Hücre ve alt birimleri: prokaryot ve ökaryot hücre, organeller, iş birliği

Hücre bir fabrikaysa yönetim, enerji santrali, kargo bölümü ve geri dönüşüm tesisi nerede? Hücrenin alt birimlerini ve birlikte nasıl çalıştıklarını öğren.

5 durak9. sınıf · 2. dönem
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · HÜCRE TİPLERİ

Prokaryot ve ökaryot hücre: çekirdeksiz ve çekirdekli

MEB 9. sınıf · Organizasyon · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVitaminlerin özellikleri nelerdir, yağda ve suda çözünen vitaminler hangileridir?Bağlantılı konudan (Enzimler, nükleik asitler ve vitaminler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Vitaminler az miktarda gereken, sindirilmeden emilen, enerji vermeyen ve vücuttaki tepkimeleri düzenleyen organik moleküllerdir. Çoğu vücutta yeterince üretilmediği için besinlerle alınır. A, D, E ve K yağda; B grubu ve C vitamini suda çözünür. Birçok vitamin enzimlere koenzim olarak yardım eder.

Vitaminler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Prokaryot ve ökaryot hücre arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Prokaryot hücrede zarla çevrili çekirdek ve zarlı organel yoktur; halkasal DNA sitoplazmada serbest durur. Bakteriler ve arkeler prokaryottur. Ökaryot hücrede DNA çift zarlı bir çekirdeğin içindedir ve mitokondri gibi zarlı organeller bulunur. Bitki, hayvan, mantar ve protistler ökaryottur. Hücre zarı, sitoplazma, ribozom ve DNA iki tipte de vardır.

Bir damla yoğurdu mikroskopta incelersen minik çubuk biçimli bakteriler görürsün; yanağının içinden aldığın hücrelerde ise ortada belirgin, koyu bir yuvarlak dikkat çeker. İki hücre tipinin farkı ilk bakışta bu yuvarlaktadır.

Hücre teorisine göre bütün canlılar hücrelerden oluşur ve her hücre var olan bir hücrenin bölünmesiyle meydana gelir. Biyoloji ve bilimsel araştırma sayfasında bu teorinin mikroskopla nasıl doğduğunu gördük. Canlıların ortak özellikleri sayfasında ise hücrelerin iki tipe ayrıldığını öğrendik. Şimdi bu iki tipi yakından inceleyeceğiz.

Prokaryot hücre

Prokaryot hücrede kalıtım materyalini saran bir çekirdek zarı yoktur. Tek ve halkasal DNA, sitoplazmanın bir bölgesinde serbest durur. Mitokondri, endoplazmik retikulum gibi zarla çevrili organeller de yoktur. Protein yapan ribozomlar ise vardır. Çoğunun hücre zarının dışında koruyucu bir hücre duvarı bulunur. Prokaryot hücreler genellikle ökaryotlardan çok daha küçüktür. Bakteriler ve arkeler prokaryottur.

Ökaryot hücre

Ökaryot hücrede DNA, çift katlı zarla çevrili çekirdeğin içindedir ve proteinlerle birlikte doğrusal kromozomlar oluşturur. Sitoplazmada her biri ayrı bir görev üstlenen zarlı organeller bulunur; bu bölmeli yapı, birbirine karışmaması gereken tepkimelerin ayrı yerlerde yürümesini sağlar. Bitki, hayvan, mantar ve protist hücreleri ökaryottur.

ÖzellikProkaryotÖkaryot
Çekirdek zarıYokVar
DNATek, halkasal, sitoplazmadaÇok sayıda doğrusal kromozom, çekirdekte
Zarlı organelYokVar (mitokondri, ER, Golgi…)
RibozomVarVar
Hücre zarı ve sitoplazmaVarVar
BoyutGenellikle küçükGenellikle büyük
ÖrnekBakteri, arkeBitki, hayvan, mantar, protist

Tabloya dikkat edersen iki hücre tipinde de hücre zarı, sitoplazma, ribozom ve DNA ortaktır; çünkü bunlar yaşamın en temel işleri için gereklidir: dış ortamdan ayrılmak, tepkimelere ortam sağlamak, protein yapmak ve bilgiyi saklamak. Ayırt edici olan, çekirdek zarı ve zarlı organellerin varlığıdır.

Akılda kalsın: Prokaryot: çekirdek zarı yok, zarlı organel yok, ribozom var. Ökaryot: çekirdek ve zarlı organeller var. Dört ortak öğe: zar, sitoplazma, ribozom, DNA.
Yazılıda

Nasıl sorulurİki hücrenin şeması ya da özellik listesi verilir; hangisinin prokaryot, hangisinin ökaryot olduğunu gerekçesiyle yazman, ortak ve farklı yapıları karşılaştırman istenir.

TuzakProkaryotta ribozom ya da DNA olmadığını sanmak; hücre duvarını yalnız bitkiye özgü saymak.

Tam puan içinAyırt edici ölçüt olarak çekirdek zarını ve zarlı organeli yaz, en az iki ortak yapıyı ekle.

?Soru çöz hücre tipi

Mikroskopla incelenen bir hücrede ribozom, hücre zarı, hücre duvarı ve sitoplazmada serbest duran halkasal DNA görülüyor; çekirdek zarı ve mitokondri görülmüyor. Bu hücre için hangisi söylenebilir?

✓ A. Çekirdek zarının ve zarlı organelin olmaması, DNA'nın sitoplazmada serbest durması prokaryot hücreyi gösterir. B hücre duvarını yalnız bitkiye bağlıyor; bakterilerde de duvar vardır. C ribozom iki hücre tipinde de bulunur, ayırt edici değildir. D prokaryotlar canlıdır; çekirdek zarının olmaması canlılığı ortadan kaldırmaz.

▭Boşluk doldurma

Bakteri hücresinde DNA'yı saran yoktur. Protein yapan hem bakteride hem insan hücresinde bulunur. Mitokondri zarlı bir organel olduğu için yalnız hücrelerde bulunur.

çekirdek zarıribozomökaryotprokaryothücre zarı
Yazılı sorusuBir bakteri hücresi ile bir insan karaciğer hücresini karşılaştırınız. İki hücrede ortak bulunan iki yapıyı ve yalnız karaciğer hücresinde bulunan iki yapıyı yazınız. Ökaryot hücrede zarlı organellerin bulunmasının hücreye sağladığı bir avantajı açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: İki hücrede de hücre zarı, sitoplazma, ribozom ve DNA bulunur. Yalnız karaciğer hücresinde, yani ökaryot hücrede, zarla çevrili çekirdek ve mitokondri, endoplazmik retikulum gibi zarlı organeller bulunur. Zarlı organeller hücreyi bölmelere ayırır; birbirine karışmaması gereken tepkimeler ayrı yerlerde, kendine uygun ortamda yürür. Örneğin sindirim enzimleri lizozomun içinde tutulduğu için hücrenin kendisine zarar vermez.

  • İki ortak yapıyı doğru yazmak — 3 puan
  • Yalnız ökaryotta bulunan iki yapıyı yazmak — 3 puan
  • Bölmelere ayrılmanın avantajını açıklamak — 4 puan

Prokaryot ve ökaryot hücre

Cevabın nasıldı?
YAPI · SINIRLAR

Hücre zarı, hücre duvarı ve sitoplazma

MEB 9. sınıf · Organizasyon · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaProkaryot ve ökaryot hücre arasındaki farklar nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Prokaryot hücrede zarla çevrili çekirdek ve zarlı organel yoktur; halkasal DNA sitoplazmada serbest durur. Bakteriler ve arkeler prokaryottur. Ökaryot hücrede DNA çift zarlı bir çekirdeğin içindedir ve mitokondri gibi zarlı organeller bulunur. Bitki, hayvan, mantar ve protistler ökaryottur. Hücre zarı, sitoplazma, ribozom ve DNA iki tipte de vardır.

Prokaryot ve ökaryot hücre

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hücre zarının yapısı ve görevi nedir, hücre duvarı hangi hücrelerde bulunur?

Kısa cevap: Hücre zarı, fosfolipit çift katman ve içine yerleşmiş proteinlerden oluşur; hücreyi çevreden ayırır ve madde giriş-çıkışını seçerek denetler (seçici geçirgen). Hücre duvarı zarın dışında bulunan, destek ve koruma sağlayan sağlam bir katmandır; bitkide selüloz, mantarda kitin, bakteride peptidoglikan yapılıdır, hayvan hücresinde yoktur. Sitoplazma, zar ile çekirdek arasındaki yarı akışkan ortamdır.

Okulun kapısındaki görevli her geleni içeri almaz: öğrenciyi ve öğretmeni tanır, yabancıyı durdurur. Okulun bahçe duvarı ise kimseyi seçmez ama binayı rüzgârdan ve darbeden korur.

Hücre zarı

Karbohidratlar, lipitler ve proteinler sayfasında gördük: fosfolipitin başı suyu sever, kuyrukları sevmez. Hücre zarı, kuyrukları içe, başları dışa bakan iki fosfolipit katmanından oluşur. Bu çift katmanın içine yer yer proteinler yerleşmiştir; bazıları madde taşıyan kanal ve taşıyıcılar, bazıları dışarıdan gelen sinyalleri alan alıcılardır. Hayvan hücrelerinin zarında kolesterol de bulunur. Zardaki moleküller yerinde sabit değildir, yana doğru kayabilir; zar esnek ve akışkandır.

Hücre zarı her maddeyi geçirmez. Su ve oksijen gibi küçük moleküller kolayca geçer, büyük moleküller ve yüklü iyonlar ancak zar proteinlerinin yardımıyla geçebilir. Zarın maddeleri seçerek geçirmesine seçici geçirgenlik denir. Bu sayede hücre ihtiyacı olanı alır, atığını verir ve iç ortamını dışarıdan farklı tutabilir.

Fosfolipit çift katmanın içine yerleşmiş proteinler zarın seçici geçirgenliğini sağlar; duvar zarın dışında destek verir.Görsel: Sınav Defteri

Hücre duvarı

Bitki, mantar, bakteri ve arkelerin hücre zarının dışında sağlam bir hücre duvarı vardır. Duvar hücreye şekil ve destek verir, onu darbelerden ve aşırı su alıp patlamaktan korur. Bitkide selüloz, mantarda kitin, bakteride peptidoglikan yapılıdır. Duvar maddeleri seçmez, yani tam geçirgendir; seçme işi zarındır. Hayvan hücrelerinde hücre duvarı yoktur; bu yüzden hayvan hücreleri esnek ve farklı şekillerde olabilir.

Sitoplazma

Hücre zarı ile çekirdek arasını dolduran yarı akışkan ortama sitoplazma denir. Büyük kısmı sudur; içinde iyonlar, şekerler, amino asitler ve enzimler çözünmüş hâldedir. Hücredeki tepkimelerin çoğu burada gerçekleşir ve organeller burada bulunur. Ökaryot hücrelerde sitoplazmada protein ipliklerinden oluşan bir hücre iskeleti de vardır; hücrenin şeklini korur ve organellerin hareketine yardım eder. İskeletin borumsu ipliklerine mikrotübül denir.

Akılda kalsın: Zar: fosfolipit + protein, seçici geçirgen, bütün hücrelerde. Duvar: tam geçirgen, destek; bitki-mantar-bakteride var, hayvanda yok. Sitoplazma tepkimelerin ortamıdır.
Yazılıda

Nasıl sorulurHücre zarı ile hücre duvarını yapı, geçirgenlik ve bulunduğu canlılar bakımından karşılaştırman istenir.

TuzakDuvarı seçici geçirgen sanmak, hayvan hücresinde duvar olduğunu yazmak, bütün duvarların selüloz olduğunu düşünmek.

Tam puan içinZarın seçici, duvarın tam geçirgen olduğunu ve duvarın yapısının canlıya göre değiştiğini birlikte yaz.

?Soru çöz zar ve duvar

Hücre zarı ile hücre duvarı için verilen ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ C. Zar her hücrenin sınırıdır; duvar ise bitki, mantar, bakteri ve arkelerde bulunur, hayvanlarda yoktur. A geçirgenlikleri ters yazıyor. B hayvan hücresini unutuyor. D duvarın yapısı canlıya göre değişir: mantarda kitin, bakteride peptidoglikan.

⇄Bilgi eşleştirme yapı → ana madde

Yazılı sorusuHücre zarı "seçici geçirgen", hücre duvarı ise "tam geçirgen" olarak tanımlanır. Bu iki ifadeyi açıklayınız. Hücre zarının seçici geçirgen olmasının hücre için neden önemli olduğunu bir örnekle yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Seçici geçirgen, bazı maddeleri geçirip bazılarını geçirmemek demektir; hücre zarı küçük molekülleri kolayca geçirir, büyük moleküllerin ve iyonların geçişini zar proteinleriyle denetler. Tam geçirgen ise maddeleri ayırt etmeden geçirmek demektir; hücre duvarı destek ve koruma sağlar ama madde seçmez. Seçici geçirgenlik sayesinde hücre ihtiyaç duyduğu glikoz gibi maddeleri alır, zararlı ya da gereksiz maddeleri dışarıda tutar ve iç ortamını dış ortamdan farklı koruyabilir.

  • Seçici geçirgenliği doğru tanımlamak — 3 puan
  • Duvarın tam geçirgen olduğunu ve görevini yazmak — 3 puan
  • Seçici geçirgenliğin önemini örnekle açıklamak — 4 puan

Hücre zarı, hücre duvarı, sitoplazma

Cevabın nasıldı?
YAPI · YÖNETİM VE ÜRETİM

Çekirdek, ribozom ve sentrozom: yönetim, üretim ve bölünme

MEB 9. sınıf · Organizasyon · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHücre zarının yapısı ve görevi nedir, hücre duvarı hangi hücrelerde bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hücre zarı, fosfolipit çift katman ve içine yerleşmiş proteinlerden oluşur; hücreyi çevreden ayırır ve madde giriş-çıkışını seçerek denetler (seçici geçirgen). Hücre duvarı zarın dışında bulunan, destek ve koruma sağlayan sağlam bir katmandır; bitkide selüloz, mantarda kitin, bakteride peptidoglikan yapılıdır, hayvan hücresinde yoktur. Sitoplazma, zar ile çekirdek arasındaki yarı akışkan ortamdır.

Hücre zarı, hücre duvarı, sitoplazma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çekirdeğin görevi nedir, ribozom ve sentrozom ne işe yarar?

Kısa cevap: Çekirdek, ökaryot hücrede DNA'yı saklayan ve hücrenin faaliyetlerini yöneten yapıdır; çift katlı zarı, porları, kromatini ve çekirdekçiği vardır. Ribozom, zarı olmayan ve protein sentezleyen yapıdır; bütün hücrelerde bulunur. Sentrozom, hayvan hücrelerinde bulunan, iki sentriyolden oluşan ve hücre bölünmesinde görev alan zarsız yapıdır.

Bir fabrikada ürün planları yönetim katındaki kasada saklanır; üretim bandındaki işçiler ise planın kopyasına bakarak çalışır. Hücrede kasa çekirdektir, işçiler ribozomlardır.

Çekirdek

Çekirdek, ökaryot hücrenin genellikle en büyük yapısıdır ve hücrenin kalıtım bilgisini, yani DNA'yı saklar. Hangi proteinin ne zaman yapılacağını bu bilgi belirlediği için çekirdek hücrenin yönetim merkezidir. Çekirdeği deneysel olarak çıkarılan bir hücre bir süre yaşasa da bölünemez ve sonunda ölür.

Çekirdek, çift katlı çekirdek zarı ile çevrilidir. Zarın üzerindeki porlar (delikler), çekirdek ile sitoplazma arasında büyük moleküllerin geçişini sağlar. Çekirdeğin içinde DNA, proteinlerle birlikte ince iplikler hâlinde bulunur; buna kromatin denir. Hücre bölünmeye başlarken kromatin kısalıp kalınlaşır ve kromozomları oluşturur. Çekirdekteki koyu renkli bölgeye çekirdekçik denir; ribozomların parçaları burada yapılır.

Çekirdek zarı çift katlıdır; porlardan büyük moleküller geçer. Çekirdekçikte yapılan ribozom parçaları sitoplazmaya çıkar.Görsel: Sınav Defteri

Ribozom

Ribozom, RNA ve proteinden oluşan, biri büyük biri küçük iki alt birimli yapıdır. Etrafında zar olmadığı için organel sayılmaz. Görevi protein sentezidir: çekirdekteki bilgiye göre amino asitleri doğru sırayla peptit bağlarıyla birleştirir. Her hücre protein yapmak zorunda olduğu için ribozom prokaryot ve ökaryot bütün hücrelerde bulunur. Ökaryot hücrede ribozomlar sitoplazmada serbest hâlde ya da endoplazmik retikulumun üzerinde bulunur; mitokondri ve kloroplastın içinde de ribozom vardır. Sindirim enzimi salgılayan hücreler gibi çok protein yapan hücrelerde ribozom sayısı fazladır.

Sentrozom

Sentrozom, hayvan hücrelerinde ve bazı alg ile mantar hücrelerinde bulunan, zarsız bir yapıdır. Birbirine dik duran iki sentriyolden oluşur. Hücre iskeletinin mikrotübüllerinin yapıldığı merkezdir ve hücre bölünmesinde kromozomları ayıran iplikçiklerin oluşumunu düzenler. Kamçı ve sillerin dip kısımları da sentriyole benzer yapıdadır. Bitkilerin büyük çoğunluğunda sentrozom yoktur; bölünme başka yollarla düzenlenir.

Akılda kalsın: Çekirdek: zar + por + kromatin + çekirdekçik; DNA'yı saklar, yönetir. Ribozom: zarsız, protein yapar, her hücrede. Sentrozom: zarsız, iki sentriyol, hayvan hücresinde bölünme.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir hücre yapısının özellikleri verilir; adını, görevini ve hangi hücrelerde bulunduğunu yazman istenir.

TuzakRibozomu zarlı organel sanmak, sentrozomu bitki hücresinde göstermek, kromatin ile kromozomu ayrı maddeler sanmak (aynı DNA'nın iki hâlidir).

Tam puan içinYapının zarlı mı zarsız mı olduğunu ve görevini birlikte yaz.

?Soru çöz ribozom

Bir hücre yapısı hakkında şunlar biliniyor: zarı yoktur, RNA ve proteinden oluşur, bakteride de insan hücresinde de bulunur. Bu yapının görevi hangisidir?

✓ B. Verilen özellikler ribozomu tanımlar; ribozom protein sentezler. A sentrozomun görevidir, sentrozom bakteride yoktur. C çekirdeğin görevidir; bakteride çekirdek yoktur. D mitokondrinin görevidir; mitokondri zarlıdır ve bakteride bulunmaz.

⇄Bilgi eşleştirme yapı → görev

Yazılı sorusuMemelilerin olgun alyuvarları gelişimlerinin sonunda çekirdeklerini kaybeder ve birkaç ay sonra ölür; bölünerek yeni alyuvar oluşturamaz. Bu bilgiyi çekirdeğin görevleriyle açıklayınız. Ribozomun bütün hücrelerde bulunmasının nedenini de yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Çekirdek, hücrenin kalıtım bilgisini, yani DNA'yı saklar ve hangi proteinlerin yapılacağını yöneterek hücrenin faaliyetlerini düzenler. Çekirdeğini kaybeden alyuvar yeni protein yapımını ve bölünmeyi yönetecek bilgiye sahip olmadığı için bölünemez; yıpranan yapılarını yenileyemediği için de kısa ömürlüdür. Ribozom protein sentezler; yapıdan enzime kadar her canlı protein yapmak zorunda olduğu için ribozom prokaryot ve ökaryot bütün hücrelerde bulunur.

  • Çekirdeğin DNA'yı saklayıp yönettiğini yazmak — 3 puan
  • Alyuvarın bölünememesini ve kısa ömrünü çekirdek kaybına bağlamak — 4 puan
  • Ribozomun her hücrede bulunmasını protein ihtiyacıyla açıklamak — 3 puan

Çekirdek, ribozom ve sentrozom

Cevabın nasıldı?
YAPI · ORGANELLER

Zarlı organeller: ER, Golgi aygıtı, lizozom, peroksizom, koful, mitokondri, kloroplast

MEB 9. sınıf · Organizasyon · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÇekirdeğin görevi nedir, ribozom ve sentrozom ne işe yarar?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çekirdek, ökaryot hücrede DNA'yı saklayan ve hücrenin faaliyetlerini yöneten yapıdır; çift katlı zarı, porları, kromatini ve çekirdekçiği vardır. Ribozom, zarı olmayan ve protein sentezleyen yapıdır; bütün hücrelerde bulunur. Sentrozom, hayvan hücrelerinde bulunan, iki sentriyolden oluşan ve hücre bölünmesinde görev alan zarsız yapıdır.

Çekirdek, ribozom ve sentrozom

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Endoplazmik retikulum, Golgi, lizozom, mitokondri ve kloroplastın görevleri nelerdir?

Kısa cevap: Endoplazmik retikulum madde taşır; granüllü olanı protein, granülsüz olanı lipit yapar. Golgi aygıtı maddeleri düzenler, paketler ve salgılar. Lizozom sindirim enzimleri taşır, peroksizom zehirli hidrojen peroksiti parçalar. Koful depolar. Mitokondri oksijenli solunumla ATP üretir; kloroplast fotosentezle besin yapar. Mitokondri ve kloroplastın kendi DNA'sı ve ribozomu vardır.

Bir kargo şirketinde siparişler önce üretilir, sonra depoda paketlenip etiketlenir, en son araçlarla adresine gönderilir. Hücrede de proteinin üretimi, paketlenmesi ve gönderilmesi ayrı bölümlerde yapılır.

Üretim ve taşıma hattı

Endoplazmik retikulum (ER), sitoplazmaya yayılmış zarla çevrili kanallar ve keselerden oluşan bir ağdır; hücre içinde madde taşır. Yüzeyinde ribozom bulunanına granüllü ER denir; zar proteinleri ve hücre dışına salgılanacak proteinler burada yapılır. Ribozom taşımayanına granülsüz ER denir; yağların ve steroit yapılı hormonların yapımında görev alır, karaciğer hücrelerinde ilaç ve zehirli maddeleri etkisiz hâle getirir.

Golgi aygıtı, üst üste dizilmiş yassı keselerden oluşur. ER'den gelen maddeleri değiştirir, düzenler, küçük keseciklere paketler ve gideceği yere gönderir; salgı yapan hücrelerde çok gelişmiştir. Lizozomlar da Golgi'de oluşur; bitki hücresinde duvarın yapı maddeleri Golgi keseciklerinde taşınır.

Sindirim, temizlik ve depo

Lizozom, içinde sindirim enzimleri bulunan zarlı keseciktir. Hücreye alınan besinleri ve yıpranmış organelleri parçalar; özellikle hayvan hücrelerinde ve akyuvarlarda boldur. Enzimlerin zarla çevrili olması hücrenin kendini sindirmesini önler. Peroksizom, hücrede oluşan zehirli hidrojen peroksiti katalaz enzimiyle su ve oksijene ayırır; karaciğer ve böbrek hücrelerinde çoktur. Enzimler, nükleik asitler ve vitaminler sayfasında katalazın bu tepkimeyi hızlandırdığını gördük.

Koful, su, besin, atık ve renk maddelerinin depolandığı zarlı kesedir. Olgun bitki hücresinde hücrenin büyük kısmını kaplayan tek bir merkezi koful bulunur; hücreye dolgunluk kazandırır. Hayvan hücrelerindeki kofullar küçük ve çok sayıdadır. Tatlı suda yaşayan bazı tek hücrelilerde fazla suyu dışarı atan boşaltım kofulları vardır.

Enerji dönüştürücüler

Mitokondri, çift zarlı bir organeldir; iç zarı kıvrımlıdır. Besinleri oksijenle parçalayarak enerjilerini ATP'ye aktarır, yani oksijenli solunumun büyük kısmı burada yapılır. Hemen bütün ökaryot hücrelerde bulunur; kas ve sinir hücresi gibi çok enerji harcayan hücrelerde sayısı fazladır. Kloroplast da çift zarlıdır; içindeki klorofil ışık enerjisini yakalar ve fotosentezle besin üretilir. İçini dolduran sıvıya stroma, içindeki yassı kesecik yığınlarına tilakoit denir. Kloroplast bitki ve alglerde bulunan plastitlerdendir; renk maddesi taşıyan ve nişasta depolayan başka plastitler de vardır. Mitokondri ve kloroplastın kendi DNA'sı ve ribozomları vardır; bu yüzden kendi bazı proteinlerini yapabilir ve hücre içinde çoğalabilirler.

İki enerji organeli de çift zarlıdır ve kendi DNA'sını taşır; mitokondri besinden ATP, kloroplast ışıktan besin üretir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Granüllü ER: protein · granülsüz ER: lipit · Golgi: paket-salgı · lizozom: sindirim · peroksizom: H₂O₂ · koful: depo · mitokondri: ATP · kloroplast: fotosentez.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir hücrenin görevi verilir (salgı yapan, kas, karaciğer, yaprak hücresi); hangi organelin bu hücrede çok bulunacağını gerekçesiyle yazman istenir.

TuzakMitokondriyi yalnız hayvan hücresine, kloroplastı bütün bitki hücrelerine vermek (kökte kloroplast yoktur); granüllü ile granülsüz ER'nin görevlerini karıştırmak.

Tam puan içinOrganeli, görevini ve hücrenin işiyle bağını tek cümlede kur.

?Soru çöz organel ve hücre

Bir sporcunun bacak kası hücreleri ile yağ ve hormon yapımında görevli bir bez hücresi karşılaştırılıyor. Kas hücresinde ve bez hücresinde sırasıyla hangi organellerin daha gelişmiş olması beklenir?

✓ D. Kas çok enerji harcar, bu yüzden ATP üreten mitokondrisi fazladır; lipit ve steroit hormon yapan hücrede granülsüz ER gelişmiştir. A kloroplast hayvan hücresinde bulunmaz. B lizozom sindirimde, koful depoda görevlidir; verilen işlerle doğrudan ilgili değildir. C organelleri yer değiştirmiş: enerji için mitokondri kas hücresinde olmalıdır.

▭Boşluk doldurma

Yüzeyi ribozomlarla kaplı ER salgı proteinlerini yapar. Bu proteinler aygıtında paketlenip salgılanır. Zehirli hidrojen peroksiti ise parçalar.

granüllügranülsüzGolgiperoksizomlizozom
12345
Yazılı sorusuŞekilde bir hücrenin şeması verilmiştir. a) Numaralı yapılardan 1, 3 ve 4'ün adını ve görevini yazınız. b) Bu hücrenin bitki hücresi mi hayvan hücresi mi olduğunu iki gerekçeyle belirtiniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) 1 çekirdektir; DNA'yı saklar ve hücrenin faaliyetlerini yönetir. 3 kloroplasttır; klorofil sayesinde fotosentez yaparak besin üretir. 4 merkezi kofuldur; su ve maddeleri depolar, hücreye dolgunluk kazandırır. b) Hücre bitki hücresidir: dışında kalın bir hücre duvarı (5) bulunur, kloroplast taşır ve hücrenin büyük kısmını kaplayan merkezi bir kofulu vardır. Hayvan hücresinde duvar ve kloroplast yoktur, kofullar küçüktür.

  • 1, 3 ve 4'ün adlarını doğru yazmak — 3 puan
  • Üç yapının görevlerini yazmak — 3 puan
  • Bitki hücresi olduğunu iki gerekçeyle belirtmek — 4 puan

Zarlı organeller

Cevabın nasıldı?
İLİŞKİ · İŞ BİRLİĞİ

Organellerin iş birliği: bir salgı proteininin yolculuğu

MEB 9. sınıf · Organizasyon · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEndoplazmik retikulum, Golgi, lizozom, mitokondri ve kloroplastın görevleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Endoplazmik retikulum madde taşır; granüllü olanı protein, granülsüz olanı lipit yapar. Golgi aygıtı maddeleri düzenler, paketler ve salgılar. Lizozom sindirim enzimleri taşır, peroksizom zehirli hidrojen peroksiti parçalar. Koful depolar. Mitokondri oksijenli solunumla ATP üretir; kloroplast fotosentezle besin yapar. Mitokondri ve kloroplastın kendi DNA'sı ve ribozomu vardır.

Zarlı organeller

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir salgı proteini hücrede hangi yolu izler, organeller nasıl birlikte çalışır?

Kısa cevap: Organeller tek başına değil, bir bütün olarak çalışır. Bir salgı proteini için çekirdek bilgiyi verir, granüllü ER üzerindeki ribozomlar proteini yapar, ER kanalları taşır, Golgi aygıtı paketler, kesecikler hücre zarıyla kaynaşıp proteini dışarı bırakır. Bütün bu işlerin enerjisini mitokondri sağlar.

Midede besini sindiren enzimler, mide duvarındaki hücrelerin içinde yapılıp dışarı salgılanır. Bir enzim molekülü hücreden çıkana kadar en az beş farklı yapıdan geçer.

Önceki konularda organelleri tek tek tanıdık. Gerçek bir hücrede ise hiçbir organel yalnız çalışmaz; biri durursa ötekilerin işi de aksar. Bu iş birliğini en iyi, hücre dışına salgılanan bir proteinin yolu gösterir.

Salgı proteini çekirdekteki bilgiyle başlar, hücre zarından dışarı çıkar; her adım mitokondrinin ürettiği ATP ile yürür.Görsel: Sınav Defteri

Adım adım

Yolculuk çekirdekte başlar: proteinin hangi amino asitlerden hangi sırayla yapılacağı bilgisi DNA'dan kopyalanır ve porlardan sitoplazmaya çıkar. Bilgi, granüllü ER üzerindeki ribozomlara ulaşır; ribozomlar amino asitleri birleştirerek proteini yapar. Yeni protein ER'nin kanallarına geçer ve keseciklerle Golgi aygıtına taşınır. Golgi proteini son hâline getirir, paketler ve kesecikler hâlinde hücre zarına gönderir. Kesecik zarla kaynaşır ve protein hücre dışına bırakılır.

Bu adımların hiçbiri enerjisiz yürümez: amino asitleri birleştirmek, kesecikleri taşımak ve dışarı bırakmak için mitokondrinin ürettiği ATP harcanır. Bu yüzden çok enzim salgılayan pankreas hücrelerinde granüllü ER, Golgi ve mitokondri birlikte gelişmiştir.

Başka iş birlikleri

Bitki hücresinde kloroplast fotosentezle besin yapar, mitokondri bu besinden ATP üretir; Golgi kesecikleri duvar maddelerini hücre zarına taşır. Golgi'de oluşan lizozomlar, hücreye alınan besini ya da yıpranmış bir mitokondriyi sindirir ve yapı taşları yeniden kullanılır. Hücre bu yüzden parçalarının toplamından fazlasıdır: her organel ötekilerin ürününe muhtaçtır.

Akılda kalsın: Çekirdek (bilgi) → ribozom/granüllü ER (üretim) → Golgi (paket) → kesecik → zar (salgı); enerji mitokondriden.
Yazılıda

Nasıl sorulurSalgı yapan bir hücre verilir; bir proteinin yapımından salgılanmasına kadar görev alan yapıları sırasıyla yazman ve aralarındaki ilişkiyi açıklaman istenir.

TuzakProteinin Golgi'de yapıldığını sanmak (Golgi üretmez, paketler), mitokondriyi zincirden çıkarmak.

Tam puan içinYapıları doğru sırayla yaz, her birinin işini bir fiille belirt, enerjinin kaynağını ekle.

?Soru çöz iş birliği

Bir hücrede Golgi aygıtının çalışması deneysel olarak durduruluyor. Bu hücrede öncelikle hangi olayın aksaması beklenir?

✓ A. Golgi proteinleri paketleyip salgılanmaya hazırlar; durunca salgılama aksar. B çekirdeğin işidir, Golgi'ye bağlı değildir. C ribozomda yürür; protein yapılmaya devam eder ama dışarı çıkamaz. D kloroplastın işidir ve hayvan hücresinde hiç yoktur.

↕Sıralama sindirim enziminin yolu

Mide hücresinde salgılanan bir enzimin izlediği yolu sırala.

  1. ER kanallarıyla Golgi aygıtına taşınma
  2. Keseciğin hücre zarıyla kaynaşıp enzimi dışarı bırakması
  3. Enzimin yapım bilgisinin çekirdekten çıkması
  4. Golgi'de paketlenip keseciğe konma
  5. Granüllü ER üzerindeki ribozomlarda enzimin yapılması
Yazılı sorusuPankreas hücreleri çok miktarda sindirim enzimi salgılar. Bu hücrelerde granüllü endoplazmik retikulum, Golgi aygıtı ve mitokondrinin neden gelişmiş olduğunu, organellerin iş birliğiyle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Sindirim enzimleri protein yapılıdır ve hücre dışına salgılanır. Salgılanacak proteinler granüllü ER üzerindeki ribozomlarda yapılıp ER kanallarıyla taşındığı için granüllü ER gelişmiştir. Proteinler Golgi aygıtında paketlenip keseciklerle hücre zarına gönderildiği için Golgi gelişmiştir. Protein yapımı, taşıma ve salgılama enerji gerektirdiği için ATP üreten mitokondri sayısı da fazladır. Üç organel art arda çalışır; biri yetersiz kalırsa salgılama aksar.

  • Granüllü ER'nin protein yapımı ve taşınmasındaki rolünü yazmak — 3 puan
  • Golgi'nin paketleme ve salgılamadaki rolünü yazmak — 3 puan
  • Mitokondrinin enerji sağladığını ve organellerin birbirine bağlı çalıştığını yazmak — 4 puan

Organellerin iş birliği

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Biyoloji serisindeki Hücre ve organeller sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Vitaminler için aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Vitaminler enerji vermez; tepkimeleri düzenler. A doğru: vitaminler küçük moleküllerdir, sindirilmeden emilir. B doğru: birçok vitamin koenzim görevi görür. D doğru: K vitamini ve bazı B vitaminleri bağırsak bakterilerince yapılır.Kaynak: Enzimler, nükleik asitler ve vitaminler · Vitaminler

?Soru 2

Bir tepkimeye uygun enzim eklendiğinde aşağıdakilerden hangisi değişir?

✓ A. Enzim aktivasyon enerjisini düşürür, tepkime bu yüzden hızlanır. B net tepkime enerjisidir, enzimle değişmez. C yanlış: enzim ürünün çeşidini belirlemez, yalnız hızı artırır. D yanlış: enzim tepkimeden değişmeden çıkar.Kaynak: Enzimler, nükleik asitler ve vitaminler · Basit ve bileşik enzim, aktivasyon enerjisi

?Soru 3

Tahlil sonucunda kanındaki hemoglobin düşük çıkan, çabuk yorulan ve solgun görünen bir öğrenciye doktor kırmızı et, mercimek ve pekmez tüketmesini öneriyor. Öğrencinin eksikliği en çok hangi mineraldedir?

✓ B. Demir hemoglobinin yapısına katılır; eksikliğinde oksijen taşınması azalır ve kansızlık görülür. Önerilen besinler demir kaynağıdır. A eksikliği guatra yol açar. C eksikliği diş çürümesiyle ilgilidir. D su dengesi ve sinir iletiminde görevlidir.Kaynak: İnorganik moleküller · Mineraller ve dengeli beslenme

?Soru 4

Oda sıcaklığında X yağı katı, Y yağı sıvıdır. X ve Y için hangisi söylenebilir?

✓ D. Doymuş yağ asitleri düz zincirli olduğu için sıkı dizilir, yağ katı olur; doymamışlar çift bağ nedeniyle bükük olup sıvı yağ oluşturur. A tersini söylüyor. B sıvı yağlar genellikle bitkiseldir. C yanlış: lipitler suda çözünmez.Kaynak: Karbohidratlar, lipitler ve proteinler · Lipitler

?Soru 5

İki farklı proteinin her ikisi de 150 amino asitten oluşuyor ve aynı 20 çeşit amino asidi içeriyor. Bu iki proteinin farklı olması en çok neye bağlıdır?

✓ A. Sayı ve çeşit aynıysa geriye diziliş sırası kalır; sıra değişince katlanma ve işlev değişir. B ve C iki proteinde de aynıdır: 150 amino asitte 149 bağ ve 149 su. D bütün amino asitlerde aynıdır; değişen R grubudur.Kaynak: Karbohidratlar, lipitler ve proteinler · Proteinler ve denatürasyon

?Soru 6

Kışın sıcaklığın −10 °C'ye düştüğü bir gölde yüzey donuyor, balıklar ise buzun altında yaşamaya devam ediyor. Bu durumu sağlayan suyun hangi özelliğidir?

✓ D. Buz sudan hafif olduğu için yüzeyde kalır ve alttaki suyu yalıtır; göl dipten donmaz. A böceklerin su üstünde durmasını açıklar. B maddelerin taşınmasıyla ilgilidir. C adezyondur; donmayla ilgisi yoktur.Kaynak: İnorganik moleküller · Çözücülük, öz ısı ve buz

?Soru 7

Sütte bulunan bir disakkarit sindirildiğinde iki farklı monosakkarit oluşuyor. Bu disakkarit ve oluşan ürünler hangisidir?

✓ B. Süt şekeri laktozdur ve hidrolizle glikoz ile galaktoza ayrılır. A maltozdur; iki aynı monosakkarit verir ve sütte değil çimlenen tohumda bulunur. C sükrozdur, çay şekeridir. D laktozun yapısına fruktozu koyuyor; fruktoz sükrozda bulunur.Kaynak: Karbohidratlar, lipitler ve proteinler · Organik moleküller ve karbohidratlar

?Soru 8

Maden suyuyla alınan kalsiyum ve magnezyum için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Mineraller küçük olduğu için sindirilmeden kana geçer; kalsiyum kemiğin yapısına katılır. A organik besinler için geçerlidir. B yanlış: inorganik moleküller enerji vermez. D yanlış: mineraller canlıda üretilemez, besinle alınmalıdır.Kaynak: İnorganik moleküller · İnorganik moleküllerin özellikleri

?Soru 9

Laktaz enziminin laktoza etki edip yapıca benzeyen sükroza etki etmemesi en iyi hangisiyle açıklanır?

✓ C. Enzimler aktif bölgelerinin şekli ve kimyası nedeniyle genellikle tek bir substrata özgüdür. A yanlış: enzim tepkimeden değişmeden çıkar. B yanlış: sükrozu da kendine özgü başka bir enzim parçalar. D özgüllüğü enzimin çalıştığı yerle karıştırıyor.Kaynak: Enzimler, nükleik asitler ve vitaminler · Enzim, substrat ve aktif bölge

?Soru 10

Aynı miktar enzim 37 °C'de farklı pH'larda deneniyor; etkinlik, beş dakikada çıkan gaz kabarcığı sayılarak ölçülüyor. Bu deneyde bağımlı değişken hangisidir?

✓ D. Bağımlı değişken ölçülen sonuçtur; burada enzim etkinliğini kabarcık sayısı gösterir. A değiştirilen etken, yani bağımsız değişkendir. B ve C sabit tutulan kontrol edilen değişkenlerdir.Kaynak: Enzimler, nükleik asitler ve vitaminler · Sıcaklık, pH ve enzim deneyi
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Biyoloji soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →