Prokaryot ve ökaryot hücre: çekirdeksiz ve çekirdekli
MEB 9. sınıf · Organizasyon · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaVitaminlerin özellikleri nelerdir, yağda ve suda çözünen vitaminler hangileridir?Bağlantılı konudan (Enzimler, nükleik asitler ve vitaminler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Vitaminler az miktarda gereken, sindirilmeden emilen, enerji vermeyen ve vücuttaki tepkimeleri düzenleyen organik moleküllerdir. Çoğu vücutta yeterince üretilmediği için besinlerle alınır. A, D, E ve K yağda; B grubu ve C vitamini suda çözünür. Birçok vitamin enzimlere koenzim olarak yardım eder.
✎Konu anlatımı
Prokaryot ve ökaryot hücre arasındaki farklar nelerdir?
Kısa cevap: Prokaryot hücrede zarla çevrili çekirdek ve zarlı organel yoktur; halkasal DNA sitoplazmada serbest durur. Bakteriler ve arkeler prokaryottur. Ökaryot hücrede DNA çift zarlı bir çekirdeğin içindedir ve mitokondri gibi zarlı organeller bulunur. Bitki, hayvan, mantar ve protistler ökaryottur. Hücre zarı, sitoplazma, ribozom ve DNA iki tipte de vardır.Bir damla yoğurdu mikroskopta incelersen minik çubuk biçimli bakteriler görürsün; yanağının içinden aldığın hücrelerde ise ortada belirgin, koyu bir yuvarlak dikkat çeker. İki hücre tipinin farkı ilk bakışta bu yuvarlaktadır.
Hücre teorisine göre bütün canlılar hücrelerden oluşur ve her hücre var olan bir hücrenin bölünmesiyle meydana gelir. Biyoloji ve bilimsel araştırma sayfasında bu teorinin mikroskopla nasıl doğduğunu gördük. Canlıların ortak özellikleri sayfasında ise hücrelerin iki tipe ayrıldığını öğrendik. Şimdi bu iki tipi yakından inceleyeceğiz.
Prokaryot hücre
Prokaryot hücrede kalıtım materyalini saran bir çekirdek zarı yoktur. Tek ve halkasal DNA, sitoplazmanın bir bölgesinde serbest durur. Mitokondri, endoplazmik retikulum gibi zarla çevrili organeller de yoktur. Protein yapan ribozomlar ise vardır. Çoğunun hücre zarının dışında koruyucu bir hücre duvarı bulunur. Prokaryot hücreler genellikle ökaryotlardan çok daha küçüktür. Bakteriler ve arkeler prokaryottur.
Ökaryot hücre
Ökaryot hücrede DNA, çift katlı zarla çevrili çekirdeğin içindedir ve proteinlerle birlikte doğrusal kromozomlar oluşturur. Sitoplazmada her biri ayrı bir görev üstlenen zarlı organeller bulunur; bu bölmeli yapı, birbirine karışmaması gereken tepkimelerin ayrı yerlerde yürümesini sağlar. Bitki, hayvan, mantar ve protist hücreleri ökaryottur.
| Özellik | Prokaryot | Ökaryot |
|---|---|---|
| Çekirdek zarı | Yok | Var |
| DNA | Tek, halkasal, sitoplazmada | Çok sayıda doğrusal kromozom, çekirdekte |
| Zarlı organel | Yok | Var (mitokondri, ER, Golgi…) |
| Ribozom | Var | Var |
| Hücre zarı ve sitoplazma | Var | Var |
| Boyut | Genellikle küçük | Genellikle büyük |
| Örnek | Bakteri, arke | Bitki, hayvan, mantar, protist |
Tabloya dikkat edersen iki hücre tipinde de hücre zarı, sitoplazma, ribozom ve DNA ortaktır; çünkü bunlar yaşamın en temel işleri için gereklidir: dış ortamdan ayrılmak, tepkimelere ortam sağlamak, protein yapmak ve bilgiyi saklamak. Ayırt edici olan, çekirdek zarı ve zarlı organellerin varlığıdır.
Nasıl sorulurİki hücrenin şeması ya da özellik listesi verilir; hangisinin prokaryot, hangisinin ökaryot olduğunu gerekçesiyle yazman, ortak ve farklı yapıları karşılaştırman istenir.
TuzakProkaryotta ribozom ya da DNA olmadığını sanmak; hücre duvarını yalnız bitkiye özgü saymak.
Tam puan içinAyırt edici ölçüt olarak çekirdek zarını ve zarlı organeli yaz, en az iki ortak yapıyı ekle.
?Soru çöz hücre tipi
Mikroskopla incelenen bir hücrede ribozom, hücre zarı, hücre duvarı ve sitoplazmada serbest duran halkasal DNA görülüyor; çekirdek zarı ve mitokondri görülmüyor. Bu hücre için hangisi söylenebilir?
▭Boşluk doldurma
Bakteri hücresinde DNA'yı saran yoktur. Protein yapan hem bakteride hem insan hücresinde bulunur. Mitokondri zarlı bir organel olduğu için yalnız hücrelerde bulunur.
Yazılı sorusuBir bakteri hücresi ile bir insan karaciğer hücresini karşılaştırınız. İki hücrede ortak bulunan iki yapıyı ve yalnız karaciğer hücresinde bulunan iki yapıyı yazınız. Ökaryot hücrede zarlı organellerin bulunmasının hücreye sağladığı bir avantajı açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: İki hücrede de hücre zarı, sitoplazma, ribozom ve DNA bulunur. Yalnız karaciğer hücresinde, yani ökaryot hücrede, zarla çevrili çekirdek ve mitokondri, endoplazmik retikulum gibi zarlı organeller bulunur. Zarlı organeller hücreyi bölmelere ayırır; birbirine karışmaması gereken tepkimeler ayrı yerlerde, kendine uygun ortamda yürür. Örneğin sindirim enzimleri lizozomun içinde tutulduğu için hücrenin kendisine zarar vermez.
- İki ortak yapıyı doğru yazmak — 3 puan
- Yalnız ökaryotta bulunan iki yapıyı yazmak — 3 puan
- Bölmelere ayrılmanın avantajını açıklamak — 4 puan