Maddenin tanecikli yapısı: katı, sıvı ve gaz
MEB 5. sınıf · Maddenin doğası · Okuma 3 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKütle ile ağırlık arasındaki fark nedir? Ay'da ağırlık neden azalır?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve sürtünme). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kütle, cisimdeki madde miktarıdır; eşit kollu teraziyle ölçülür ve her yerde aynıdır. Ağırlık, yer çekiminin cismi çekme kuvvetidir; dinamometreyle Newton cinsinden ölçülür ve yere göre değişir.
✎Konu anlatımı
Madde nedir, katı, sıvı ve gazın tanecikleri nasıl hareket eder?
Kısa cevap: Kütlesi ve hacmi olan her şey maddedir. Madde, aralarında boşluk bulunan, sürekli hareket eden küçük taneciklerden oluşur. Katının tanecikleri yalnız titreşir; sıvı ve gazın tanecikleri titreşir, döner ve yer değiştirir.Şişirdiğin balonun içindeki havayı göremezsin ama balon şişer. Demek ki hava da yer kaplıyor.
Madde nedir?
Kuvvet ve sürtünme sayfasında kütlenin madde miktarı olduğunu gördük. Güneş, Dünya ve Ay sayfasında da hacmi öğrendik. Kütlesi ve hacmi olan her şeye madde denir.
Tanecikli, boşluklu, hareketli
Madde, gözle görülmeyecek kadar küçük taneciklerden oluşur. Aralarında boşluk vardır. Tanecikler hiç durmadan hareket eder.
Yerinde ileri geri sallanmaya titreşim denir. Tanecik kendi etrafında da dönebilir. Bir yerden başka bir yere geçmesine ise öteleme denir.
Üç hâl
Katının tanecikleri birbirine çok yakındır ve yalnız titreşir. Bu yüzden katının belirli bir şekli ve hacmi vardır.
Sıvı ve gazın tanecikleri titreşir, döner ve öteleme yapar. Öteleme sayesinde sıvı ve gaz akışkandır; bulundukları kabın şeklini alır. Sıvının hacmi belirlidir, gazın ise değişebilir.
Gazın tanecikleri arasında çok boşluk olduğu için gaz sıkıştırılabilir. Katılar sıkıştırılamaz, sıvıların da sıkıştırılamadığı kabul edilir.
| Katı | Sıvı | Gaz | |
|---|---|---|---|
| tanecik hareketi | titreşim | titreşim, dönme, öteleme | titreşim, dönme, öteleme |
| şekil | belirli | kabın şekli | kabın şekli |
| sıkıştırılma | sıkışmaz | sıkışmaz kabul edilir | sıkışır |
Nasıl sorulurTanecik modelleri ya da madde kartları verilir; hangi hâle ait oldukları ya da hangi özelliği taşıdıkları sorulur.
TuzakKatının taneciklerinin hiç hareket etmediğini sanmak.
İpucuTitreşimi her hâle, ötelemeyi yalnız sıvı ve gaza yaz.
?Soru çöz deney düzeneği
Ela bir taşı, su dolu ve boş görünen birer kapalı pet şişeyi aynı kuvvetle sıkıyor. Yalnız hava dolu şişe içe göçüyor.
Bu deneyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?