Sınıflandırma ve üç üst âlem: ikili adlandırma, kategoriler, bakteriler ve arkeler

Kaplanın bilimsel adı neden iki sözcüktür, arkeler neden bakterilerden ayrıldı? Sınıflandırma basamaklarını ve üç domaini ayıran özellikleri tabloyla öğren.

4 durak9. sınıf · 2. dönem
8 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 8tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · SINIFLANDIRMA

Canlıları sınıflandırmak: neden ve hangi ölçütlerle?

MEB 9. sınıf · Organizasyon · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAktif taşıma nedir, endositoz ve ekzositoz nasıl gerçekleşir?Bağlantılı konudan (Hücre zarından madde geçişleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aktif taşıma, maddelerin az yoğun oldukları yerden çok yoğun oldukları yere, zardaki taşıyıcı proteinler (pompalar) ve ATP enerjisiyle taşınmasıdır. Zardan geçemeyecek kadar büyük maddeler zarın kese oluşturmasıyla taşınır: hücreye alınmasına endositoz, kesecikle hücre dışına verilmesine ekzositoz denir. Üçünde de enerji harcanır.

Aktif taşıma, endositoz, ekzositoz

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Canlılar neden sınıflandırılır, sınıflandırmada hangi ölçütler kullanılır?

Kısa cevap: Canlılar, milyonlarca türü düzenli incelemek, aralarındaki benzerlik ve akrabalığı görmek ve bilgiyi herkesin anlayacağı ortak bir dille aktarmak için sınıflandırılır. Eskiden dış görünüş, yaşam alanı ve beslenme gibi ölçütler kullanılırdı; bugün bunlara hücre yapısı, DNA ve protein benzerlikleri eklenmiştir. Sınıflandırmayla uğraşan bilime taksonomi denir.

Bir markette makarna, deterjan ve elma aynı rafta dursaydı alışveriş saatler sürerdi. Ürünler gruplanınca aradığını hemen bulursun; doğadaki milyonlarca canlı için de aynı düzene ihtiyaç var.

Bugüne kadar bir milyondan fazla canlı türü tanımlandı ve her yıl binlercesi ekleniyor. Bu kadar çeşitliliği gruplara ayırmadan incelemek imkânsızdır. Canlıları benzerlik ve farklılıklarına göre gruplara ayırmaya sınıflandırma, bu işin kurallarını belirleyen bilime taksonomi, sınıflandırmadaki her bir gruba ise takson denir.

Sınıflandırma ne kazandırır?

Sınıflandırma, bir canlının özelliklerini tek tek ezberlemek yerine ait olduğu grubun özelliklerinden tahmin etmeyi sağlar. Yeni keşfedilen bir böceğin altı bacaklı ve dış iskeletli olduğunu, grubunu öğrenir öğrenmez bilirsin. Ayrıca akraba canlıları yan yana koyduğu için onların ortak atalardan geldiğini gösterir. Bilim insanlarının dünyanın her yerinde aynı canlıdan söz ettiğinden emin olmasını da sağlar.

Ölçütler nasıl değişti?

İlk sınıflandırmalar gözle görülen özelliklere dayanıyordu: canlının biçimi, nerede yaşadığı, nasıl beslendiği. İbni Sina gibi bilginler bitki ve hayvanları bu özelliklere göre ayrıntılı biçimde gruplamıştı. Uzun süre canlılar bitkiler ve hayvanlar olmak üzere iki büyük gruba ayrıldı. Mikroskobun gelişmesiyle ne bitkiye ne hayvana benzeyen tek hücreliler ortaya çıktı ve iki grup yetersiz kaldı.

Bugün sınıflandırma akrabalığı yansıtmaya çalışır. Bunun için dış görünüşün yanında hücre tipi, hücre duvarının yapısı, DNA dizileri ve protein benzerlikleri karşılaştırılır. Dış görünüş yanıltabilir: yunus balığa benzer ama akciğerle solunum yapar, yavrusunu sütle besler; yani bir memelidir.

Eski ölçütlerBugün eklenen ölçütler
Dış görünüş (biçim, renk, büyüklük)Hücre tipi (prokaryot / ökaryot)
Yaşam alanı (kara, su)Hücre duvarının yapısı
Beslenme biçimiDNA dizisi benzerliği
Hareket biçimiProtein benzerliği
Akılda kalsın: Sınıflandırma düzen + tahmin + ortak dil sağlar. Bugünkü sınıflandırma akrabalığa dayanır; hücre yapısı ve DNA, dış görünüşten daha güvenilirdir.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir canlı listesi verilir; kendi belirlediğin ölçüte göre gruplaman ve bu gruplamanın bilimsel sınıflandırmadan farkını açıklaman istenir.

TuzakYalnız yaşam alanına göre gruplayıp yunusu balıklarla aynı gruba koymak.

Tam puan içinKullandığın ölçütü açıkça yaz, akrabalığı gösteren hücre ve DNA ölçütlerinin neden daha güvenilir olduğunu ekle.

?Soru çöz ölçüt

Bir öğrenci köpek balığı, yunus, ahtapot ve yengeci "suda yaşayanlar" adıyla aynı gruba koyuyor. Bu gruplamanın bilimsel sınıflandırma açısından eksikliği hangisidir?

✓ C. Aynı ortamda yaşamak akraba olmayı göstermez; yunus memeli, köpek balığı balık, ahtapot yumuşakça, yengeç eklem bacaklıdır. A dört farklı türdür. B yaşam alanı yardımcı bir ölçüt olabilir, ama tek başına yetmez. D yalnız yunus memelidir.

▭Boşluk doldurma

Canlıları sınıflandırmanın kurallarını belirleyen bilime denir. Sınıflandırmadaki her bir gruba adı verilir. Günümüzde akrabalığı en iyi gösteren ölçütlerden biri benzerliğidir.

taksonomitaksonDNArenkekoloji
Yazılı sorusuYarasa uçar ve kuşlar gibi kanatlıdır; ancak bilimsel sınıflandırmada kuşlarla değil memelilerle aynı gruptadır. Bu durumu günümüz sınıflandırmasında kullanılan ölçütlerle açıklayınız. Sınıflandırmanın bilime sağladığı iki yararı yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Günümüzde canlılar dış görünüşe ya da hareket biçimine göre değil, akrabalıklarına göre sınıflandırılır. Yarasa uçsa da kılla kaplıdır, yavrusunu doğurur ve sütle besler; DNA'sı da kuşlardan çok memelilere benzer. Bu yüzden memeliler grubundadır. Sınıflandırma, milyonlarca türü düzenli incelemeyi ve bir canlının özelliklerini ait olduğu gruptan tahmin etmeyi sağlar; ayrıca bilim insanlarına ortak bir dil kazandırır.

  • Sınıflandırmanın akrabalığa dayandığını yazmak — 3 puan
  • Yarasanın memeli özelliklerini ya da DNA benzerliğini gerekçe göstermek — 3 puan
  • Sınıflandırmanın iki yararını yazmak — 4 puan

Neden ve nasıl sınıflandırırız?

Cevabın nasıldı?
KURAL · LİNNE

Linne, ikili adlandırma ve sınıflandırma kategorileri

MEB 9. sınıf · Organizasyon · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCanlılar neden sınıflandırılır, sınıflandırmada hangi ölçütler kullanılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Canlılar, milyonlarca türü düzenli incelemek, aralarındaki benzerlik ve akrabalığı görmek ve bilgiyi herkesin anlayacağı ortak bir dille aktarmak için sınıflandırılır. Eskiden dış görünüş, yaşam alanı ve beslenme gibi ölçütler kullanılırdı; bugün bunlara hücre yapısı, DNA ve protein benzerlikleri eklenmiştir. Sınıflandırmayla uğraşan bilime taksonomi denir.

Neden ve nasıl sınıflandırırız?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İkili adlandırma nedir, sınıflandırma kategorileri nelerdir?

Kısa cevap: Linne'nin geliştirdiği ikili adlandırmada her türün Latince iki sözcüklü bir bilimsel adı vardır: ilki cins adı (büyük harfle), ikincisi tür adıdır (küçük harfle); ikisi eğik (italik) yazılır. Kategoriler büyükten küçüğe domain, âlem, şube, sınıf, takım, aile, cins ve türdür. Türe doğru gidildikçe birey sayısı azalır, benzerlik ve akrabalık artar.

Türkiye'nin bazı yörelerinde "ebegümeci" denen bitkiye başka yerlerde farklı adlar verilir; aynı ad farklı bitkiler için de kullanılabilir. Bir bilim insanı hangi bitkiden söz ettiğini nasıl anlatır?

İkili adlandırma

18. yüzyılda İsveçli bilim insanı Carl Linnaeus (Linne), her türe dünyanın her yerinde aynı kullanılacak iki sözcüklü bir bilimsel ad verdi; buna ikili adlandırma denir. Bilimsel adlar Latincedir. İlk sözcük canlının ait olduğu cinsin adıdır ve büyük harfle başlar; ikinci sözcük türü belirten addır ve küçük harfle yazılır. Bilimsel ad eğik (italik) yazılır; elle yazarken altı çizilir.

Örneğin insanın bilimsel adı Homo sapiens, kurdunki Canis lupus, çakalınki Canis aureustur. Kurt ile çakalın adlarının aynı sözcükle başlaması, ikisinin aynı cinsten, yani yakın akraba olduğunu gösterir. Yalnız ikinci sözcük tek başına bir anlam taşımaz; tür adı iki sözcüğün birlikte kullanılmasıyla oluşur.

Tür

Sınıflandırmanın en küçük ve temel birimi türdür. Ortak atadan gelen, doğada birbiriyle çiftleşip verimli (üreyebilen) yavrular oluşturabilen bireyler aynı türdendir. At ile eşek çiftleşince katır doğar, ama katır kısırdır; bu yüzden at ve eşek ayrı türlerdir.

Kategoriler

Akraba türler bir cinste, akraba cinsler bir ailede toplanır. Aileler takımları, takımlar sınıfları, sınıflar şubeleri, şubeler âlemleri, âlemler de en üstteki domainleri (üst âlemleri) oluşturur. Bu basamakların her birine kategori denir.

İnsanın sınıflandırılması. Domainden türe inildikçe gruptaki canlılar azalır ama birbirine daha çok benzer.Görsel: Sınav Defteri

Domainden türe doğru inildikçe gruptaki birey ve tür sayısı azalır, canlılar arasındaki benzerlik, ortak özellik sayısı ve akrabalık artar. Türden domaine çıkıldıkça bunun tersi olur. İki canlı küçük bir kategoride ortaksa (örneğin aynı cins), daha büyük bütün kategorilerde de ortaktır: kurt ve çakal aynı cinsten olduğu için aynı aile, takım, sınıf ve âlemdedir.

Akılda kalsın: Domain › Âlem › Şube › Sınıf › Takım › Aile › Cins › Tür. Bilimsel ad: Cins tür, italik, cins büyük harfle. Aşağı indikçe benzerlik artar.
Yazılıda

Nasıl sorulurBirkaç canlının bilimsel adı ya da sınıflandırma tablosu verilir; hangilerinin daha yakın akraba olduğunu ve ortak kategorilerini yazman istenir.

TuzakYalnız ikinci sözcüğü aynı olan iki canlıyı akraba sanmak; aynı ailedeki canlıların aynı cinste olduğunu düşünmek.

Tam puan içinOrtak olan en küçük kategoriyi belirle ve bunun üstündeki bütün kategorilerin de ortak olduğunu yaz.

?Soru çöz ikili adlandırma

Bilimsel adları Quercus robur, Quercus cerris ve Fagus orientalis olan üç ağaç için hangisi kesinlikle söylenebilir?

✓ A. Bilimsel adın ilk sözcüğü cinsi gösterir; ikisi de Quercus cinsindendir. B tür adı iki sözcüğün tamamıdır; üçünün adı farklı olduğu için farklı türlerdir. C ilk sözcükleri farklı, yani farklı cinstendir. D üçü de ağaçtır, bitkiler âlemindedir; farklı cins olmak farklı âlem demek değildir.

↕Sıralama büyükten küçüğe

Kategorileri en kapsamlıdan en dara doğru sırala.

  1. Sınıf
  2. Domain
  3. Aile
  4. Âlem
  5. Tür
  6. Şube
  7. Cins
  8. Takım
Yazılı sorusuEv kedisinin bilimsel adı Felis catus, yaban kedisininki Felis silvestris, aslanınki Panthera leo'dur. a) Bu üç canlıdan hangi ikisinin en yakın akraba olduğunu gerekçesiyle yazınız. b) Ev kedisi ile aslan aynı ailede (kedigiller) olduğuna göre ev kedisi ile yaban kedisinin aynı ailede olup olmadığını açıklayınız. c) Bilimsel adların yazım kurallarından ikisini yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Ev kedisi ile yaban kedisi en yakın akrabadır; çünkü ikisi de Felis cinsindendir, aslan ise farklı bir cinstedir (Panthera). b) Ev kedisi ile yaban kedisi aynı cinsten olduğu için cinsin üstündeki aile kategorisinde de ortaktır; ikisi de kedigiller ailesindedir. Küçük bir kategoride ortak olan canlılar büyük kategorilerde de ortaktır. c) Bilimsel ad Latince iki sözcükten oluşur; cins adı büyük, tür adı küçük harfle başlar; ad italik yazılır ya da altı çizilir.

  • En yakın akrabaları cins adıyla gerekçelendirmek — 4 puan
  • Aynı cinsin aynı ailede olduğunu kural olarak açıklamak — 3 puan
  • İki yazım kuralını doğru yazmak — 3 puan

İkili adlandırma ve kategoriler

Cevabın nasıldı?
SİSTEM · ÜÇ DOMAİN

Üç üst âlem (domain): bakteriler, arkeler, ökaryotlar

MEB 9. sınıf · Organizasyon · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİkili adlandırma nedir, sınıflandırma kategorileri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Linne'nin geliştirdiği ikili adlandırmada her türün Latince iki sözcüklü bir bilimsel adı vardır: ilki cins adı (büyük harfle), ikincisi tür adıdır (küçük harfle); ikisi eğik (italik) yazılır. Kategoriler büyükten küçüğe domain, âlem, şube, sınıf, takım, aile, cins ve türdür. Türe doğru gidildikçe birey sayısı azalır, benzerlik ve akrabalık artar.

İkili adlandırma ve kategoriler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Üç domain hangileridir, domainleri birbirinden ayıran özellikler nelerdir?

Kısa cevap: Günümüzde canlılar hücre yapısı ve moleküler özelliklerine göre üç üst âleme (domain) ayrılır: Bakteriler, Arkeler ve Ökaryotlar. Bakteriler ve arkeler prokaryot, tek hücreli ve halkasal kromozomludur; bakterilerin duvarında peptidoglikan vardır, arkelerde yoktur. Ökaryotların çekirdeği ve zarlı organelleri vardır, DNA'ları histon proteinlerine sarılıdır.

Kaplıcaların neredeyse kaynayan suyunda, Tuz Gölü'nün aşırı tuzlu kıyılarında bile mikroskobik canlılar yaşar. Bir zamanlar bakteri sanılan bu canlıların, DNA'ları okununca bambaşka bir grup olduğu anlaşıldı.

Önceki konuda kategorilerin en üstünde domainin bulunduğunu gördük. Genetik karşılaştırmalar, prokaryotların tek bir grup olmadığını gösterdi: bakteri sanılan bazı canlılar, DNA ve protein yapısı bakımından bakterilerden çok farklıydı, hatta bazı yönleriyle ökaryotlara daha yakındı. Bu canlılar arkeler adıyla ayrı bir gruba alındı ve 1990'da canlılar üç büyük gruba ayrıldı. Bu gruplara üç üst âlem ya da domain denir.

ÖzellikBakterilerArkelerÖkaryotlar
Hücre tipiProkaryotProkaryotÖkaryot
Hücre sayısıTekTekTek ya da çok
Belirgin çekirdekYokYokVar
Zarla çevrili organelYokYokVar
DNA'nın histona sarılı olmasıYokBazı türlerde varVar
Halkasal kromozomVarVarYok (doğrusal)
Aşırı koşullarda yaşamaBazı türlerBirçok türÇok nadir
Duvarda peptidoglikanVarYokYok

Tablodan çıkan örüntüler

Hücre tipi bakımından bakteriler ile arkeler birbirine benzer: ikisi de prokaryot, tek hücreli ve halkasal kromozomludur. Onları birbirinden ayıran en belirgin özellik hücre duvarıdır: peptidoglikan adlı molekül yalnız bakterilerin duvarında bulunur. DNA'nın histon denen proteinlere sarılması ise ökaryotlarda ve bazı arkelerde görülür, bakterilerde görülmez. Bu yüzden moleküler düzeyde arkeler bakterilerden çok ökaryotlara benzer.

Ökaryotlar domaini

Ökaryotlar, prokaryotlar dışındaki bütün canlıları kapsar: hamur mayasından balinaya kadar. Hücrelerinde zarla çevrili çekirdek ve zarlı organeller bulunur; ama her ökaryot hücrede bütün organeller yoktur (hayvan hücresinde kloroplast yoktur). DNA'ları histonlara sarılı, doğrusal kromozomlar hâlindedir. Hücre şeklini koruyan bir hücre iskeleti vardır. Tek hücreliden çok hücreliye kadar farklı düzeylerde olabilirler. Ökaryotlar protistler, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar olmak üzere dört âleme ayrılır; bunları bir sonraki sayfada inceleyeceğiz.

Akılda kalsın: Bakteri ve arke: prokaryot, tek hücreli, halkasal DNA. Peptidoglikan yalnız bakteride. Histon ökaryotta ve bazı arkelerde. Ökaryotlar: çekirdek + zarlı organel, dört âlem.
Yazılıda

Nasıl sorulurÖzellikleri verilen birkaç canlının hangi domaine ait olduğunu gerekçesiyle yazman ya da iki domaini karşılaştırman istenir.

TuzakArkeleri bakterilerin bir türü sanmak, prokaryot olduğu için arkenin duvarında peptidoglikan olduğunu yazmak, protistleri prokaryot saymak.

Tam puan içinKarar verdiren özelliği (çekirdek, peptidoglikan, histon) adıyla yaz.

?Soru çöz domain

Tek hücreli bir canlıda çekirdek zarı ve zarlı organel bulunmuyor, kromozomu halkasal, hücre duvarında peptidoglikan yok ve DNA'sının bir kısmı histonlara sarılı. Bu canlı hangi domaindedir?

✓ D. Çekirdek ve zarlı organelin olmaması prokaryotu gösterir; peptidoglikansız duvar ve histon bulunması arkelere özgüdür. A bakterilerin duvarında peptidoglikan olurdu. B histon tek başına yetmez; çekirdeği yoktur. C tek hücreli olmak üç domainde de görülür.

⇄Bilgi eşleştirme özellik → grup

CanlıÇekirdekzarıPeptidoglikanlıduvarHistonÇok hücreliolabilme XYZ−+−−−−+−+−++
Yazılı sorusuTabloda X, Y ve Z canlılarının bazı özellikleri verilmiştir (+ var, − yok). a) Her canlının hangi domaine ait olduğunu gerekçesiyle yazınız. b) X ile Y'nin ortak iki özelliğini yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) X bakterilere aittir: çekirdek zarı yoktur, yani prokaryottur ve duvarında yalnız bakterilere özgü peptidoglikan vardır. Y arkelere aittir: prokaryottur, duvarında peptidoglikan yoktur ve DNA'sı histona sarılıdır. Z ökaryotlara aittir: çekirdek zarı vardır ve çok hücreli olabilir. b) X ve Y'nin ikisi de prokaryottur (çekirdek zarı yok), tek hücrelidir; ayrıca ikisinde de zarla çevrili organel yoktur ve kromozomları halkasaldır.

  • Üç canlının domainini doğru yazmak — 3 puan
  • Her kararı tablodaki özellikle gerekçelendirmek — 4 puan
  • X ile Y'nin iki ortak özelliğini yazmak — 3 puan

Üç üst âlem (domain)

Cevabın nasıldı?
CANLILAR · PROKARYOTLAR

Bakteriler ve arkeler: gözle görülmeyen ama her yerde olanlar

MEB 9. sınıf · Organizasyon · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜç domain hangileridir, domainleri birbirinden ayıran özellikler nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Günümüzde canlılar hücre yapısı ve moleküler özelliklerine göre üç üst âleme (domain) ayrılır: Bakteriler, Arkeler ve Ökaryotlar. Bakteriler ve arkeler prokaryot, tek hücreli ve halkasal kromozomludur; bakterilerin duvarında peptidoglikan vardır, arkelerde yoktur. Ökaryotların çekirdeği ve zarlı organelleri vardır, DNA'ları histon proteinlerine sarılıdır.

Üç üst âlem (domain)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bakterilerin ve arkelerin özellikleri nelerdir, insan hayatına etkileri nedir?

Kısa cevap: Bakteriler tek hücreli prokaryotlardır; duvarlarında peptidoglikan bulunur, bazılarında plazmit, pilus, kamçı ve kapsül vardır. Toprakta, suda, havada ve canlıların içinde yaşar; bazıları hastalık yapar, birçoğu yararlıdır. Arkeler de tek hücreli prokaryotlardır; duvarlarında peptidoglikan yoktur, zar lipitleri farklıdır ve birçoğu aşırı sıcak, tuzlu ya da asidik ortamlarda yaşar.

Kahvaltıdaki yoğurdu, ilacını alan hastayı, tarladaki nohudu ve sığırın sindirimini birbirine bağlayan şey nedir? Hepsinde gözle göremediğin prokaryotlar çalışır.

Prokaryot hücrenin yapıları

Bakteri ve arke hücrelerinin temel yapısı Hücre ve alt birimleri sayfasında gördüğün prokaryot hücredir: zar, sitoplazma, ribozom ve halkasal tek bir DNA. Bunlara ek olarak bazı yapılar her prokaryotta bulunmaz. Plazmit, ana DNA'dan ayrı duran küçük halkasal DNA parçasıdır; çoğu zaman antibiyotiğe direnç gibi hücreye avantaj sağlayan genler taşır. Kamçı, hücrenin hareketini sağlar. Pilus, hücrelerin yüzeylere ya da birbirine tutunmasını sağlayan kıl benzeri uzantılardır. Bazılarında duvarın dışında koruyucu bir kapsül bulunur.

Bir bakteri hücresinde bulunabilecek yapılar. Kapsül, pilus, kamçı ve plazmit her bakteride bulunmaz.Görsel: Sınav Defteri

Bakteriler

Bakteriler toprakta, suda, havada, canlıların yüzeyinde ve içinde yaşar. Uygun koşullarda çok hızlı çoğalır ve koloniler oluşturur. Bazıları ototroftur, çoğu heterotroftur; bazıları oksijensiz yaşayabilir, bazıları için oksijen zehirdir.

Bazı bakteriler verem, kolera, zatürre gibi hastalıklara yol açar. Ama bakterilerin çoğu zararsız ya da yararlıdır. Yoğurt ve peynir bakterilerle mayalanır. Baklagillerin köklerinde yaşayan bakteriler havadaki azotu bitkinin kullanabileceği hâle getirir. Bağırsağımızdaki bakteriler sindirime ve K vitamini yapımına katkı sağlar. Ayrıştırıcı bakteriler ölü canlıları parçalayıp maddeleri doğaya geri kazandırır. Biyoloji ve bilimsel araştırma sayfasında gördüğümüz gibi, gen aktarılan bakteriler bugün insülin gibi ilaçlar üretir; bazıları denizdeki petrol kirliliğinin temizlenmesinde kullanılır.

Arkeler

Arkeler de tek hücreli prokaryotlardır ama yapı ve kimya bakımından bakterilerden farklıdır: duvarlarında peptidoglikan yoktur, hücre zarlarındaki lipitler başka hiçbir canlıda bulunmayan yapıdadır, bazılarının DNA'sı histonlara sarılıdır. Birçok arke başka canlıların dayanamayacağı ortamlarda yaşar: kaplıcalar ve okyanus dibindeki sıcak su kaynakları, çok tuzlu göller, çok asidik sular. Tuz Gölü gibi aşırı tuzlu göllerdeki pembe renge tuzcul arkeler de katkıda bulunur. Arkelerin hepsi aşırı ortam canlısı değildir; bazıları toprakta, denizde, sığırların ve termitlerin bağırsağında oksijensiz ortamda yaşar ve metan gazı üretir. Arkelerden elde edilen sıcağa dayanıklı enzimler sanayide, atık arıtmada ve biyoyakıt üretiminde kullanılır.

Akılda kalsın: Bakteri: peptidoglikanlı duvar; plazmit, pilus, kamçı, kapsül olabilir; hem hastalık yapan hem yararlı türler. Arke: peptidoglikansız, farklı zar lipidi, çoğu aşırı ortam canlısı.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir prokaryotun yapıları ya da yaşadığı ortam verilir; bakteri mi arke mi olduğunu ayırt etmen veya bakterilerin insan hayatına bir yararını ve bir zararını açıklaman istenir.

TuzakBütün bakterilerin hastalık yaptığını yazmak; bütün arkelerin aşırı ortamda yaşadığını sanmak; plazmiti zorunlu bir yapı saymak.

Tam puan içinAyırt edici özelliği (peptidoglikan) yaz, yarar ve zarara birer somut örnek ver.

?Soru çöz bakteri yapıları

Bir hastanede, antibiyotiğe dirençli bir bakteri türünün bu direnci başka bakterilere de aktarabildiği belirleniyor. Direnç genlerinin en büyük olasılıkla taşındığı yapı hangisidir?

✓ B. Plazmitler ana DNA'dan ayrı küçük halkasal DNA'lardır; antibiyotik direnci gibi genleri çoğunlukla bunlar taşır ve bakteriler arasında aktarılabilir. A hareketi sağlar, gen taşımaz. C koruyucu bir dış katmandır. D protein yapar; kalıtım bilgisini saklamaz.

▭Boşluk doldurma

Aşırı tuzlu göllerde yaşayan tek hücreli bir prokaryotun duvarında bulunmadığı için bu canlı büyük olasılıkla bir dir. Bakterilerin yüzeylere tutunmasını sağlar.

peptidoglikanselülozarkepiluskamçı
Yazılı sorusu"Bakteriler zararlı canlılardır; hepsinin yok edilmesi insanlık için iyi olur." görüşünü değerlendiriniz. Bakterilerin insan hayatına ve doğaya iki yararını, bir zararını örnekleriyle yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Görüş yanlıştır. Bazı bakteriler verem ve kolera gibi hastalıklara yol açsa da bakterilerin çoğu zararsız ya da yararlıdır. Yoğurt ve peynir bakterilerle yapılır; baklagillerin kökündeki bakteriler havadaki azotu bitkinin kullanabileceği hâle getirerek toprağı verimli kılar; ayrıştırıcı bakteriler ölü canlıları parçalayıp maddeleri doğaya geri kazandırır. Bağırsak bakterileri sindirime yardım eder. Bütün bakteriler yok edilseydi madde döngüleri durur, sindirimimiz ve tarım zarar görürdü.

  • Görüşün yanlış olduğunu gerekçesiyle belirtmek — 2 puan
  • İki yararı örnekle yazmak — 5 puan
  • Bir zararı örnekle yazmak — 3 puan

Bakteriler ve arkeler

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Biyoloji serisindeki Canlıların sınıflandırılması sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir hücrede Golgi aygıtının çalışması deneysel olarak durduruluyor. Bu hücrede öncelikle hangi olayın aksaması beklenir?

✓ A. Golgi proteinleri paketleyip salgılanmaya hazırlar; durunca salgılama aksar. B çekirdeğin işidir, Golgi'ye bağlı değildir. C ribozomda yürür; protein yapılmaya devam eder ama dışarı çıkamaz. D kloroplastın işidir ve hayvan hücresinde hiç yoktur.Kaynak: Hücre ve alt birimleri · Organellerin iş birliği

?Soru 2

Vitaminler için aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Vitaminler enerji vermez; tepkimeleri düzenler. A doğru: vitaminler küçük moleküllerdir, sindirilmeden emilir. B doğru: birçok vitamin koenzim görevi görür. D doğru: K vitamini ve bazı B vitaminleri bağırsak bakterilerince yapılır.Kaynak: Enzimler, nükleik asitler ve vitaminler · Vitaminler

?Soru 3

Laktaz enziminin laktoza etki edip yapıca benzeyen sükroza etki etmemesi en iyi hangisiyle açıklanır?

✓ C. Enzimler aktif bölgelerinin şekli ve kimyası nedeniyle genellikle tek bir substrata özgüdür. A yanlış: enzim tepkimeden değişmeden çıkar. B yanlış: sükrozu da kendine özgü başka bir enzim parçalar. D özgüllüğü enzimin çalıştığı yerle karıştırıyor.Kaynak: Enzimler, nükleik asitler ve vitaminler · Enzim, substrat ve aktif bölge

?Soru 4

Aynı miktar enzim 37 °C'de farklı pH'larda deneniyor; etkinlik, beş dakikada çıkan gaz kabarcığı sayılarak ölçülüyor. Bu deneyde bağımlı değişken hangisidir?

✓ D. Bağımlı değişken ölçülen sonuçtur; burada enzim etkinliğini kabarcık sayısı gösterir. A değiştirilen etken, yani bağımsız değişkendir. B ve C sabit tutulan kontrol edilen değişkenlerdir.Kaynak: Enzimler, nükleik asitler ve vitaminler · Sıcaklık, pH ve enzim deneyi

?Soru 5

Bir sporcunun bacak kası hücreleri ile yağ ve hormon yapımında görevli bir bez hücresi karşılaştırılıyor. Kas hücresinde ve bez hücresinde sırasıyla hangi organellerin daha gelişmiş olması beklenir?

✓ D. Kas çok enerji harcar, bu yüzden ATP üreten mitokondrisi fazladır; lipit ve steroit hormon yapan hücrede granülsüz ER gelişmiştir. A kloroplast hayvan hücresinde bulunmaz. B lizozom sindirimde, koful depoda görevlidir; verilen işlerle doğrudan ilgili değildir. C organelleri yer değiştirmiş: enerji için mitokondri kas hücresinde olmalıdır.Kaynak: Hücre ve alt birimleri · Zarlı organeller

?Soru 6

Mikroskopta incelenen bir kırmızı soğan zarı hücresinde, sitoplazmanın hücre duvarından ayrılıp büzüldüğü görülüyor. Bu hücre hangi ortamda bulunmaktadır ve olayın adı nedir?

✓ C. Sitoplazmanın duvardan ayrılması su kaybını gösterir; bitki hücresi su kaybediyorsa ortam hipertoniktir ve olayın adı plazmolizdir. A hipotonikte hücre su alır, duvara basınç yapar. B izotonikte belirgin değişim olmaz; deplazmoliz suyla geri dönüştür. D hipotonik ortamda plazmoliz olmaz.Kaynak: Hücre zarından madde geçişleri · Plazmoliz, turgor ve deney

?Soru 7

Bir hayvan hücresi bir çözeltiye konduktan sonra hücrenin hacminin azaldığı görülüyor. Çözelti ve suyun hareketi için hangisi doğrudur?

✓ D. Hacim azaldıysa hücre su kaybetmiştir; su çözünen maddenin çok olduğu dış ortama geçtiğine göre çözelti hipertoniktir. A hipotonik ortamda hücre şişer. B izotonik ortamda hacim değişmez. C ozmozda hareket eden çözünen madde değil sudur.Kaynak: Hücre zarından madde geçişleri · Ozmoz ve ortam türleri

?Soru 8

Mikroskopla incelenen bir hücrede ribozom, hücre zarı, hücre duvarı ve sitoplazmada serbest duran halkasal DNA görülüyor; çekirdek zarı ve mitokondri görülmüyor. Bu hücre için hangisi söylenebilir?

✓ A. Çekirdek zarının ve zarlı organelin olmaması, DNA'nın sitoplazmada serbest durması prokaryot hücreyi gösterir. B hücre duvarını yalnız bitkiye bağlıyor; bakterilerde de duvar vardır. C ribozom iki hücre tipinde de bulunur, ayırt edici değildir. D prokaryotlar canlıdır; çekirdek zarının olmaması canlılığı ortadan kaldırmaz.Kaynak: Hücre ve alt birimleri · Prokaryot ve ökaryot hücre

?Soru 9

Bir kök hücresinde potasyum iyonu derişimi topraktakinden yüksektir; buna rağmen hücre topraktan potasyum almaya devam ediyor. Kök hücrelerine solunumu durduran bir madde verilince potasyum alımı duruyor. Bu geçiş hangisidir?

✓ A. İyon az olduğu topraktan çok olduğu hücreye geçiyor ve solunum durunca, yani ATP üretimi kesilince geçiş duruyor; bu aktif taşımadır. B çoktan aza ve enerjisiz olur. C yalnız suyun geçişidir. D maddeyi hücreden dışarı verir, içeri almaz.Kaynak: Hücre zarından madde geçişleri · Aktif taşıma, endositoz, ekzositoz

?Soru 10

Glikoz, derişiminin yüksek olduğu kandan derişiminin düşük olduğu bir hücreye zardaki taşıyıcı proteinlerle ve ATP harcanmadan geçiyor. Bu geçiş hangisidir?

✓ B. Çoktan aza, enerjisiz ve taşıyıcı proteinle olan geçiş kolaylaştırılmış difüzyondur. A'da protein kullanılmaz. C'de yön azdan çoğadır ve ATP harcanır. D'de büyük maddeler zarın oluşturduğu keseyle alınır ve enerji harcanır.Kaynak: Hücre zarından madde geçişleri · Dört ölçüt ve difüzyon
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Biyoloji soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →