Canlıları sınıflandırmak: neden ve hangi ölçütlerle?
MEB 9. sınıf · Organizasyon · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAktif taşıma nedir, endositoz ve ekzositoz nasıl gerçekleşir?Bağlantılı konudan (Hücre zarından madde geçişleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Aktif taşıma, maddelerin az yoğun oldukları yerden çok yoğun oldukları yere, zardaki taşıyıcı proteinler (pompalar) ve ATP enerjisiyle taşınmasıdır. Zardan geçemeyecek kadar büyük maddeler zarın kese oluşturmasıyla taşınır: hücreye alınmasına endositoz, kesecikle hücre dışına verilmesine ekzositoz denir. Üçünde de enerji harcanır.
Aktif taşıma, endositoz, ekzositoz
✎Konu anlatımı
Canlılar neden sınıflandırılır, sınıflandırmada hangi ölçütler kullanılır?
Kısa cevap: Canlılar, milyonlarca türü düzenli incelemek, aralarındaki benzerlik ve akrabalığı görmek ve bilgiyi herkesin anlayacağı ortak bir dille aktarmak için sınıflandırılır. Eskiden dış görünüş, yaşam alanı ve beslenme gibi ölçütler kullanılırdı; bugün bunlara hücre yapısı, DNA ve protein benzerlikleri eklenmiştir. Sınıflandırmayla uğraşan bilime taksonomi denir.Bir markette makarna, deterjan ve elma aynı rafta dursaydı alışveriş saatler sürerdi. Ürünler gruplanınca aradığını hemen bulursun; doğadaki milyonlarca canlı için de aynı düzene ihtiyaç var.
Bugüne kadar bir milyondan fazla canlı türü tanımlandı ve her yıl binlercesi ekleniyor. Bu kadar çeşitliliği gruplara ayırmadan incelemek imkânsızdır. Canlıları benzerlik ve farklılıklarına göre gruplara ayırmaya sınıflandırma, bu işin kurallarını belirleyen bilime taksonomi, sınıflandırmadaki her bir gruba ise takson denir.
Sınıflandırma ne kazandırır?
Sınıflandırma, bir canlının özelliklerini tek tek ezberlemek yerine ait olduğu grubun özelliklerinden tahmin etmeyi sağlar. Yeni keşfedilen bir böceğin altı bacaklı ve dış iskeletli olduğunu, grubunu öğrenir öğrenmez bilirsin. Ayrıca akraba canlıları yan yana koyduğu için onların ortak atalardan geldiğini gösterir. Bilim insanlarının dünyanın her yerinde aynı canlıdan söz ettiğinden emin olmasını da sağlar.
Ölçütler nasıl değişti?
İlk sınıflandırmalar gözle görülen özelliklere dayanıyordu: canlının biçimi, nerede yaşadığı, nasıl beslendiği. İbni Sina gibi bilginler bitki ve hayvanları bu özelliklere göre ayrıntılı biçimde gruplamıştı. Uzun süre canlılar bitkiler ve hayvanlar olmak üzere iki büyük gruba ayrıldı. Mikroskobun gelişmesiyle ne bitkiye ne hayvana benzeyen tek hücreliler ortaya çıktı ve iki grup yetersiz kaldı.
Bugün sınıflandırma akrabalığı yansıtmaya çalışır. Bunun için dış görünüşün yanında hücre tipi, hücre duvarının yapısı, DNA dizileri ve protein benzerlikleri karşılaştırılır. Dış görünüş yanıltabilir: yunus balığa benzer ama akciğerle solunum yapar, yavrusunu sütle besler; yani bir memelidir.
| Eski ölçütler | Bugün eklenen ölçütler |
|---|---|
| Dış görünüş (biçim, renk, büyüklük) | Hücre tipi (prokaryot / ökaryot) |
| Yaşam alanı (kara, su) | Hücre duvarının yapısı |
| Beslenme biçimi | DNA dizisi benzerliği |
| Hareket biçimi | Protein benzerliği |
Nasıl sorulurBir canlı listesi verilir; kendi belirlediğin ölçüte göre gruplaman ve bu gruplamanın bilimsel sınıflandırmadan farkını açıklaman istenir.
TuzakYalnız yaşam alanına göre gruplayıp yunusu balıklarla aynı gruba koymak.
Tam puan içinKullandığın ölçütü açıkça yaz, akrabalığı gösteren hücre ve DNA ölçütlerinin neden daha güvenilir olduğunu ekle.
?Soru çöz ölçüt
Bir öğrenci köpek balığı, yunus, ahtapot ve yengeci "suda yaşayanlar" adıyla aynı gruba koyuyor. Bu gruplamanın bilimsel sınıflandırma açısından eksikliği hangisidir?
▭Boşluk doldurma
Canlıları sınıflandırmanın kurallarını belirleyen bilime denir. Sınıflandırmadaki her bir gruba adı verilir. Günümüzde akrabalığı en iyi gösteren ölçütlerden biri benzerliğidir.
Yazılı sorusuYarasa uçar ve kuşlar gibi kanatlıdır; ancak bilimsel sınıflandırmada kuşlarla değil memelilerle aynı gruptadır. Bu durumu günümüz sınıflandırmasında kullanılan ölçütlerle açıklayınız. Sınıflandırmanın bilime sağladığı iki yararı yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Günümüzde canlılar dış görünüşe ya da hareket biçimine göre değil, akrabalıklarına göre sınıflandırılır. Yarasa uçsa da kılla kaplıdır, yavrusunu doğurur ve sütle besler; DNA'sı da kuşlardan çok memelilere benzer. Bu yüzden memeliler grubundadır. Sınıflandırma, milyonlarca türü düzenli incelemeyi ve bir canlının özelliklerini ait olduğu gruptan tahmin etmeyi sağlar; ayrıca bilim insanlarına ortak bir dil kazandırır.
- Sınıflandırmanın akrabalığa dayandığını yazmak — 3 puan
- Yarasanın memeli özelliklerini ya da DNA benzerliğini gerekçe göstermek — 3 puan
- Sınıflandırmanın iki yararını yazmak — 4 puan
Neden ve nasıl sınıflandırırız?