Atom, element ve bileşik: atomun yapısı, semboller, periyodik tablo, formüller
Masandaki kalemden içtiğin suya kadar her şey atomlardan yapılmış. Atomun içini, element ile bileşiği ve kimyanın ortak alfabesi olan sembolleri öğren.
5 durak7. sınıf · 5. ünite
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
Bu sayfada
5 konu · okuma ≈ 16 dk · 10 etkinlik · sonda 10 soruluk karma tekrar. Bu sayfa şu sorulara cevap veriyor; sonunda kitabı kapatıp kendini deneyeceksin:
Atomun yapısı: proton, nötron, elektron ve değişen modeller
MEB 7. sınıf · Maddenin doğasına yolculuk · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Atom hangi parçacıklardan oluşur? Atom modelleri zaman içinde nasıl değişti?
Kısa cevap: Atomun merkezinde proton (+) ve nötrondan (yüksüz) oluşan çekirdek, çevresindeki katmanlarda elektronlar (−) bulunur. Atomun kütlesi neredeyse tamamen çekirdektedir. Atomun kimliğini proton sayısı belirler. Atom modelleri yeni kanıtlarla değişmiş, bugünkü modelde elektronlar bulut gibi düşünülür.
Kalem ucundan bir kırıntı koparıp ikiye, sonra yine ikiye bölsen nereye kadar gidebilirsin? Sonunda atoma ulaşırsın.
Atomun içinde ne var?
5. sınıfta maddenin tanecikli yapıda olduğunu öğrendin. Maddeyi oluşturan bu temel taneciğe atom denir. Atom, daha küçük parçacıklardan oluşur.
Atomun ortasında çekirdek vardır. Çekirdekte pozitif (+) yüklü protonlar ve yüksüz nötronlar bulunur. Çekirdeğin çevresindeki katmanlarda negatif (−) yüklü elektronlar çok hızlı hareket eder.
Elektron, protondan yaklaşık iki bin kat hafiftir. Bu yüzden atomun kütlesinin neredeyse tamamı çekirdektedir. Bir atomda proton sayısı elektron sayısına eşitse atom nötrdür.
Her elementin atomunda proton sayısı farklıdır. Atomun kimliğini proton sayısı belirler; buna atom numarası denir. Proton sayısı 6 olan her atom karbondur.
Değişen modeller
Atomu kimse doğrudan göremedi. Bilim insanları deneylerden elde ettikleri kanıtlarla modeller kurdu. Yeni kanıt geldikçe model değişti.
Atom modellerinin ana fikri
Model
Ana fikir
Dalton
atom içi dolu, bölünemeyen küçük bir küre
Thomson
pozitif bir küre içine gömülü elektronlar (üzümlü kek)
Rutherford
merkezde küçük, pozitif bir çekirdek; atomun çoğu boşluk
Bohr
elektronlar çekirdek çevresindeki belirli katmanlarda
modern model
elektronun yeri kesin bilinmez; bulunma ihtimali olan bölge elektron bulutu
Bu değişim, bilimsel bilginin yeni kanıtlarla gelişebileceğini gösterir.
Soru nasıl okunur?
Bir atomun kartında "11 proton, 12 nötron" yazıyor. Atom nötr ise kaç elektronu vardır?
Önce kendin dene → Çözümü göster
Kök: elektron sayısı soruluyor.
Anahtar: "nötr" sözcüğü: proton sayısı elektron sayısına eşittir.
Eleme: nötron yük taşımaz, hesaba girmez; 12 ve 23 bu yüzden çeldiricidir.
Cevap: 11 elektron
Akılda kalsın:Proton kimliktir, çekirdek ağırlıktır. Modeller yanlış değil, eksikti; kanıt arttıkça tamamlandı.
Burslulukta
Nasıl sorulurBir atomun proton, nötron ve elektron sayıları bir kartta verilir; atomun nötr olup olmadığı ya da kimliği sorulur.
TuzakAtomun kimliğini nötron ya da elektron sayısının belirlediğini sanmak.
İpucuÖnce proton sayısına bak, sonra elektronla karşılaştır.
?Soru çöz deney düzeneği
Öğretmen, masanın üstüne bir karton kapak yerleştiriyor; kapağın altına öğrencilerin göremediği bir cisim saklıyor. Öğrenciler kapağın altına farklı yerlerden bilye yuvarlıyor ve bilyenin dümdüz mü çıktığını, sekip mi döndüğünü kaydediyor.
Yirmi bilyeden on dokuzu düz geçti, yalnız biri geri döndü.Görsel: Sınav Defteri
Bu model deneyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
✓ B. Öğrenciler cismi görmedi; bilyelerin davranışından çıkarım yaptılar. A söylenebilir: bilyelerin çoğu bir şeye çarpmadan geçti. C söylenebilir: atom modelleri de böyle dolaylı kanıtlarla kuruldu. D söylenebilir: kaydedilen şey bilyenin geçip geçmediğidir.
↕Sıralama eskiden yeniye
Atomun merkezinde küçük, pozitif bir çekirdek vardır.
Elektronların bulunma ihtimalinin olduğu bölge bir buluttur.
Atom içi dolu, bölünemez bir küredir.
Elektronlar belirli katmanlarda dolanır.
Elektronlar pozitif bir kürenin içine gömülüdür.
MODEL · SAF MADDE
Molekül, element ve bileşik: aynı ya da farklı atomlar
MEB 7. sınıf · Maddenin doğasına yolculuk · Okuma 3 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAtom hangi parçacıklardan oluşur? Atom modelleri zaman içinde nasıl değişti?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.
Atomun merkezinde proton (+) ve nötrondan (yüksüz) oluşan çekirdek, çevresindeki katmanlarda elektronlar (−) bulunur. Atomun kütlesi neredeyse tamamen çekirdektedir. Atomun kimliğini proton sayısı belirler. Atom modelleri yeni kanıtlarla değişmiş, bugünkü modelde elektronlar bulut gibi düşünülür.
Molekül nedir? Element ile bileşik arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Molekül, aynı ya da farklı atomların belirli oranda birleşmesiyle oluşan gruptur. Tek cins atom içeren saf maddeye element, farklı cins atomların belirli oranda birleşmesiyle oluşan saf maddeye bileşik denir.
Lego parçaları gibi atomlar da birleşerek bambaşka maddeler oluşturur.
Molekül
İlk konuda tanıdığın atomlar bazen tek başına, bazen gruplar hâlinde bulunur. Aynı ya da farklı cins atomların belirli oranlarda birleşerek oluşturduğu gruba molekül denir. Oksijen gazında iki oksijen atomu, suda iki hidrojen ve bir oksijen atomu birleşmiştir.
Element ve bileşik
İçinde tek çeşit tanecik bulunan maddeye saf madde denir. Saf maddeler element ve bileşik olarak ikiye ayrılır.
Yalnız tek cins atomdan oluşan saf maddeye element denir. Demir ve helyum gibi bazı elementlerin tanecikleri tek tek atomlardır. Oksijen ve azot gibi bazılarının tanecikleri ise iki atomlu moleküllerdir. Yani molekülü olan element de vardır.
Farklı cins atomların belirli oranlarda birleşmesiyle oluşan saf maddeye bileşik denir. Su ve karbondioksit birer bileşiktir. Bileşik, kendisini oluşturan elementlerden çok farklı özelliktedir: hidrojen ve oksijen gazdır ama su sıvıdır.
Element ve bileşiği karşılaştır
Element
Bileşik
atom çeşidi
tek cins
en az iki cins
tanecik
atom ya da aynı atomlu molekül
farklı atomlu molekül (ya da iyon)
daha basit maddeye ayrılır mı?
hayır
yalnız kimyasal yollarla
örnek
demir, oksijen gazı
su, sofra tuzu
Akılda kalsın:Tek renk element, çok renk bileşik. Molekül bileşiğe özel değildir; oksijen gazı da moleküldür.
Burslulukta
Nasıl sorulurKutular içinde ■, ● gibi sembollerle tanecik modelleri verilir; hangilerinin element, bileşik ya da molekül yapılı olduğu sorulur.
TuzakAynı iki atomlu molekülü bileşik saymak.
İpucuHer kutuda kaç çeşit sembol olduğunu say.
?Soru çöz sembollü model
Aşağıdaki kutularda dört saf maddenin tanecik modelleri verilmiştir. Her farklı sembol farklı bir atomu gösterir.
Her farklı sembol farklı bir atomu gösterir.Görsel: Sınav Defteri
Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
✓ D. K ve L'de tek çeşit sembol var: ikisi de element (L molekül yapılı element). M ve N'de iki çeşit sembol birleşmiş: bileşik. A, molekül yapılı L'yi element saymıyor. B molekülü bileşiğe özel sanıyor. C sembolleri saymıyor.
▭Boşluk doldurma
Oksijen gazının her taneciği iki oksijen atomundan oluşan bir . Oksijen gazı tek cins atom içerdiği için bir örneğidir. Su ise farklı cins atomlar içerdiği için bir örneğidir.
SEMBOL · ELEMENTLER
Element sembolleri: kimyanın ortak alfabesi
MEB 7. sınıf · Maddenin doğasına yolculuk · Okuma 3 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMolekül nedir? Element ile bileşik arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.
Molekül, aynı ya da farklı atomların belirli oranda birleşmesiyle oluşan gruptur. Tek cins atom içeren saf maddeye element, farklı cins atomların belirli oranda birleşmesiyle oluşan saf maddeye bileşik denir.
Element sembolleri nasıl yazılır? İlk 18 elementin sembolleri nelerdir?
Kısa cevap: Elementler bütün dünyada aynı sembollerle gösterilir. Sembol çoğunlukla elementin Latince adının ilk harfidir; karışıklık olursa yanına küçük ikinci harf eklenir. İlk harf daima büyük, ikinci harf daima küçük yazılır.
Türkçede "demir", İngilizcede "iron" denir ama dünyanın her yerinde kimya defterinde aynı iki harf yazar: Fe.
Neden sembol?
Bir önceki konuda suyun iki hidrojen ve bir oksijen atomundan oluştuğunu gördük; bunu kısaca yazmak için sembol gerekir. Elementlerin adları dilden dile değişir. Bilim insanlarının birbirini anlaması için her elemente uluslararası bir sembol verilmiştir. Semboller çoğunlukla Latince adlardan gelir.
Yazım kuralı
Sembol bir ya da iki harftir. İlk harf daima büyük, varsa ikinci harf daima küçük yazılır. Hidrojenin sembolü H'dir; helyum da H ile başladığı için onun sembolüne küçük bir e eklenir: He.
Bu kural önemlidir. "CO" yazılınca iki büyük harf iki ayrı element demektir: karbon (C) ve oksijen (O). Yani CO bir element değil, bir bileşiktir.
Bilmen gereken 27 element
1–9
10–18
ilk 18'in dışında
H hidrojen
Ne neon
Fe demir
He helyum
Na sodyum
Cu bakır
Li lityum
Mg magnezyum
Zn çinko
Be berilyum
Al alüminyum
Ag gümüş
B bor
Si silisyum
Au altın
C karbon
P fosfor
Pt platin
N azot
S kükürt
Hg cıva
O oksijen
Cl klor
Pb kurşun
F flor
Ar argon
I iyot
İlk iki sütundaki sayılar elementlerin atom numarası sırasıdır. Altının sembolü Au, cıvanınki Hg gibi bazı semboller Türkçe adına hiç benzemez; çünkü Latince adlarından gelir.
Akılda kalsın:Büyük harf yeni element başlatır. Co ile CO aynı şey değildir.
Burslulukta
Nasıl sorulurElement adları ve sembolleri bir tabloda eşleştirilir ya da yanlış yazılmış semboller bulunur.
Tuzakİkinci harfi büyük yazılmış bir gösterimi tek element sanmak.
İpucuHer büyük harfte yeni bir element say.
⇄Bilgi eşleştirme sembol ve ad
?Soru çöz öncüllü
Bir öğrenci defterine element sembollerini şöyle yazmış:
Öğrencinin defteri
Element
Yazdığı sembol
I
magnezyum
Mg
II
klor
CL
III
kükürt
K
IV
bakır
Cu
Buna göre hangi semboller doğru yazılmıştır?
✓ A. Mg ve Cu yazım kuralına uygun ve doğrudur. II yanlış: klorun sembolü Cl'dir; ikinci harf küçük yazılır. III yanlış: kükürdün sembolü S'dir. B ikinci harfin büyük yazılabileceğini sanıyor; C ve D sembolü Türkçe adın ilk harfinden türetiyor.
MODEL · PERİYODİK TABLO
Periyodik tablo: satırlar periyot, sütunlar grup
MEB 7. sınıf · Maddenin doğasına yolculuk · Okuma 3 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Periyodik tabloda grup ve periyot nedir? Bir elementin yeri nasıl bulunur?
Kısa cevap: Periyodik tabloda elementler artan atom numarasına göre dizilir. Yatay satırlara periyot (7 tane), dikey sütunlara grup (8 A ve 10 B) denir. İlk 18 elementte katman sayısı periyodu, son katmandaki elektron sayısı A grubunun numarasını verir; helyum istisnadır.
Periyodik tablo, elementlerin düzenli bir kitaplığıdır.
Tablo nasıl dizildi?
Geçmişte elementler atom kütlelerine göre sıralanıyordu. Bugünkü periyodik tabloda ise elementler artan atom numarasına, yani proton sayısına göre dizilir.
Tablodaki yatay satırlara periyot denir; 7 periyot vardır. Dikey sütunlara grup denir; 8 tane A grubu ve 10 tane B grubu bulunur.
Elektronlar katmanlara nasıl dizilir?
İlk konuda gördüğün katmanlara elektronlar içten dışa yerleşir. İlk 18 elementte birinci katmana en çok 2, ikinci ve üçüncü katmana en çok 8 elektron girer.
Katman dizilimi ve tablodaki yer
Element
Proton (= elektron)
Katman dizilimi
Periyot
Grup
He
2
2
1
8A (istisna)
C
6
2 · 4
2
4A
Ne
10
2 · 8
2
8A
Na
11
2 · 8 · 1
3
1A
Cl
17
2 · 8 · 7
3
7A
Tablodan şu kural çıkar: katman sayısı periyot numarasını, son katmandaki elektron sayısı A grubunun numarasını verir.
Helyum bu kurala uymaz. Son katmanında 2 elektron vardır ama katmanı tam dolu olduğu için neon ve argonla aynı grupta, 8A'dadır.
Akılda kalsın:Katman sayısı periyot, son katman grup. Helyumu unutma: 2 elektronla 8A'dadır.
Burslulukta
Nasıl sorulurHarflerle gösterilen elementlerin periyodik tablodaki yerleri ya da katman dizilimleri verilir; aynı grupta ya da periyotta olanlar sorulur.
TuzakPeriyodu son katmandaki elektron sayısından bulmak.
İpucuÖnce dizilimi yaz; katmanları say, sonra en dıştakine bak.
?Soru çöz öncüllü
X, Y ve Z atomlarının katman modelleri aşağıdadır.
Buna göre, I. X ve Y aynı gruptadır. II. Y ve Z aynı periyottadır. III. Z'nin atom numarası 10'dur. yargılarından hangileri doğrudur?
✓ C. X ve Y'nin son katmanında 5 elektron var: ikisi de 5A (I). Y ve Z'nin 3 katmanı var: ikisi de 3. periyot (II). III yanlış: Z'nin elektron sayısı 2 + 8 + 2 = 12, nötr atomda proton sayısı da 12'dir. A ve B birer yargıyı kaçırıyor; D yalnız ilk iki katmanı topluyor.
▭Boşluk doldurma sayı yaz
Magnezyumun atom numarası 12'dir. Katman dizilimi 2 · 8 · olur. Magnezyum . periyotta ve A grubunda yer alır.
2348
FORMÜL · BİLEŞİKLER
Kararlı atomlar, iyonlar ve bileşik formülleri
MEB 7. sınıf · Maddenin doğasına yolculuk · Okuma 3 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaPeriyodik tabloda grup ve periyot nedir? Bir elementin yeri nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.
Periyodik tabloda elementler artan atom numarasına göre dizilir. Yatay satırlara periyot (7 tane), dikey sütunlara grup (8 A ve 10 B) denir. İlk 18 elementte katman sayısı periyodu, son katmandaki elektron sayısı A grubunun numarasını verir; helyum istisnadır.
Dublet ve oktet kuralı nedir? İyon nasıl oluşur? Su ve karbondioksitin formülü nedir?
Kısa cevap: Atomlar son katmanlarını 2 (dublet) ya da 8 (oktet) elektrona tamamlayıp kararlı olmak ister. Elektron veren atom pozitif, elektron alan atom negatif yüklü iyon olur. Bileşikler, içerdikleri elementlerin sembolleri ve atom sayılarıyla formül olarak yazılır: H2O gibi.
Neon gazı hemen hiçbir maddeyle birleşmez. Sırrı son katmanında saklı.
Dublet ve oktet
Son katmanı tam dolu olan atoma kararlı atom denir. Periyodik tabloda 8A'da gördüğün helyum, neon ve argon böyledir. Ötekiler elektron alarak ya da vererek kararlı hâle gelmeye çalışır.
Son katmanını 2'ye tamamlayan atom dublet, 8'e tamamlayan oktet kuralına uyar.
İyon
Elektron almış ya da vermiş atoma iyon denir. Sodyum (2 · 8 · 1) son elektronunu verir; protonu elektronundan bir fazla kalır ve +1 yüklü iyon olur. Klor (2 · 8 · 7) bir elektron alır, −1 yüklü iyon olur.
İyon olurken proton sayısı değişmez.
Formüller
Molekül yapılı elementler de formülle yazılır: O2, N2. Bileşikte semboller yan yana yazılır; atom sayısı sembolün sağ altına küçük yazılır, 1 yazılmaz.
Bilmen gereken 10 bileşik
Bileşik
Formül
Bileşik
Formül
su
H2O
kükürt dioksit
SO2
sodyum klorür (sofra tuzu)
NaCl
hidrojen klorür
HCl
karbondioksit
CO2
sülfürik asit
H2SO4
karbon monoksit
CO
sodyum hidroksit
NaOH
amonyak
NH3
glikoz
C6H12O6
Akılda kalsın:Veren artı, alan eksi olur. Formüldeki küçük sayı yalnız solundaki atomun sayısıdır.
Burslulukta
Nasıl sorulurBir bileşiğin formülü ya da tanecik modeli verilir; içindeki element çeşidi ve atom sayısı sorulur; ya da bir atomun iyon yükü istenir.
TuzakAlt simgeyi bütün formüle uygulamak.
İpucuHer sembolü ayrı say, alt simge yoksa 1 al.
?Soru çöz formül okuma
Fen panosuna üç formül kartı asılmış.
Küçük sayılar alt simgedir.Görsel: Sınav Defteri
Bu kartlarla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
✓ B. H2SO4'te hidrojen, kükürt ve oksijen var: 2 + 1 + 4 = 7 atom. A'daki 3, hidrojenin sayısıdır. C bileşiği karışım sanıyor. D yanlış: amonyakta oksijen yoktur.
▭Boşluk doldurma
Klor atomu son katmanını 8'e tamamlamak için 1 elektron . Böylece kuralına uyar ve yüklü iyon olur.
Kitabı kapat, yukarı bakma. Her soruyu önce kendi cümlelerinle cevapla, sonra “Kontrol et”e bas ve her maddeyi ayrı ayrı, dürüstçe işaretle. “Henüz değil” dediklerin tekrar listene eklenir.
Atomun yapısı ve modeller
Atom hangi parçacıklardan oluşur?
Yapabiliyor musun?
Atom modelleri zaman içinde nasıl değişti?
Yapabiliyor musun?
Kontrol et
Atomun merkezinde proton (+) ve nötrondan (yüksüz) oluşan çekirdek, çevresindeki katmanlarda elektronlar (−) bulunur. Atomun kütlesi neredeyse tamamen çekirdektedir. Atomun kimliğini proton sayısı belirler. Atom modelleri yeni kanıtlarla değişmiş, bugünkü modelde elektronlar bulut gibi düşünülür.
Molekül, aynı ya da farklı atomların belirli oranda birleşmesiyle oluşan gruptur. Tek cins atom içeren saf maddeye element, farklı cins atomların belirli oranda birleşmesiyle oluşan saf maddeye bileşik denir.
Elementler bütün dünyada aynı sembollerle gösterilir. Sembol çoğunlukla elementin Latince adının ilk harfidir; karışıklık olursa yanına küçük ikinci harf eklenir. İlk harf daima büyük, ikinci harf daima küçük yazılır.
Periyodik tabloda elementler artan atom numarasına göre dizilir. Yatay satırlara periyot (7 tane), dikey sütunlara grup (8 A ve 10 B) denir. İlk 18 elementte katman sayısı periyodu, son katmandaki elektron sayısı A grubunun numarasını verir; helyum istisnadır.
Atomlar son katmanlarını 2 (dublet) ya da 8 (oktet) elektrona tamamlayıp kararlı olmak ister. Elektron veren atom pozitif, elektron alan atom negatif yüklü iyon olur. Bileşikler, içerdikleri elementlerin sembolleri ve atom sayılarıyla formül olarak yazılır: H2O gibi.
Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.
?Soru 1
Selin havuzun kenarında duruyor ve dipteki parlak bir anahtarlığa bakıyor. Anahtarlık ona olduğundan daha yukarıda görünüyor.
Buna göre, I. Anahtarlıktan gelen ışık sudan havaya geçerken kırılmıştır. II. Işık havaya geçerken normalden uzaklaşmıştır. III. Havuz Selin'e olduğundan daha derin görünür. yargılarından hangileri doğrudur?
✓ C. Işık çok yoğun sudan az yoğun havaya geçti (I) ve normalden uzaklaştı (II). III yanlış: dip yukarıda göründüğü için havuz sığ görünür. A II'yi kaçırıyor; B ve D havuzun derin göründüğünü sanıyor.Kaynak: Işığın kırılması ve mercekler · Kırılma kanunları
Buna göre oksijence zengin kan taşıyan damarlar hangileridir?
✓ B. Akciğerden kalbe dönen kan (2) oksijen almıştır; kalp bu kanı vücuda pompalar (3). A, 1'i atardamar olduğu için oksijenli sanıyor ama o kan vücuttan gelmiştir. C ikisini de ters seçiyor. D vücuttan dönen kanın (4) oksijenini kullanılmış saymıyor.Kaynak: Sindirim ve dolaşım sistemi · Kalp, damarlar, dolaşım
?Soru 3
Fen kulübü, tabanı kesilmiş bir pet şişeyle akciğer modeli kuruyor. Şişenin ağzına Y biçimli bir pipet, pipetin iki ucuna birer küçük balon takılıyor. Şişenin altı lastik bir zarla kapatılıyor. Öğrenciler zarı aşağı çekince balonların şiştiğini görüyor.
Zar aşağı çekilince şişenin içindeki boşluk genişliyor.Görsel: Sınav Defteri
Bu modelle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
✓ B. Zarın aşağı inmesi, diyaframın kasılıp düzleşmesine benzer; bu soluk almadır, balonlara hava dolar. A doğrudur: zar diyaframın yerindedir. C doğrudur: pipetin iki kolu bronşlar gibi havayı balonlara dağıtır. D doğrudur: balonlarda kas yoktur, şişe içi genişleyince dolarlar.Kaynak: Solunum ve boşaltım sistemi · Soluk alıp verme
?Soru 4
K ve L kapalı kutularında birer mercek var. Kutulara gönderilen paralel ışınlar şekildeki gibi çıkıyor.
Okulun sağlık kulübü, kan bağışı kampanyası için panoya kartlar hazırlıyor. Kulüp başkanı kartları kontrol ediyor.
Panodaki kartlar
Kart
Yazan bilgi
I
Bağışlanan kan, hastanın kaybettiği alyuvar, akyuvar ve kan pulcuklarını yerine koyabilir.
II
Kan, ihtiyaç olduğunda fabrikada kolayca üretilebilir.
III
Kan bağışı, toplumsal dayanışmanın bir örneğidir.
Buna göre hangi kartlardaki bilgiler doğrudur?
✓ D. Bağışlanan kan, kan hücrelerini ve plazmayı hastaya aktarır (I); bağış bir yardımlaşma örneğidir (III). II yanlış: kan yapay olarak üretilemez, bu yüzden bağış gerekir. A I'i gözden kaçırıyor; B ve C kanın üretilebildiğini sanıyor.Kaynak: Sindirim ve dolaşım sistemi · Kan, kan bağışı, sağlık
?Soru 6
Soğuk bir kış sabahı Ela, okula yürürken ağzından nefes alıyor. Öğretmeni ona burnundan nefes almasını öneriyor.
Öğretmenin bu önerisinin gerekçesi olarak, I. Burnun iç yüzeyi soğuk havayı ısıtır ve nemlendirir. II. Burundaki kıllar ve sıvı tozu ve mikropları tutar. III. Oksijen burunda kana geçer. ifadelerinden hangileri söylenebilir?
✓ C. Burun havayı ısıtıp nemlendirir (I) ve süzer (II); soğuk, kuru ve tozlu hava boğazı tahriş eder. III yanlış: gaz değişimi burunda değil, alveollerde olur. A süzme görevini kaçırıyor; B ve D gaz değişimini buruna veriyor.Kaynak: Solunum ve boşaltım sistemi · Solunum organları
?Soru 7
Bir öğrenci havadan cama geçen bir ışını çizip üç açıyı ölçüyor.
Kesikli çizgi yüzeye diktir.Görsel: Sınav Defteri
Buna göre bu ışının kırılma açısı kaç derecedir?
✓ A. Kırılma açısı, kırılan ışın ile normal arasındaki açıdır: 30°. B, 50° ile 90° arasındaki farkı alıyor; gelen ışın ile yüzey arası açıdır. C gelme açısıdır. D açıyı yüzeyden ölçüyor.Kaynak: Işığın kırılması ve mercekler · Kırılma nedir?
?Soru 8
Zeynep, eşit kütlede iki bisküvi alıyor. Birini bütün bırakıyor, ötekini havanda toz hâline getiriyor. İki bardağa aynı sıcaklıkta eşit miktar su koyuyor ve bisküvilerin suda tamamen dağılma süresini ölçüyor.
Bütün bisküvi 9 dakikada, ezilmiş bisküvi 2 dakikada tamamen dağılıyor.Görsel: Sınav Defteri
Bu deney, sindirimle ilgili hangi bilgiyi en iyi destekler?
✓ A. Toz hâlindeki bisküvinin suya değen yüzeyi büyüktü, çabuk dağıldı; çiğneme de besini böyle hazırlar. B deneyle ilgisizdir ve yanlıştır: kimyasal sindirim midede ve ince bağırsakta sürer. C ezmeyi kimyasal değişim sanıyor. D değişkenleri karıştırıyor: parça büyüklüğü değiştirilen, dağılma süresi ölçülendir.Kaynak: Sindirim ve dolaşım sistemi · Fiziksel ve kimyasal sindirim
?Soru 9
Bir kamp alanının girişinde şu uyarı asılı: "Su dolu pet şişeleri ve cam kavanozları çevreye bırakmayınız."
Bu uyarıyla ilgili, I. Su dolu şişe ince kenarlı mercek gibi güneş ışığını bir noktada toplayabilir. II. Işığın toplandığı noktada kuru ot ısınarak tutuşabilir. III. Şişe kalın kenarlı mercek gibi davranıp ışığı dağıttığı için tehlikelidir. yargılarından hangileri doğrudur?
✓ A. Su dolu şişe ortası şişkin bir mercek gibi ışığı toplar (I); toplanan ışık noktayı ısıtıp otu tutuşturabilir (II). III yanlış: dağıtan mercek yangın çıkarmaz. B ve C mercek türünü karıştırıyor; D tutuşmayı gözden kaçırıyor.Kaynak: Işığın kırılması ve mercekler · İnce ve kalın kenarlı mercek
?Soru 10
Emre, iki farklı günde içtiği su ile idrar miktarını not ediyor. İki gün de aynı yemekleri yiyor ve aynı sürede bisiklet sürüyor.
Emre'nin kayıtları
Gün
Hava sıcaklığı
İçilen su
İdrar
Pazartesi
12 °C
2 L
1,5 L
Cumartesi
34 °C
2 L
0,8 L
Buna göre, I. Cumartesi günü Emre'nin derisinden terle atılan su daha fazladır. II. İçilen suyun tamamı idrarla atılır. III. İki gün arasında değiştirilen değişken hava sıcaklığıdır. yargılarından hangileri doğrudur?
✓ A. Su aynı, idrar azaldı; eksik su sıcakta terle atıldı (I). Yiyecek ve hareket aynı tutuldu, farklı olan sıcaklıktı (III). II yanlış: su ter ve soluk verme yoluyla da çıkar; idrar içilen sudan azdır. B III'ü kaçırıyor; C ve D yalnız böbreği atık yolu sayıyor.Kaynak: Solunum ve boşaltım sistemi · Boşaltım organları