Maddenin ayırt edici özellikleri: genleşme, erime ve kaynama noktası, yoğunluk

Demiryolu raylarının arasındaki boşluk, suyu yüzeyden donan göller, suda yüzen tahta… Maddeyi tanımamızı sağlayan ayırt edici özellikleri deneylerle öğren.

5 durak6. sınıf · 5. ünite
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
DENEY · GENLEŞME

Genleşme ve büzülme: raylar arasında neden boşluk bırakılır?

MEB 6. sınıf · Maddenin ayırt edici özellikleri · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMadde nedir, katı, sıvı ve gazın tanecikleri nasıl hareket eder?5. sınıftan (Madde ve ısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kütlesi ve hacmi olan her şey maddedir. Madde, aralarında boşluk bulunan, sürekli hareket eden küçük taneciklerden oluşur. Katının tanecikleri yalnız titreşir; sıvı ve gazın tanecikleri titreşir, döner ve yer değiştirir.

Tanecikli yapı ve hâller

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Genleşme ve büzülme nedir? Maddeler ısınınca neden genleşir?

Kısa cevap: Isınan maddenin hacminin artmasına genleşme, soğuyan maddenin hacminin azalmasına büzülme denir. Isınınca tanecikler daha hızlı hareket eder ve aralarındaki uzaklık artar; taneciklerin kendisi büyümez. Aynı koşulda farklı katılar farklı miktarda genleştiği için genleşme ayırt edici bir özelliktir.

Sıcak bir yaz gününde elektrik telleri direkler arasında sarkar, kışın gerilir. Teller yaz boyunca biraz uzamıştır.

Isınan madde büyür

5. sınıfta ısı alan maddenin hâl değiştirebildiğini öğrendin. Isı etkisiyle hacmin artmasına genleşme, soğuyunca hacmin azalmasına büzülme denir.

Madde ısınınca tanecikleri daha hızlı titreşir ve birbirinden uzaklaşır. Taneciklerin sayısı ve büyüklüğü değişmez, yalnız aralarındaki boşluk artar.

Günlük hayatta genleşme

Genleşme ve büzülmeye örnekler
DurumNe oluyor?
raylar ve köprüleryazın uzamaları için ek yerlerinde boşluk bırakılır
termometreiçindeki sıvı ısınınca genleşip yükselir
sıkışmış kavanoz kapağısıcak suya tutulan metal kapak genleşip gevşer
kışın araç lastiğiiçindeki hava büzülür, lastik biraz söner

Her madde aynı genleşmez

Aynı uzunluktaki alüminyum, bakır ve demir çubuklar aynı sıcaklık artışında farklı miktarda uzar. Bu fark maddenin cinsine bağlıdır. Bu yüzden genleşme, maddeleri birbirinden ayırmamızı sağlayan ayırt edici bir özelliktir.

Akılda kalsın: Isınınca tanecikler büyümez, aralarındaki uzaklık artar. Genleşme miktarı maddenin cinsine bağlıdır.
Burslulukta

Nasıl sorulurMetal çubuklarla bir genleşme deneyi ya da günlük örnekler verilir; değişkenler ya da genleşmenin nedeni sorulur.

TuzakIsınınca taneciklerin kendisinin büyüdüğünü sanmak.

İpucuÖnce sabit tutulanları (uzunluk, sıcaklık artışı) bul.

?Soru çöz deney düzeneği

Öğretmen, her biri 100 cm uzunluğunda alüminyum, bakır ve demir çubukları aynı sıcaklıktan başlayarak eşit miktarda ısıtıyor. Çubukların ne kadar uzadığını hassas bir ölçüm aletiyle ölçüyor.

Sarı uçlar uzama miktarını abartarak gösterir.Görsel: Sınav Defteri
Ölçülen uzama
AlüminyumBakırDemir
1,8 mm1,4 mm1,0 mm

Buna göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Uzunluk ve sıcaklık artışı aynıyken uzamalar farklı çıktı; fark maddenin cinsinden gelir. A yanlış: cins değiştirilen, yani bağımsız değişkendir; uzama bağımlıdır. C yanlış: ilk uzunluk kontrol edilen değişkendir. D yanlış: tanecikler büyümez, aralarındaki uzaklık artar.

⇄Bilgi eşleştirme neden böyle?

ÖLÇÜM · HÂL DEĞİŞİM NOKTALARI

Erime, donma ve kaynama noktası: saf maddenin parmak izi

MEB 6. sınıf · Maddenin ayırt edici özellikleri · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaErime, donma, buharlaşma, yoğuşma, süblimleşme ve kırağılaşma nedir?5. sınıftan (Madde ve ısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Madde ısı alarak ya da vererek bir hâlden başka bir hâle geçebilir. Erime, buharlaşma, kaynama ve süblimleşme ısı alarak; donma, yoğuşma ve kırağılaşma ısı vererek olur. Buharlaşma her sıcaklıkta, kaynama belirli bir sıcaklıkta gerçekleşir.

Hâl değişimleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Saf madde nedir? Erime, donma ve kaynama noktası neden ayırt edici bir özelliktir?

Kısa cevap: Aynı cins taneciklerden oluşan maddeye saf madde denir. Saf maddenin erime, donma ve kaynama noktaları ayırt edicidir. Erime noktası donma noktasına eşittir ve hâl değişimi boyunca sıcaklık sabit kalır.

Buzlu suyun sıcaklığı, buz bitene kadar 0 °C'de kalır.

Saf madde ve saf olmayan madde

Aynı cins taneciklerden oluşan maddeye saf madde denir: su, altın, demir, şeker, tuz, oksijen gibi. Farklı cins taneciklerden oluşan maddeye saf olmayan madde denir: şekerli su, limonata, toprak gibi.

Hâl değişim noktaları

5. sınıfta hâl değişimlerinin adlarını öğrendin. Saf bir katının erimeye başladığı sıcaklığa erime noktası, saf bir sıvının donmaya başladığı sıcaklığa donma noktası, kaynamaya başladığı sıcaklığa kaynama noktası denir.

Saf madde eridiği, donduğu ya da kaynadığı sürece sıcaklığı değişmez. Aynı saf maddenin erime noktası donma noktasına eşittir: su 0 °C'de erir, 0 °C'de donar.

Bazı saf maddelerin hâl değişim noktaları (deniz seviyesinde)
MaddeErime = donma noktasıKaynama noktası
su0 °C100 °C
etil alkol−114 °C78 °C
kurşun327 °C1749 °C
aseton−95 °C56 °C

Farklı saf maddelerin bu noktaları farklıdır; 78 °C'de kaynayan bir sıvı su olamaz. Bu yüzden hâl değişim noktaları ayırt edicidir.

Akılda kalsın: Saf maddede erime noktası = donma noktası. Hâl değişirken sıcaklık sabit kalır.
Burslulukta

Nasıl sorulurIsıtılan ya da soğutulan bir maddenin dakika dakika sıcaklık tablosu verilir; erime noktası ya da maddenin hangisi olabileceği sorulur.

TuzakDonma noktasının erime noktasından düşük olduğunu sanmak.

İpucuTabloda sıcaklığın değişmediği satırları bul.

?Soru çöz öncüllü · tablo

Aslı, saf su buzunu oda sıcaklığında bekletip termometreyi iki dakikada bir okuyor. 4 ile 8. dakikalar arasında kapta hem buz hem su var.

Aslı'nın ölçümleri
Zaman (dk)0246810
Sıcaklık (°C)−6−30003

Buna göre,
I. Buzun erime noktası 0 °C'dir.
II. Buz eridiği sürece sıcaklık değişmemiştir.
III. Aynı su dondurulursa −3 °C'de donmaya başlar.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ D. Buz ile su birlikteyken sıcaklık 0 °C'de kaldı: erime noktası 0 °C'dir (I) ve erime boyunca sıcaklık sabittir (II). III yanlış: saf maddede donma noktası erime noktasına eşittir, su 0 °C'de donar.

▭Boşluk doldurma

Saf bir maddenin erime noktası, donma noktasına . Saf madde kaynarken sıcaklığı kalır. Farklı saf maddelerin kaynama noktaları farklı olduğu için bu nokta bir özelliktir.

ÖLÇÜM · YOĞUNLUK

Kütle, hacim ve yoğunluk: kütle ÷ hacim

MEB 6. sınıf · Maddenin ayırt edici özellikleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKütle ile ağırlık arasındaki fark nedir? Ay'da ağırlık neden azalır?5. sınıftan (Kuvvet ve sürtünme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kütle, cisimdeki madde miktarıdır; eşit kollu teraziyle ölçülür ve her yerde aynıdır. Ağırlık, yer çekiminin cismi çekme kuvvetidir; dinamometreyle Newton cinsinden ölçülür ve yere göre değişir.

Kütle ve ağırlık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yoğunluk nedir, nasıl hesaplanır? Düzensiz bir cismin hacmi nasıl ölçülür?

Kısa cevap: Yoğunluk, birim hacimdeki madde miktarıdır. Kütle hacme bölünerek bulunur; kütle gram, hacim santimetreküp ise birim g/cm³ olur. Kütle terazi ile, sıvı hacmi dereceli silindirle ölçülür. Düzensiz bir katının hacmi, suya batırılınca yükselen ya da taşırma kabından taşan suyun hacmine eşittir.

Bir kilogram pamuk mu daha ağırdır, bir kilogram demir mi? İkisi de eşit; ama pamuk koca bir çuvalı, demir avucunu doldurur.

Kütle ve hacim ölçmek

5. sınıfta kütlenin eşit kollu terazi ile ölçüldüğünü öğrendin; dijital terazi de kullanılır. Birimi gramdır (g). Sıvının hacmi dereceli silindirle santimetreküp (cm³) cinsinden okunur.

Taş gibi düzensiz bir katının hacmini cetvelle ölçemeyiz. Onu suyun içine bırakırız: su seviyesindeki artış katının hacmidir. Ağzına kadar dolu taşırma kabına bırakılan katı da kendi hacmi kadar su taşırır.

Yoğunluk

Birim hacimdeki madde miktarına yoğunluk denir. Yoğunluk = kütle ÷ hacim. Kütle gram, hacim santimetreküp ise yoğunluk birimi g/cm³ olur. Suyun yoğunluğu 1 g/cm³'tür.

Soru nasıl okunur?

Kütlesi 237 g olan bir taş, taşırma kabından 30 cm³ su taşırıyor. Taş hangi madde olabilir: alüminyum (2,7 g/cm³), demir (7,9 g/cm³), altın (19,3 g/cm³)?

Önce kendin dene → Çözümü göster
  1. Kök: madde soruluyor; maddeyi ayırt edici bir özellik, burada yoğunluk gösterir.
  2. Anahtar: taşan su taşın hacmidir. Yoğunluk = 237 ÷ 30 = 7,9 g/cm³.
  3. Eleme: alüminyum ile altının yoğunluğu farklıdır; kütle tek başına maddeyi göstermez.

Cevap: demir

Bazı maddelerin yoğunlukları (oda sıcaklığında)
MaddeYoğunluk (g/cm³)
etil alkol0,8
buz0,9
su1
alüminyum2,7
demir7,9
altın19,3

Aynı maddenin büyük ve küçük parçasının yoğunluğu aynıdır. Kütle iki katına çıkınca hacim de iki katına çıkar, oran değişmez.

Akılda kalsın: Yoğunluk = kütle ÷ hacim. Büyük parça daha yoğun değildir; aynı maddenin her parçası aynı yoğunluktadır.
Burslulukta

Nasıl sorulurDereceli silindir ya da taşırma kabıyla yapılan ölçümler ve kütleler tabloyla verilir; yoğunluk hesaplanır, aynı madde olabilecek cisimler sorulur.

TuzakKütlesi büyük olanın yoğunluğunun da büyük olduğunu sanmak.

İpucuHer cisim için kütleyi hacme böl, sonra karşılaştır.

▭Boşluk doldurma sayı yaz

Dereceli silindirde 50 cm³ su var. Kütlesi 45 g olan taş içine bırakılınca su 65 cm³'e çıkıyor. Taşın hacmi cm³, yoğunluğu g/cm³'tür. Taşın yarısı kırılıp atılsa kalan parçanın yoğunluğu g/cm³ olur.

1,5315653

?Soru çöz tablo

Bir öğrenci, oda sıcaklığında dört katı cismin kütlesini ve hacmini ölçüp tabloya yazıyor.

Ölçüm sonuçları
CisimKütle (g)Hacim (cm³)
K405
L2710
M7910
N5420

Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. L: 27 ÷ 10 = 2,7; N: 54 ÷ 20 = 2,7 g/cm³; yoğunlukları eşit, aynı madde olabilir. B yanlış: K 40 ÷ 5 = 8, M 7,9 g/cm³; K daha yoğundur. C yanlış: büyük hacim büyük yoğunluk demek değildir. D yanlış: M'nin yoğunluğu sudan büyüktür, batar.
MODEL · YOĞUNLUK

Yoğunluk ayırt edicidir: yüzen tahta, batan çivi

MEB 6. sınıf · Maddenin ayırt edici özellikleri · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYoğunluk nedir, nasıl hesaplanır? Düzensiz bir cismin hacmi nasıl ölçülür?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yoğunluk, birim hacimdeki madde miktarıdır. Kütle hacme bölünerek bulunur; kütle gram, hacim santimetreküp ise birim g/cm³ olur. Kütle terazi ile, sıvı hacmi dereceli silindirle ölçülür. Düzensiz bir katının hacmi, suya batırılınca yükselen ya da taşırma kabından taşan suyun hacmine eşittir.

Kütle, hacim ve yoğunluk

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir cisim neden yüzer ya da batar? Sıvılar neden üst üste dizilir?

Kısa cevap: Yoğunluk saf maddeler için ayırt edici bir özelliktir. Bir cismin yoğunluğu sıvınınkinden büyükse cisim batar, küçükse yüzer. Birbirine karışmayan sıvılar, yoğunluğu büyük olan altta kalacak şekilde üst üste dizilir. Batıp batmayı kütle değil, yoğunluk belirler.

Kocaman bir kütük suda yüzer, küçücük bir çivi dibe gider. Ağır olan batar demek ki her zaman doğru değil.

Tanecik modeli

5. sınıfta maddenin tanecikli yapıda olduğunu öğrendin. Aynı hacimde daha çok madde bulunan cismin yoğunluğu daha büyüktür. Bunu kutulara doldurulmuş boncuklarla düşünebilirsin: aynı kutuya daha çok boncuk sığdıran madde daha yoğundur.

Aynı hacimde daha çok tanecik, daha büyük yoğunluk demektir.Görsel: Sınav Defteri

Yüzer mi, batar mı?

Bir cisim sıvıya bırakılınca yoğunlukları karşılaştırılır. Cismin yoğunluğu sıvınınkinden büyükse batar, küçükse yüzer. Demir çivi (7,9) suda (1) batar; mantar tıpa yüzer.

Sıvılar üst üste

Birbirine karışmayan sıvılar aynı kaba konunca yoğun olan dibe iner. Bal, su ve sıvı yağ konulan bir bardakta en altta bal, ortada su, en üstte yağ durur.

Kullanılmış kızartma yağı lavaboya dökülmemelidir. Yağ sudan az yoğun olduğu için su yüzeyini kaplar; atık yağ toplama noktalarına götürülüp geri kazanılmalıdır.

Akılda kalsın: Batmayı kütle değil, yoğunluk belirler. Sıvıdan yoğun olan batar, az yoğun olan yüzer.
Burslulukta

Nasıl sorulurBirbirine karışmayan sıvılar ve içlerine bırakılan cisimlerin şekli verilir; yoğunlukların sıralaması sorulur.

TuzakAğır cismin battığını, hafif cismin yüzdüğünü sanmak.

İpucuHer cismin hangi iki sıvı arasında durduğuna bak.

?Soru çöz öncüllü · şekil

Bir kaba birbirine karışmayan X, Y ve Z sıvıları konuyor. Sonra içine K, L ve M cisimleri bırakılıyor. Cisimler şekildeki gibi dengede kalıyor.

K yüzeyde, L Y ile Z arasında, M dipte.Görsel: Sınav Defteri

Buna göre,
I. Sıvılardan en yoğun olanı Z'dir.
II. L'nin yoğunluğu Y'ninkinden büyük, Z'ninkinden küçüktür.
III. K'nin yoğunluğu M'ninkinden büyüktür.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ C. En alttaki sıvı en yoğundur (I). L, Y'de batmış ama Z'nin üstünde kalmıştır; yoğunluğu ikisinin arasındadır (II). III yanlış: K en üstte yüzüyor, M dibe batmış; M daha yoğundur. A L'yi kaçırıyor; B ve D yüzeni yoğun sanıyor.

↕Sıralama yoğunluğu küçükten büyüğe

  1. demir
  2. buz
  3. altın
  4. mantar
  5. alüminyum
YAŞAM · SUYUN DONMASI

Buz neden yüzer: göller yüzeyden donar, balıklar yaşar

MEB 6. sınıf · Maddenin ayırt edici özellikleri · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir cisim neden yüzer ya da batar? Sıvılar neden üst üste dizilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yoğunluk saf maddeler için ayırt edici bir özelliktir. Bir cismin yoğunluğu sıvınınkinden büyükse cisim batar, küçükse yüzer. Birbirine karışmayan sıvılar, yoğunluğu büyük olan altta kalacak şekilde üst üste dizilir. Batıp batmayı kütle değil, yoğunluk belirler.

Yüzme, batma ve sıvıların sıralanması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Buz neden suda yüzer? Göllerin yüzeyden donması canlılar için neden önemlidir?

Kısa cevap: Çoğu madde katı hâlde sıvı hâlinden daha yoğundur, su ise bunun tersidir. Su donunca hacmi artar, yoğunluğu yaklaşık 1 g/cm³'ten 0,9 g/cm³'e düşer. Bu yüzden buz suda yüzer. Göller yüzeyden donar, buzun altındaki su sıvı kalır ve canlılar kışı geçirir.

Limonataya attığın buzlar hep yüzeyde toplanır. Bir katının kendi sıvısında yüzmesi aslında çok az görülür.

Suyun farklılığı

Maddelerin çoğunun katısı sıvısından yoğundur ve sıvısında batar. Su ise donarken genleşir. Aynı kütledeki buzun hacmi sudan büyüktür, bu yüzden yoğunluğu daha küçüktür.

Dondurucuya konan ağzına kadar dolu cam şişenin çatlaması da bundandır: donan su genleşip şişeyi zorlar.

Su ve buz
Su (sıvı)Buz (katı)
Yoğunluk1 g/cm³yaklaşık 0,9 g/cm³
Aynı kütlenin hacmidaha küçükdaha büyük
Suya konunca–yüzer

Canlılar için hayati

5. sınıfta suyun ısı vererek donduğunu öğrendin. Kışın göl yüzeyindeki su soğuk havaya ısı verip donar. Oluşan buz sudan az yoğun olduğu için yüzeyde kalır ve bir örtü gibi alttaki suyu soğuktan korur. Göl dibine kadar donmaz; balıklar ve diğer canlılar buzun altındaki sıvı suda yaşamayı sürdürür.

Akılda kalsın: Su donunca genleşir, buz sudan az yoğundur. Göller yüzeyden donar, canlılar altta yaşar.
Burslulukta

Nasıl sorulurDonmuş bir göl, çatlayan bir şişe ya da su ve buzun yoğunluk tablosu verilir; olayın nedeni ve canlılara etkisi sorulur.

TuzakSuyun donunca büzüldüğünü ya da buzun sudan yoğun olduğunu sanmak.

İpucuBuzun yoğunluğunu suyunkiyle karşılaştır.

?Soru çöz neden-sonuç

Bir yayla gölünün kış ortasındaki durumu şekilde gösterilmiştir.

Balıklar buzun altındaki suda yaşamayı sürdürüyor.Görsel: Sınav Defteri

Bu durumun en doğru açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Buzun yoğunluğu (≈ 0,9) sudan (1) küçüktür; buz yüzer ve örtü gibi alttaki suyu korur. A yanlış: su donunca genleşir. C nedeni tersine çeviriyor. D yanlış: suyu sıvı tutan balıklar değil, buz örtüsüdür.

↕Sıralama göl kışın nasıl donar?

  1. Buz, sudan az yoğun olduğu için yüzeyde kalır.
  2. Hava sıcaklığı 0 °C'nin altına düşer.
  3. Balıklar buzun altındaki sıvı suda kışı geçirir.
  4. Göl yüzeyindeki su soğuyup donar.
  5. Buz tabakası alttaki suyu soğuktan korur.

7. sınıfta bu konunun devamı 7. Sınıf Fen Bilimleri serisindeki Atom, element ve bileşik sayfasında.

Şunları yapabiliyor musun?

Kitabı kapat, yukarı bakma. Her soruyu önce kendi cümlelerinle cevapla, sonra “Kontrol et”e bas ve her maddeyi ayrı ayrı, dürüstçe işaretle. “Henüz değil” dediklerin tekrar listene eklenir.

  1. Genleşme ve büzülme

    1. Genleşme ve büzülme nedir?

      Yapabiliyor musun?
    2. Maddeler ısınınca neden genleşir?

      Yapabiliyor musun?
    Kontrol et

    Isınan maddenin hacminin artmasına genleşme, soğuyan maddenin hacminin azalmasına büzülme denir. Isınınca tanecikler daha hızlı hareket eder ve aralarındaki uzaklık artar; taneciklerin kendisi büyümez. Aynı koşulda farklı katılar farklı miktarda genleştiği için genleşme ayırt edici bir özelliktir.

    Konuya dön: Genleşme ve büzülme

  2. Erime, donma ve kaynama noktası

    1. Saf madde nedir?

      Yapabiliyor musun?
    2. Erime, donma ve kaynama noktası neden ayırt edici bir özelliktir?

      Yapabiliyor musun?
    Kontrol et

    Aynı cins taneciklerden oluşan maddeye saf madde denir. Saf maddenin erime, donma ve kaynama noktaları ayırt edicidir. Erime noktası donma noktasına eşittir ve hâl değişimi boyunca sıcaklık sabit kalır.

    Konuya dön: Erime, donma ve kaynama noktası

  3. Kütle, hacim ve yoğunluk

    1. Yoğunluk nedir, nasıl hesaplanır?

      Yapabiliyor musun?
    2. Düzensiz bir cismin hacmi nasıl ölçülür?

      Yapabiliyor musun?
    Kontrol et

    Yoğunluk, birim hacimdeki madde miktarıdır. Kütle hacme bölünerek bulunur; kütle gram, hacim santimetreküp ise birim g/cm³ olur. Kütle terazi ile, sıvı hacmi dereceli silindirle ölçülür. Düzensiz bir katının hacmi, suya batırılınca yükselen ya da taşırma kabından taşan suyun hacmine eşittir.

    Konuya dön: Kütle, hacim ve yoğunluk

  4. Yüzme, batma ve sıvıların sıralanması

    1. Bir cisim neden yüzer ya da batar?

      Yapabiliyor musun?
    2. Sıvılar neden üst üste dizilir?

      Yapabiliyor musun?
    Kontrol et

    Yoğunluk saf maddeler için ayırt edici bir özelliktir. Bir cismin yoğunluğu sıvınınkinden büyükse cisim batar, küçükse yüzer. Birbirine karışmayan sıvılar, yoğunluğu büyük olan altta kalacak şekilde üst üste dizilir. Batıp batmayı kütle değil, yoğunluk belirler.

    Konuya dön: Yüzme, batma ve sıvıların sıralanması

  5. Buz neden yüzer?

    1. Buz neden suda yüzer?

      Yapabiliyor musun?
    2. Göllerin yüzeyden donması canlılar için neden önemlidir?

      Yapabiliyor musun?
    Kontrol et

    Çoğu madde katı hâlde sıvı hâlinden daha yoğundur, su ise bunun tersidir. Su donunca hacmi artar, yoğunluğu yaklaşık 1 g/cm³'ten 0,9 g/cm³'e düşer. Bu yüzden buz suda yüzer. Göller yüzeyden donar, buzun altındaki su sıvı kalır ve canlılar kışı geçirir.

    Konuya dön: Buz neden yüzer?

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Hakan'ın arkadaşı, 30 cm'lik bir cetveli Hakan'ın açık duran parmaklarının arasından haber vermeden bırakıyor. Hakan cetveli görünce yakalıyor ve yakaladığı yerin kaç cm olduğu okunuyor. Hakan bu ölçümü üç sabah, aynı cetvel ve aynı elle yapıyor; önceki gece kaç saat uyuduğunu da not ediyor.

Cetvel ne kadar uzun düşerse tepki o kadar geç verilmiştir.Görsel: Sınav Defteri
Hakan'ın ölçümleri
Önceki gece uykuYakaladığı yer
10 saat12 cm
8 saat16 cm
6 saat21 cm

Buna göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ D. Uyku 10 saatten 6 saate inince cetvel 12 cm yerine 21 cm düştükten sonra yakalandı; tepki gecikti. A yanlış: cetvel aynı tutuldu, değiştirilen uyku süresidir. B yanlış: cm değeri ölçülen, yani bağımlı değişkendir. C yanlış: Hakan cetveli görüp yakalamaya karar veriyor; bu istemli bir harekettir, beyin yönetir.Kaynak: Denetleyici ve düzenleyici sistemler · Sistemlerin sağlığı

?Soru 2

Fen kulübü üç canlının çoğalmasını gözlemleyip çiziyor.

Sarı renk, yeni oluşan bireyi gösterir.Görsel: Sınav Defteri

Buna göre,
I. K ve L'de oluşan yeni bireyler atalarıyla aynı özelliktedir.
II. M'de üreme hücreleri görev almıştır.
III. K'de görülen üreme çeşidi tomurcuklanmadır.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ C. K ve L tek atalı, eşeysiz üremedir; yavrular atanın aynısıdır (I). M'de iki ata vardır, eşey hücreleri birleşmiştir (II). III yanlış: çileğin sürgünden çoğalması vejetatif üremedir. A eşeyli üremeyi kaçırıyor; B ve D vejetatif üremeyi tomurcuklanma sanıyor.Kaynak: Üreme, büyüme ve gelişme · Eşeyli ve eşeysiz üreme

?Soru 3

Elif, ergenlikteki bedensel değişimler için bir tablo hazırlayıp ✓ ile işaretliyor. Öğretmeni bir satırda eksik işaret olduğunu söylüyor.

Elif'in tablosu
DeğişimKızlardaErkeklerde
boy uzar, kütle artar✓✓
ter bezleri daha çok çalışır✓–
ses kalınlaşır–✓
kalça kemikleri genişler✓–

Eksik işaret hangi satırdadır?

✓ B. Ter bezleri kızlarda da erkeklerde de daha çok çalışır; erkekler sütununa da işaret konmalıydı. A iki sütunda doğru işaretli. C yalnız erkeklerde, D yalnız kızlarda görülür; bu satırlar doğrudur.Kaynak: Denetleyici ve düzenleyici sistemler · Ergenlik

?Soru 4

Ezgi, aynı büyüklükte üç buz küpünü farklı örtülerle kaplı üç tabağa koyup güneş alan pencerenin önüne bırakıyor. Buzların tamamen erime sürelerini ölçüyor.

Altta yazan, buzun tamamen erime süresidir.Görsel: Sınav Defteri

Buna göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ D. Buz en kısa sürede siyah kumaşta eridi; koyu yüzey ışığı en çok soğurup ısındı. A yanlış: erime süresi bağımlı değişkendir. B ters: folyo en çok yansıttı. C yanlış: buz büyüklüğü kontrol değişkenidir.Kaynak: Işığın yansıması ve renkler · Soğurma ve Güneş enerjisi

?Soru 5

Okul tiyatrosunda karanlık sahnedeki oyuncuya yalnız kırmızı spot tutuluyor.

Sahnede başka ışık yoktur.Görsel: Sınav Defteri

Buna göre,
I. Tişört kırmızı görünür.
II. Şapka siyah görünür.
III. Etek siyah görünür.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ C. Beyaz tişört gelen kırmızı ışığı yansıtır, kırmızı görünür (I). Mavi şapka kırmızıyı yansıtamaz, soğurur ve siyah görünür (II). III yanlış: kırmızı etek kırmızı ışığı yansıtır, kırmızı görünür.Kaynak: Işığın yansıması ve renkler · Beyaz ışık ve renkler

?Soru 6

Melek, açı ölçer kâğıdının ortasına düz bir ayna dikiyor. Yarıklı kartonla el fenerinden ince bir ışık demeti elde edip aynaya farklı açılarla gönderiyor ve yansıma açısını ölçüyor.

Melek'in ölçümleri
DenemeGelme açısıYansıma açısı
120°20°
240°40°
360°60°

Buna göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Üç denemede de iki açı eşit; bu, birinci yansıma kanunudur. B yanlış: gelme açısı değiştirilen, yani bağımsız değişkendir. C yanlış: dik gelen ışın kendi üzerinden döner. D yanlış: kanunlar dağınık yansımada da geçerlidir.Kaynak: Işığın yansıması ve renkler · Yansıma kanunları

?Soru 7

Bir öğrenci, insanın gelişimini anlatan akış şemasının bazı kutularını boş bırakıyor.

Gelişim akışı
sperm + yumurta→ 1 →zigot→2→3→bebek

Bu şemayla ilgili,
I. 1 numaralı yere "döllenme" yazılmalıdır.
II. 2 numaralı kutuda embriyo bulunur.
III. 1 numaralı olay döl yatağında gerçekleşir.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ B. Sperm ile yumurtanın birleşmesi döllenmedir (I); zigottan sonra embriyo, sonra fetüs gelir (II). III yanlış: döllenme yumurta kanalında olur, döl yatağı gelişmenin yeridir. A sırayı kaçırıyor; C ve D döllenmenin yerini karıştırıyor.Kaynak: Üreme, büyüme ve gelişme · İnsanda üreme

?Soru 8

Zeynep, okul tiyatrosunda sahneye çıkmadan hemen önce kalbinin hızla çarptığını, nefesinin sıklaştığını fark ediyor. Birkaç dakika sonra bu durum yavaş yavaş geçiyor.

Buna göre Zeynep'te yaşanan değişimle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Heyecan anında kalp atışını ve solunumu hızlandıran hormon adrenalindir; böbrek üstü bezinden salgılanır, kanla taşınır. B yanlış: insülin kan şekerini düzenler ve hormonlar sinirle taşınmaz. C yanlış: büyüme hormonu büyümeyi düzenler. D yanlış: glukagon kan şekerini artırır.Kaynak: Denetleyici ve düzenleyici sistemler · İç salgı bezleri ve hormonlar

?Soru 9

Yusuf, dört kaba pamuk serip her birine 10 nohut koyuyor. Kapları farklı ortamlarda bir hafta bekletip çimlenen nohutları sayıyor.

Sarı şerit ıslak pamuğu, gri şerit kuru pamuğu gösterir.Görsel: Sınav Defteri
Bir hafta sonra çimlenen nohut sayısı
KLMN
9009

Buna göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ D. K ile N yalnız ışık bakımından farklıdır ve ikisinde de 9 nohut çimlendi; ışık gerekmedi. A yanlış: L ile M hem su hem sıcaklık bakımından farklıdır. B yanlış: M'nin farkı soğukluktur. C yanlış: K ile M'de değişen sıcaklıktır.Kaynak: Üreme, büyüme ve gelişme · Tohumun çimlenmesi

?Soru 10

Bir alışveriş merkezinde üç ayna var: kabindeki boy aynası, otopark dönemecindeki viraj aynası ve makyaj aynası.

Bu aynalarla ilgili,
I. Viraj aynası tümsek aynadır ve geniş bir alanı gösterir.
II. Boy aynasında görüntü kişiyle aynı boydadır.
III. Makyaj aynasında görüntü her zaman küçük ve düzdür.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ B. Viraj aynası tümsektir, geniş alanı gösterir (I). Boy aynası düz aynadır, boy değişmez (II). III yanlış: makyaj aynası çukurdur, yakındaki yüzü büyütür; hep küçük ve düz görüntü tümsek aynanındır. A II'yi kaçırıyor; C ve D çukur ile tümseği karıştırıyor.Kaynak: Işığın yansıması ve renkler · Düz, çukur ve tümsek ayna
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?6. Sınıf Fen Bilimleri soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →