kadar uzanıyordu.” Küçültmek de abartmadır: “Odamda iğne atacak yer kalmadı.” Abartma yalan değildir. Sözcükte anlam sayfasında gördüğün mecaz gibi, söz yalnız gerçek anlamında okunmaz. Okur bunun gerçek olmadığını bilir; yazar yalnız duyguyu ya da durumu etkili anlatmak ister.
Karşıtlık: iki zıt durum yan yana
Karşıtlık yalnız zıt anlamlı iki sözcükten oluşmaz. Karşıt iki durum da olur: “Dışarıda kar yağıyor, içimde bahar var.” Burada “kar” ile “bahar” iki durumu karşı karşıya koyar. Sevinç ile üzüntü, gece ile gündüz, büyümek ile küçülmek de karşıtlık kurabilir.
Neden kullanılır?
Abartma okurun dikkatini çeker ve duyguyu büyütür. “Çok yoruldum.” yerine “Ayaklarım koptu.” demek yorgunluğu gözünün önüne getirir. Karşıtlık ise iki durumu yan yana koyarak farkı belirginleştirir. Karanlığın yanında aydınlık daha parlak görünür; şair de bu etkiden yararlanır.
Şiir yarışmasının sonucu okunurken salonda çıt çıkmıyordu. Bekleyiş bana bir asır kadar uzun geldi. Adımı duyunca kalbim yerinden fırlayacaktı. Sahneye çıkarken dizlerim titriyor, ama yüzüm gülüyordu. Arkadaşlarım öyle alkışladı ki salonun tavanı neredeyse yerinden oynadı. Bu paragrafta hangi söz sanatları var?
Önce kendin dene → Çözümü göster
- Gerçeğin ötesine geçen sözleri bul: “bir asır kadar”, “kalbim yerinden fırlayacaktı”, “tavanı yerinden oynadı”. Bunlar abartmadır.
- Karşı karşıya duran iki durumu ara: titreyen dizler ile gülen yüz, korku ile sevinç.
Cevap: Abartma ve karşıtlık. “Bir asır kadar” sözünde benzetme de vardır.
Nasıl sorulurBirkaç dize ya da cümle verilir; hangisinde karşıtlık ya da abartma bulunduğu sorulur.
TuzakAbartmayı “yanlış bilgi” sanıp elemek.
İpucu“Bu gerçekten olabilir mi?” diye sor; olamıyorsa ve söz etkiyi büyütüyorsa abartmadır.
?Soru çöz karşıtlık
Bir şiir defterinden alınan dizeler aşağıda verilmiştir.
Bu dizelerin hangisinde karşıtlık sanatı kullanılmıştır?
?Soru çöz afiş
Okulun kitap fuarı için hazırlanan afiş aşağıdadır.
Afişteki sloganlarda aşağıdaki söz sanatlarından hangisine yer verilmemiştir?
▭Kendin yaz sanatın adı
Seçenek yok: her cümledeki sanatın adını kendin yaz.
“Kantinin kuyruğu bütün okulu dolandı.” cümlesinde vardır. “Maç bitince kimi sevindi, kimi üzüldü.” cümlesinde vardır. “Rüzgâr gece boyu kapımı tıklattı.” cümlesinde ise vardır.