Ökaryotlar ve biyoçeşitlilik: protistler, mantarlar, bitkiler, hayvanlar ve Türkiye

Maya ile mantar aynı âlemde, deniz yıldızı ile ahtapot omurgasız, yarasa memeli. Ökaryotların dört âlemini ve Türkiye'nin biyoçeşitlilikte neden zengin olduğunu öğren.

5 durak9. sınıf · 2. dönem
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ÂLEM · PROTİSTA VE MANTAR

Protistler ve mantarlar: ökaryotların en az tanınanları

MEB 9. sınıf · Organizasyon · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBakterilerin ve arkelerin özellikleri nelerdir, insan hayatına etkileri nedir?Bağlantılı konudan (Sınıflandırma ve üç üst âlem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bakteriler tek hücreli prokaryotlardır; duvarlarında peptidoglikan bulunur, bazılarında plazmit, pilus, kamçı ve kapsül vardır. Toprakta, suda, havada ve canlıların içinde yaşar; bazıları hastalık yapar, birçoğu yararlıdır. Arkeler de tek hücreli prokaryotlardır; duvarlarında peptidoglikan yoktur, zar lipitleri farklıdır ve birçoğu aşırı sıcak, tuzlu ya da asidik ortamlarda yaşar.

Bakteriler ve arkeler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Protistlerin ve mantarların özellikleri nelerdir, mantarlar neden bitki değildir?

Kısa cevap: Protistler çoğu tek hücreli, bazıları çok hücreli ya da koloni hâlinde yaşayan, genellikle nemli ortamlarda bulunan ökaryotlardır; fotosentez yapanları da hazır besin alanları da vardır. Mantarlar kitinli hücre duvarına sahip, besinini üretemeyen ökaryotlardır; çoğu çürükçüldür, hiflerden oluşur ve sporla çoğalır. Maya tek hücreli bir mantardır.

Akvaryumun camında biriken yeşil tabaka da, bayatlayan ekmeğin üstündeki gri tüyler de, hamuru kabartan maya da canlıdır. Üçü de ökaryottur; ama ne bitki ne hayvandır.

Sınıflandırma ve üç üst âlem sayfasında ökaryotların dört âleme ayrıldığını gördük: protistler, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar. Bu sayfada dört âlemi sırayla tanıyacak, sonra canlı çeşitliliğinin Türkiye için ne anlama geldiğine bakacağız.

Protistler

Protistler, ökaryot olup bitki, mantar ya da hayvan sayılmayan canlıların toplandığı çok çeşitli bir âlemdir. Amip, öglena ve terliksi hayvan (paramesyum) tek hücrelidir; yeşil, kırmızı ve esmer algler ise çok hücreli ya da koloni hâlinde yaşar. Genellikle denizlerde, tatlı sularda ve nemli topraklarda bulunurlar.

Beslenme biçimleri farklıdır: algler ve öglena kloroplastlarıyla fotosentez yapar, amip ve terliksi hayvan hazır besin alır. Öglena ışıkta besinini üretip karanlıkta hazır besin alabilir. Bazı protistler parazittir: sıtma hastalığının etkeni bir protisttir ve sivrisinekle bulaşır. Hareket için amip yalancı ayak, terliksi hayvan sil, öglena kamçı kullanır. Protistler çoğunlukla eşeysiz ürer. Denizlerdeki mikroskobik algler besin zincirinin başında yer alır ve atmosferdeki oksijenin önemli bir kısmını üretir.

Mantarlar

Mantarlar ökaryottur ve hücre duvarları kitin içerir. Kloroplastları yoktur, besinlerini üretemezler. Çoğu çürükçüldür: enzimlerini dışarı salgılayıp ölü bitki ve hayvan kalıntılarını ayrıştırır, açığa çıkan küçük molekülleri emer. Böylece doğada maddelerin yeniden kullanılmasını sağlarlar.

Çok hücreli mantarların vücudu hif denen ince ipliklerden oluşur; hiflerin oluşturduğu ağa miselyum denir. Toprak üstünde gördüğümüz şapkalı kısım üreme yapısıdır ve spor üretir; sporlar rüzgârla yayılıp yeni mantarları oluşturur. Maya tek hücreli bir mantardır ve tomurcuklanarak çoğalır. Bazı mantarlar alg ya da fotosentez yapan bakterilerle birlikte yaşayarak likenleri oluşturur; likenler çıplak kayalarda bile yaşayabilir.

Mantar neden bitki değildir?MantarBitki
Hücre duvarıKitinSelüloz
Kloroplast, fotosentezYokVar
BeslenmeHeterotrof (çoğu çürükçül)Ototrof
Depo karbohidratıGlikojenNişasta

Mantarların yararları ve zararları birlikte anılır. Maya ekmek ve yoğurt benzeri ürünlerde, bazı mantarlar besin olarak kullanılır; ilk antibiyotik olan penisilin bir küf mantarından elde edilmiştir. Öte yandan küfler gıdaları bozar, bazı mantarlar zehirlidir, pamukçuk ve ayak mantarı gibi hastalıklara yol açanlar vardır. Doğadan toplanan mantarı tanımadan yemek ölümcül olabilir.

Akılda kalsın: Protist: çoğu tek hücreli, nemli ortam, ototrof da heterotrof da olabilir. Mantar: kitin, heterotrof, çürükçül, hif-miselyum, spor; maya tek hücreli.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir canlının özellikleri verilir; protist mi mantar mı olduğunu gerekçesiyle yazman ya da mantarların neden bitki sayılmadığını açıklaman istenir.

TuzakFotosentez yapan öglenayı bitki sanmak, mantarı hareketsiz olduğu için bitki saymak, protistlerin hepsini tek hücreli sanmak.

Tam puan içinHücre duvarı, beslenme ve hücre sayısı ölçütlerinden en az ikisini kullan.

?Soru çöz âlem

Bir canlı hakkında şunlar biliniyor: ökaryottur, hücre duvarı kitin içerir, kloroplastı yoktur, ölü yaprakları dışarı salgıladığı enzimlerle ayrıştırıp besin elde eder. Bu canlı hangi âlemdedir?

✓ B. Kitinli duvar, kloroplast olmaması ve çürükçül beslenme mantarları tanımlar. A bitkilerin duvarı selülozdur ve fotosentez yaparlar. C hayvan hücresinde duvar yoktur. D bakteriler prokaryottur ve ayrı bir domaindir, ökaryot âlemi değildir.

⇄Bilgi eşleştirme canlı → özellik

Yazılı sorusuOrmanda düşen yaprakların ve ölü ağaçların yıllar içinde toprağa karıştığı görülür. Mantarların bu süreçteki rolünü beslenme biçimleriyle açıklayınız. Mantarların bitkiler âleminde yer almamasının iki nedenini yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Mantarlar çürükçüldür: enzimlerini dışarı salgılayarak ölü yaprak ve ağaçları küçük moleküllere ayrıştırır, bu molekülleri emerek beslenir. Bu sırada ölü canlıdaki maddeler toprağa geri döner ve bitkiler tarafından yeniden kullanılır; mantarlar olmasa ölü kalıntılar birikirdi. Mantarlar bitki değildir, çünkü kloroplastları yoktur ve fotosentez yapamaz, besinlerini hazır alırlar. Ayrıca hücre duvarları selüloz değil kitin içerir ve fazla besini nişasta değil glikojen olarak depolarlar.

  • Çürükçül beslenmeyi açıklamak — 3 puan
  • Maddelerin doğaya geri kazandırılmasını yazmak — 3 puan
  • Bitki olmamasının iki nedenini yazmak — 4 puan

Protistler ve mantarlar

Cevabın nasıldı?
ÂLEM · BİTKİLER

Bitkiler: damarlı mı damarsız mı, tohumlu mu tohumsuz mu?

MEB 9. sınıf · Organizasyon · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaProtistlerin ve mantarların özellikleri nelerdir, mantarlar neden bitki değildir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Protistler çoğu tek hücreli, bazıları çok hücreli ya da koloni hâlinde yaşayan, genellikle nemli ortamlarda bulunan ökaryotlardır; fotosentez yapanları da hazır besin alanları da vardır. Mantarlar kitinli hücre duvarına sahip, besinini üretemeyen ökaryotlardır; çoğu çürükçüldür, hiflerden oluşur ve sporla çoğalır. Maya tek hücreli bir mantardır.

Protistler ve mantarlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bitkiler nasıl sınıflandırılır, damarlı ve damarsız bitki nedir?

Kısa cevap: Bitkiler çok hücreli, selüloz duvarlı ve fotosentez yapan ökaryotlardır. İletim demeti (su ve besin taşıyan damarlar) taşıyıp taşımamalarına göre damarlı ve damarsız; tohum oluşturup oluşturmamalarına göre tohumlu ve tohumsuz diye ayrılır. Tohumlular, tohumun açıkta (kozalakta) ya da meyve içinde olmasına göre açık tohumlu ve kapalı tohumlu olarak gruplanır.

Okul bahçesindeki çam ağacında kozalak, kiraz ağacında meyve vardır. Duvarın gölgeli dibindeki kara yosununda ise ne çiçek ne tohum görürsün. Üçü de bitki; ama çoğalma biçimleri çok farklı.

Bitkiler, selüloz yapılı hücre duvarına sahip, kloroplastlarındaki klorofil sayesinde fotosentez yapan çok hücreli ökaryotlardır. Besin zincirinin ilk basamağındaki üreticilerdir; ürettikleri besin ve oksijen diğer canlıların yaşamını sağlar. Ayrıca birçok canlıya yuva ve barınak olurlar.

Damarlı ve damarsız bitkiler

Bitkileri ayırmanın ilk ölçütü iletim demetidir: suyu ve mineralleri kökten yaprağa, fotosentez ürünlerini yapraktan bitkinin her yerine taşıyan özel borulardır. İletim demeti olmayan damarsız bitkiler suyu hücreden hücreye yavaşça geçirir; bu yüzden küçük kalır ve nemli, gölgeli yerlerde yaşar. Kara yosunu ve ciğer otu buna örnektir. İletim demeti olan damarlı bitkiler ise büyük boylara ulaşabilir ve kuru ortamlara yayılabilir.

Tohumsuz ve tohumlu bitkiler

Damarlı bitkilerin bir kısmı tohum oluşturmaz, sporla çoğalır: eğrelti otu ve atkuyruğu böyledir. Bu tohumsuz bitkilerin çiçeği de yoktur. Tohumlu bitkiler ise çiçek ya da kozalak oluşturur. Tohum, içinde bir bitki taslağı (embriyo) ve onu besleyen besin deposu bulunan, koruyucu kabukla örtülü yapıdır; uygun koşulda çimlenerek yeni bitkiyi oluşturur.

Tohumların açıkta, kozalak pullarının üzerinde oluştuğu bitkilere açık tohumlu denir; çam, ardıç ve sedir örnektir. Tohumların bir meyvenin içinde korunduğu çiçekli bitkilere kapalı tohumlu denir; kiraz, buğday, fasulye ve papatya örnektir. Bugün yaşayan bitki türlerinin çoğu kapalı tohumludur.

Bitkiler önce iletim demetine, sonra tohuma, en son tohumun açıkta ya da meyve içinde olmasına göre gruplanır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Damarsız (kara yosunu) → damarlı tohumsuz (eğrelti) → açık tohumlu (çam, kozalak) → kapalı tohumlu (çiçek, meyve). Bütün çiçekli bitkiler tohumludur.
Yazılıda

Nasıl sorulurBirkaç bitkinin özellikleri ya da bir tanılama anahtarı verilir; bitkileri gruplandırman ve ölçütünü yazman istenir.

TuzakEğrelti otunu tohumlu saymak, kozalaklı bitkiyi meyveli sanmak, damarsız bitkilerin kuru ortamda yaşadığını düşünmek.

Tam puan içinÖlçütü (iletim demeti, tohum, tohumun yeri) açıkça yaz, her gruba bir örnek ver.

?Soru çöz bitki grupları

İletim demeti bulunan, sporla çoğalan, çiçek ve tohum oluşturmayan bir bitki hangi gruptadır?

✓ D. İletim demeti olup tohum oluşturmayan, sporla çoğalan bitkiler damarlı tohumsuzlardır; eğrelti otu bu gruptadır. A damarsızlarda iletim demeti yoktur. B ve C tohum oluşturur; açık tohumlular kozalakla, kapalı tohumlular çiçek ve meyveyle.

⇄Bilgi eşleştirme bitki → grup

İletim demeti var mı?Tohum oluşturur mu?Tohum meyve içinde mi? hayırevethayırevethayırevet KLMN
Yazılı sorusuŞekildeki tanılama anahtarında K, L, M ve N bitkilerinin özellikleri verilmiştir. a) Her bitkinin hangi gruba ait olduğunu yazınız. b) K bitkisinin neden nemli ve gölgeli ortamlarda yaşadığını açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) K damarsız bitkidir (iletim demeti yok). L damarlı tohumsuz bitkidir (iletim demeti var, tohum yok). M açık tohumlu bitkidir (tohum kozalakta açıkta). N kapalı tohumlu bitkidir (tohum meyve içinde). b) K'nin iletim demeti olmadığı için su hücreden hücreye yavaşça geçer; bitki suyu uzak mesafelere taşıyamaz ve kolayca su kaybeder. Bu yüzden küçük kalır ve suyun bol olduğu nemli, gölgeli yerlerde yaşar.

  • Dört bitkinin grubunu doğru yazmak — 4 puan (her yanlış −1)
  • İletim demeti yokluğunu su taşınmasıyla ilişkilendirmek — 4 puan
  • Nemli ortam gereksinimini sonuç olarak yazmak — 2 puan

Bitkiler

Cevabın nasıldı?
ÂLEM · HAYVANLAR

Hayvanlar âlemi ve omurgasızlar: türlerin büyük çoğunluğu

MEB 9. sınıf · Organizasyon · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBitkiler nasıl sınıflandırılır, damarlı ve damarsız bitki nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bitkiler çok hücreli, selüloz duvarlı ve fotosentez yapan ökaryotlardır. İletim demeti (su ve besin taşıyan damarlar) taşıyıp taşımamalarına göre damarlı ve damarsız; tohum oluşturup oluşturmamalarına göre tohumlu ve tohumsuz diye ayrılır. Tohumlular, tohumun açıkta (kozalakta) ya da meyve içinde olmasına göre açık tohumlu ve kapalı tohumlu olarak gruplanır.

Bitkiler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hayvanların ortak özellikleri nelerdir, omurgasız hayvan grupları hangileridir?

Kısa cevap: Hayvanlar çok hücreli, hücre duvarı olmayan, besinini hazır alıp vücudunda sindiren ökaryotlardır; çoğu yer değiştirebilir ve eşeyli ürer. Omurgası olmayan hayvanlara omurgasız denir; türlerin yaklaşık %95'i omurgasızdır. Süngerler, sölenterler, solucanlar, yumuşakçalar, eklem bacaklılar ve derisi dikenliler başlıca omurgasız gruplardır.

Yaz tatilinde kıyıda gördüğün denizanası, kayadaki midye, kumdaki yengeç ve deniz kestanesinin hiçbirinin omurgası yoktur. Yine de birbirlerinden bir kedi ile bir balık kadar farklıdırlar.

Hayvanların ortak özellikleri

Hayvanlar ökaryot ve çok hücrelidir; hücrelerinde hücre duvarı ve kloroplast yoktur. Besinlerini üretemez, başka canlıları ya da onların ürünlerini yiyerek vücutlarında sindirirler. Çoğu yaşamının en az bir döneminde yer değiştirebilir. Genellikle eşeyli ürerler; bazı türlerde eşeysiz üreme de görülür. Eşeyli üreme yavrular arasındaki çeşitliliği artırır.

Omurgalı mı omurgasız mı?

Hayvanlar, omurgaları olup olmamasına göre iki büyük gruba ayrılır. Kıkırdak ya da kemikten bir iç iskeleti ve omurgası olmayanlara omurgasız, omurgası olanlara omurgalı denir. Omurgalıların embriyosunda sırt boyunca uzanan esnek bir çubuk bulunur; buna notokord denir. Gelişim ilerledikçe notokordun yerini omurga alır. Notokord taşıyan hayvanların oluşturduğu şubeye kordalılar denir; omurgalıların hepsi kordalıdır.

Başlıca omurgasız gruplar

Bilinen hayvan türlerinin yaklaşık %95'i omurgasızdır. Bu grupların kendi içindeki ayrıntılı sınıflandırmasını bilmen gerekmez; her grubu adı, tanıdık örnekleri ve tek bir ayırt edici özelliğiyle tanıman yeter.

GrupÖrnekTanıtıcı özellik
SüngerlerBanyo süngeri (doğal)En basit hayvanlar; doku yok, delikli vücutlarından suyu süzerek beslenir.
Sölenterler (knidliler)Denizanası, mercan, hidraAğzı ve sindirim boşluğu olan ilk grup; yakıcı hücrelerle avlanır.
SolucanlarToprak solucanı, tenya, kancalı kurtYumuşak, uzun vücut; bazıları toprağı havalandırır, bazıları parazittir.
YumuşakçalarSalyangoz, midye, ahtapotYumuşak vücut; çoğunda koruyucu kabuk vardır.
Eklem bacaklılarArı, örümcek, akrep, yengeçEklemli bacaklar, sert dış iskelet; en kalabalık grup.
Derisi dikenlilerDeniz yıldızı, deniz kestanesiDerisinde dikenler, tüp ayaklarla hareket; yalnız denizde.

Omurgasızlar doğada ve insan hayatında önemli yer tutar. Arılar bitkilerin tozlaşmasını sağlar ve bal üretir; toprak solucanları toprağı havalandırıp verimini artırır; midye ve karides besin olarak tüketilir; mercanlar binlerce canlıya yuva olan resifleri oluşturur. Öte yandan sivrisinek gibi bazı böcekler hastalık taşır, tenya gibi solucanlar insanda parazit olarak yaşar. Böceklerin bir kısmı gelişim sırasında başkalaşım geçirir: tırtılın kelebeğe dönüşmesi gibi.

Akılda kalsın: Hayvan: çok hücreli, duvarsız, heterotrof. Omurgasız = omurgası yok (%95). Sünger, sölenter, solucan, yumuşakça, eklem bacaklı, derisi dikenli. Notokordun yerini omurgalılarda omurga alır.
Yazılıda

Nasıl sorulurBirkaç hayvan verilir; omurgalı-omurgasız diye gruplaman ve omurgasızları ait olduğu gruba yerleştirmen istenir.

TuzakNotokordu bütün hayvanlarda var saymak (yalnız kordalılarda bulunur), ahtapotu kabuksuz olduğu için yumuşakça saymamak, örümceği böcek sanmak.

Tam puan içinÖlçütü (omurga) yaz ve her hayvanı grubunun ayırt edici özelliğiyle gerekçelendir.

?Soru çöz omurgasızlar

Eklemli bacakları ve sert bir dış iskeleti olan, hayvanlar âleminin en kalabalık grubunu oluşturan omurgasızlara hangisi örnektir?

✓ A. Arı ve yengeç eklem bacaklıdır: eklemli bacakları ve sert dış iskeletleri vardır. B yumuşakçadır; kabuk dış iskelete benzese de bacakları eklemli değildir. C sölenterdir; yakıcı hücreleri vardır. D derisi dikenlidir; tüp ayaklarla hareket eder.

▭Boşluk doldurma

Hayvanlar varlığına göre iki gruba ayrılır. Omurgalıların embriyosunda bulunan esnek çubuğa denir. Vücudunda doku bulunmayan en basit hayvanlar grubundadır.

omurganınnotokordsüngerlersölenterlerkabuğun
Yazılı sorusuAhtapot, örümcek, toprak solucanı ve deniz kestanesini, ait oldukları omurgasız gruplarıyla eşleştiriniz; her biri için grubunun bir özelliğini yazınız. Omurgasızların doğa ya da insan için bir yararını örnekle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Ahtapot yumuşakçadır; vücudu yumuşaktır, kabuğu yoktur ama grubunun çoğunda kabuk bulunur. Örümcek eklem bacaklıdır; eklemli bacakları ve sert dış iskeleti vardır. Toprak solucanı solucanlar grubundadır; yumuşak, uzun ve halkalı bir vücudu vardır. Deniz kestanesi derisi dikenlidir; derisinde dikenler bulunur ve tüp ayaklarla hareket eder. Omurgasızlar doğa için önemlidir: arılar çiçekleri tozlaştırarak meyve oluşumunu sağlar, toprak solucanları toprağı havalandırıp verimini artırır.

  • Dört hayvanı doğru gruba yerleştirmek — 4 puan (her yanlış −1)
  • Her grubun bir özelliğini yazmak — 3 puan
  • Bir yararı örnekle açıklamak — 3 puan

Hayvanlar ve omurgasızlar

Cevabın nasıldı?
SINIFLAR · OMURGALILAR

Omurgalılar: balıklar, amfibiler, sürüngenler, kuşlar, memeliler

MEB 9. sınıf · Organizasyon · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHayvanların ortak özellikleri nelerdir, omurgasız hayvan grupları hangileridir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hayvanlar çok hücreli, hücre duvarı olmayan, besinini hazır alıp vücudunda sindiren ökaryotlardır; çoğu yer değiştirebilir ve eşeyli ürer. Omurgası olmayan hayvanlara omurgasız denir; türlerin yaklaşık %95'i omurgasızdır. Süngerler, sölenterler, solucanlar, yumuşakçalar, eklem bacaklılar ve derisi dikenliler başlıca omurgasız gruplardır.

Hayvanlar ve omurgasızlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Omurgalı hayvanlar hangi sınıflara ayrılır, balık, amfibi, sürüngen, kuş ve memelinin özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Omurgalılar kıkırdak ya da kemikten iç iskelete ve omurgaya sahip hayvanlardır; beş sınıfa ayrılır. Balıklar solungaçla, amfibiler larvada solungaçla, erginde akciğer ve deriyle solunum yapar. Sürüngenler kuru, pullu derili ve kabuklu yumurtalıdır. Kuşlar tüylü ve gagalıdır, memeliler kıllıdır ve yavrularını sütle besler. Kuş ve memelilerin vücut sıcaklığı sabittir.

Hayvanat bahçesinde bir gezide köpek balığı, kurbağa, kaplumbağa, penguen ve yunus görebilirsin. Penguen yüzer ama kuştur, yunus yüzer ama memelidir; peki sınıfı belirleyen ne?

Önceki konuda omurgalıların omurgası olan hayvanlar olduğunu gördük. Omurgalıların kıkırdak ya da kemikten iç iskeleti vardır, eşeyli ürerler ve kanları kapalı damarlar içinde dolaşır. Beş sınıfa ayrılırlar; sınıfları ayırırken deri örtüsüne, solunum organına, vücut sıcaklığına ve üreme biçimine bakılır.

Vücut sıcaklığı

Balık, amfibi ve sürüngenlerin vücut sıcaklığı ortam sıcaklığıyla birlikte değişir; bunlara değişken sıcaklıklı canlılar denir. Soğukta hareketleri yavaşlar, bu yüzden kertenkeleleri sabahları güneşlenirken görürsün. Kuşlar ve memeliler ise vücut sıcaklığını ortamdan bağımsız olarak sabit tutar; bunlara sabit sıcaklıklı canlılar denir. Bu, onların soğuk bölgelerde de etkin kalmasını sağlar ama daha çok besin gerektirir. Bazı hayvanlar soğuk ve besinsiz kış aylarını yaşamsal faaliyetlerini en aza indirerek, depoladıkları yağı kullanıp kış uykusunda geçirir.

SınıfDeri örtüsüSolunumVücut sıcaklığıÜremeÖrnek
BalıklarPul (çoğunda)SolungaçDeğişkenÇoğunda dış döllenme, suda yumurtaHamsi, alabalık, köpek balığı
Amfibiler (iki yaşamlılar)Pulsuz, nemli, inceLarva solungaç; ergin akciğer + deriDeğişkenDış döllenme, suda yumurta, başkalaşımKurbağa, semender
SürüngenlerKuru, pulluAkciğerDeğişkenİç döllenme, karada kabuklu yumurtaKertenkele, yılan, kaplumbağa, timsah
KuşlarTüyAkciğer + hava keseleriSabitİç döllenme, kabuklu yumurta, kuluçkaKartal, serçe, penguen
MemelilerKılAkciğer, diyaframSabitİç döllenme, çoğu doğurur, sütle beslerİnsan, yunus, yarasa

Sınıfları tanıyan ipuçları

Balıklar suda yaşar, yüzgeçleriyle hareket eder ve suda çözünmüş oksijeni solungaçlarıyla alır; köpek balığı gibi kıkırdak iskeletliler ve alabalık gibi kemik iskeletliler vardır. Amfibiler yaşama suda başlar: yumurtadan çıkan iribaş solungaçla solunum yapar, sonra başkalaşım geçirerek akciğerli bir ergine dönüşür. İnce ve nemli derileri solunuma da katıldığı için kurumaya dayanamazlar ve su kenarlarından uzaklaşmazlar.

Sürüngenler kalın ve kuru pullu derileri ve kabuklu yumurtaları sayesinde suya bağımlı olmadan karada üreyebilen ilk omurgalılardır. Kuşların tüyleri ısıyı korur ve uçmaya yardım eder; dişleri yoktur, beslenme biçimine uygun gagaları vardır, kemikleri hafiftir ve akciğerlerine bağlı hava keseleri bulunur. Penguen ve devekuşu uçamaz ama tüy ve gaga taşıdıkları için kuştur. Memelilerın ayırt edici özelliği meme bezleridir: yavrularını sütle beslerler. Vücutları kıllarla örtülüdür. Kanguru gibi keseli memeliler yavrularını kesede büyütür, birkaç memeli türü yumurtlar, çoğu memeli ise yavrusunu anne karnında besleyip doğurur. Yunus ve balina suda, yarasa havada yaşasa da memelidir.

Akılda kalsın: Balık: solungaç-pul. Amfibi: nemli deri, başkalaşım. Sürüngen: kuru pul, kabuklu yumurta. Kuş: tüy-gaga. Memeli: kıl-süt. Sabit sıcaklık yalnız kuş ve memelide.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir hayvanın özellikleri tablo hâlinde verilir; hangi sınıfta olduğunu gerekçesiyle yazman ya da iki sınıfı karşılaştırman istenir.

TuzakYaşam alanına bakıp yunusu balık, pengueni uçamadığı için kuş dışı saymak; kaplumbağayı amfibi sanmak.

Tam puan içinSınıfa özgü özelliği (solungaç, tüy, meme bezi, kuru pullu deri) adıyla yaz.

?Soru çöz omurgalı sınıfı

Bir hayvanın yavruları suda solungaçla solunum yapıyor; erginleri karada akciğer ve nemli derisiyle solunum yapıyor, derisinde pul bulunmuyor. Bu hayvan hangi sınıftadır?

✓ C. Larvada solungaç, erginde akciğer ve deri solunumu, pulsuz nemli deri amfibilere özgüdür. A balıklar ömür boyu solungaçla solunum yapar. B sürüngenlerin derisi kuru ve pulludur. D memeliler kıllıdır, yavruları solungaçla solunum yapmaz.

↕Sıralama kurbağanın gelişimi

Bir kurbağanın gelişim evrelerini sırala.

  1. Bacaklar çıkar, kuyruk küçülmeye başlar.
  2. Döllenmiş yumurta suda gelişir.
  3. Akciğerli ergin kurbağa karaya çıkar.
  4. Solungaçlı iribaş yumurtadan çıkar.
HayvanDeriSolunumVücutsıcaklığıYavrununbeslenmesi PRS kılakciğersabitsütlekuru pulakciğerdeğişkenyavru kendibeslenirtüyakciğer +hava keselerisabitkuluçka,besin getirme
Yazılı sorusuTabloda P, R ve S hayvanlarının bazı özellikleri verilmiştir. a) Her hayvanın hangi omurgalı sınıfında olduğunu gerekçesiyle yazınız. b) Vücut sıcaklığı bakımından P ile R'yi karşılaştırınız; bu farkın hayvanların kış aylarındaki etkinliğine etkisini açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) P memelidir: vücudu kıllıdır ve yavrusunu sütle besler. R sürüngendir: derisi kuru ve pulludur, vücut sıcaklığı değişkendir. S kuştur: vücudu tüylüdür ve akciğerlerine bağlı hava keseleri vardır. b) P'nin vücut sıcaklığı sabit, R'ninki değişkendir. Sabit sıcaklıklı P soğukta da vücut sıcaklığını koruyup etkin kalabilir, ama bunun için daha çok besin harcar. Değişken sıcaklıklı R'nin vücudu soğukta soğur, hareketleri yavaşlar; kış aylarını çoğu zaman hareketsiz ya da kış uykusunda geçirir.

  • Üç hayvanın sınıfını doğru yazmak — 3 puan
  • Her sınıfı ayırt edici özellikle gerekçelendirmek — 3 puan
  • Sabit ve değişken sıcaklığı kış etkinliğiyle karşılaştırmak — 4 puan

Omurgalıların beş sınıfı

Cevabın nasıldı?
ÖNEM · BİYOÇEŞİTLİLİK

Biyoçeşitlilik: genden ekosisteme, Türkiye'nin zenginliği

MEB 9. sınıf · Organizasyon · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOmurgalı hayvanlar hangi sınıflara ayrılır, balık, amfibi, sürüngen, kuş ve memelinin özellikleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Omurgalılar kıkırdak ya da kemikten iç iskelete ve omurgaya sahip hayvanlardır; beş sınıfa ayrılır. Balıklar solungaçla, amfibiler larvada solungaçla, erginde akciğer ve deriyle solunum yapar. Sürüngenler kuru, pullu derili ve kabuklu yumurtalıdır. Kuşlar tüylü ve gagalıdır, memeliler kıllıdır ve yavrularını sütle besler. Kuş ve memelilerin vücut sıcaklığı sabittir.

Omurgalıların beş sınıfı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Biyoçeşitlilik nedir, Türkiye biyoçeşitlilik bakımından neden zengindir?

Kısa cevap: Biyoçeşitlilik (biyolojik çeşitlilik), bir bölgedeki canlıların çeşitliliğidir ve üç düzeyde incelenir: genetik çeşitlilik, tür çeşitliliği ve ekosistem çeşitliliği. Yalnız belirli bir bölgede doğal olarak yaşayan türe endemik tür denir. Türkiye; üç farklı bitki coğrafyası bölgesinin kesiştiği yerde olması, iklim ve yükselti çeşitliliği nedeniyle biyoçeşitlilik ve endemik tür bakımından çok zengindir.

Kaz Dağları'nda yetişen bir göknar türüne, Van Gölü'nün sodalı suyunda yaşayan inci kefaline dünyanın başka hiçbir yerinde doğal olarak rastlanmaz. Bu canlılar yok olursa onları başka bir ülkeden getiremezsin.

Üç düzey

Biyoçeşitlilik, bir bölgede ya da bütün dünyada yaşayan canlıların çeşitliliğini anlatan kavramdır ve üç düzeyde ele alınır. Genetik çeşitlilik, aynı türün bireyleri arasındaki kalıtsal farklılıklardır; Canlıların ortak özellikleri sayfasında gördüğün varyasyon buna dayanır. Elmanın onlarca farklı çeşidinin olması genetik çeşitliliktir. Tür çeşitliliği, bir bölgedeki farklı türlerin sayısı ve çokluğudur. Ekosistem çeşitliliği ise orman, bozkır, göl, akarsu, deniz, sulak alan gibi farklı yaşam ortamlarının çeşitliliğidir.

Endemik tür ve Türkiye

Doğal olarak yalnız belirli bir bölgede yaşayan türe endemik tür denir. Türkiye endemik türler bakımından Avrupa ve Orta Doğu'nun en zengin ülkelerindendir. Ülkemizde yaklaşık 12 bin bitki türü bulunur ve bunların üç binden fazlası yalnız Türkiye'de doğal olarak yetişir; yani bitki türlerimizin kabaca dörtte biri ile üçte biri arası endemiktir. Kazdağı göknarı ve Van Gölü'ne özgü inci kefali endemik türlerimize örnektir.

Türkiye'nin bu zenginliğinin birkaç nedeni vardır. Anadolu, üç farklı bitki coğrafyası bölgesinin (Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve İran-Turan) kesiştiği yerdedir. Kısa mesafelerde iklim, toprak ve yükselti hızla değişir: aynı gün içinde deniz kıyısından alpin çayırlara çıkabilirsin. Üç tarafının denizlerle çevrili olması, binlerce göl, akarsu ve sulak alan farklı ekosistemler oluşturur.

Biyoçeşitlilik genlerden ekosistemlere kadar iç içe üç düzeyde görülür; her düzeyi aynı tehditler zayıflatır.Görsel: Sınav Defteri

Neden korumalıyız?

Yabani türler, kültür bitkilerini hastalıklara karşı güçlendirecek genleri saklar; birçok ilaç bitki, mantar ve bakterilerden elde edilir. Yaşam alanlarının yok edilmesi, kirlilik, istilacı türler, iklim değişikliği ve bilinçsiz avlanma ya da toplama biyoçeşitliliği tehdit eder. Endemik bir türün yaşadığı tek alan yok olursa tür dünyadan tamamen silinir. Türkiye'de türler Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğünün yürüttüğü Nuh'un Gemisi Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanı'nda kayıt altına alınır; milli parklar ve koruma alanları da yaşam alanlarını korur.

Akılda kalsın: Biyoçeşitlilik = genetik + tür + ekosistem çeşitliliği. Endemik = yalnız o bölgede doğal yaşayan. Türkiye: üç bitki coğrafyası bölgesinin kesişimi, iklim ve yükselti farkı, denizler ve sulak alanlar.
Yazılıda

Nasıl sorulurTürkiye'nin biyoçeşitliliğiyle ilgili kısa bir veri ya da harita verilir; biyoçeşitliliğin düzeylerini tanımlaman, Türkiye'nin zenginliğinin nedenlerini açıklaman ve koruma önerisi sunman istenir.

TuzakEndemik türü "nesli tükenmekte olan tür" ile karıştırmak, genetik çeşitliliği tür sayısı sanmak.

Tam puan içinEn az iki coğrafi nedeni yaz, endemik türün neden daha kolay yok olabileceğini ekle.

?Soru çöz düzeyler

Malatya'da yetiştirilen kayısının yüzlerce farklı çeşidinin bulunması biyoçeşitliliğin hangi düzeyine örnektir?

✓ B. Kayısı çeşitlerinin hepsi aynı türdendir; aralarındaki farklar tür içi kalıtsal farklılıktır, yani genetik çeşitliliktir. A farklı yaşam ortamlarıyla ilgilidir. C farklı türlerin sayısıdır; burada tek tür var. D bir türün yalnız belirli bölgede doğal yaşamasıdır; kayısı çeşitleri yetiştirilen kültür bitkileridir.

⇄Bilgi eşleştirme örnek → kavram

Yazılı sorusuTürkiye'de yaklaşık 12 bin bitki türü bulunur ve bunların üç binden fazlası endemiktir. a) Endemik tür kavramını açıklayınız. b) Türkiye'nin biyoçeşitlilik bakımından zengin olmasının iki nedenini yazınız. c) Endemik türlerin yok olma riskinin neden daha yüksek olduğunu açıklayıp koruma için bir öneri yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Endemik tür, doğal olarak yalnız belirli bir bölgede yaşayan türdür; örneğin Kazdağı göknarı yalnız Kaz Dağları'nda doğal olarak yetişir. b) Türkiye üç farklı bitki coğrafyası bölgesinin kesiştiği yerdedir; ayrıca kısa mesafelerde iklim ve yükselti değiştiği için çok farklı yaşam ortamları bulunur. c) Endemik türler tek ve çoğu zaman dar bir alanda yaşadığı için o alan yapılaşma, kirlilik ya da yangınla yok olursa türün başka yerde yaşayan bireyi kalmaz ve tür tamamen yok olur. Bu türlerin yaşadığı alanlar koruma altına alınmalı, doğadan bilinçsiz toplanmaları önlenmelidir.

  • Endemik türü doğru tanımlamak — 2 puan
  • Türkiye'nin zenginliğinin iki nedenini yazmak — 4 puan
  • Yüksek riski açıklayıp koruma önerisi yazmak — 4 puan

Biyoçeşitlilik ve Türkiye

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Biyoloji serisindeki Ekosistem ekolojisi sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir hayvan hücresi bir çözeltiye konduktan sonra hücrenin hacminin azaldığı görülüyor. Çözelti ve suyun hareketi için hangisi doğrudur?

✓ D. Hacim azaldıysa hücre su kaybetmiştir; su çözünen maddenin çok olduğu dış ortama geçtiğine göre çözelti hipertoniktir. A hipotonik ortamda hücre şişer. B izotonik ortamda hacim değişmez. C ozmozda hareket eden çözünen madde değil sudur.Kaynak: Hücre zarından madde geçişleri · Ozmoz ve ortam türleri

?Soru 2

Bilimsel adları Quercus robur, Quercus cerris ve Fagus orientalis olan üç ağaç için hangisi kesinlikle söylenebilir?

✓ A. Bilimsel adın ilk sözcüğü cinsi gösterir; ikisi de Quercus cinsindendir. B tür adı iki sözcüğün tamamıdır; üçünün adı farklı olduğu için farklı türlerdir. C ilk sözcükleri farklı, yani farklı cinstendir. D üçü de ağaçtır, bitkiler âlemindedir; farklı cins olmak farklı âlem demek değildir.Kaynak: Sınıflandırma ve üç üst âlem · İkili adlandırma ve kategoriler

?Soru 3

Bir kök hücresinde potasyum iyonu derişimi topraktakinden yüksektir; buna rağmen hücre topraktan potasyum almaya devam ediyor. Kök hücrelerine solunumu durduran bir madde verilince potasyum alımı duruyor. Bu geçiş hangisidir?

✓ A. İyon az olduğu topraktan çok olduğu hücreye geçiyor ve solunum durunca, yani ATP üretimi kesilince geçiş duruyor; bu aktif taşımadır. B çoktan aza ve enerjisiz olur. C yalnız suyun geçişidir. D maddeyi hücreden dışarı verir, içeri almaz.Kaynak: Hücre zarından madde geçişleri · Aktif taşıma, endositoz, ekzositoz

?Soru 4

Glikoz, derişiminin yüksek olduğu kandan derişiminin düşük olduğu bir hücreye zardaki taşıyıcı proteinlerle ve ATP harcanmadan geçiyor. Bu geçiş hangisidir?

✓ B. Çoktan aza, enerjisiz ve taşıyıcı proteinle olan geçiş kolaylaştırılmış difüzyondur. A'da protein kullanılmaz. C'de yön azdan çoğadır ve ATP harcanır. D'de büyük maddeler zarın oluşturduğu keseyle alınır ve enerji harcanır.Kaynak: Hücre zarından madde geçişleri · Dört ölçüt ve difüzyon

?Soru 5

Bir sporcunun bacak kası hücreleri ile yağ ve hormon yapımında görevli bir bez hücresi karşılaştırılıyor. Kas hücresinde ve bez hücresinde sırasıyla hangi organellerin daha gelişmiş olması beklenir?

✓ D. Kas çok enerji harcar, bu yüzden ATP üreten mitokondrisi fazladır; lipit ve steroit hormon yapan hücrede granülsüz ER gelişmiştir. A kloroplast hayvan hücresinde bulunmaz. B lizozom sindirimde, koful depoda görevlidir; verilen işlerle doğrudan ilgili değildir. C organelleri yer değiştirmiş: enerji için mitokondri kas hücresinde olmalıdır.Kaynak: Hücre ve alt birimleri · Zarlı organeller

?Soru 6

Tek hücreli bir canlıda çekirdek zarı ve zarlı organel bulunmuyor, kromozomu halkasal, hücre duvarında peptidoglikan yok ve DNA'sının bir kısmı histonlara sarılı. Bu canlı hangi domaindedir?

✓ D. Çekirdek ve zarlı organelin olmaması prokaryotu gösterir; peptidoglikansız duvar ve histon bulunması arkelere özgüdür. A bakterilerin duvarında peptidoglikan olurdu. B histon tek başına yetmez; çekirdeği yoktur. C tek hücreli olmak üç domainde de görülür.Kaynak: Sınıflandırma ve üç üst âlem · Üç üst âlem (domain)

?Soru 7

Bir öğrenci köpek balığı, yunus, ahtapot ve yengeci "suda yaşayanlar" adıyla aynı gruba koyuyor. Bu gruplamanın bilimsel sınıflandırma açısından eksikliği hangisidir?

✓ C. Aynı ortamda yaşamak akraba olmayı göstermez; yunus memeli, köpek balığı balık, ahtapot yumuşakça, yengeç eklem bacaklıdır. A dört farklı türdür. B yaşam alanı yardımcı bir ölçüt olabilir, ama tek başına yetmez. D yalnız yunus memelidir.Kaynak: Sınıflandırma ve üç üst âlem · Neden ve nasıl sınıflandırırız?

?Soru 8

Bir hastanede, antibiyotiğe dirençli bir bakteri türünün bu direnci başka bakterilere de aktarabildiği belirleniyor. Direnç genlerinin en büyük olasılıkla taşındığı yapı hangisidir?

✓ B. Plazmitler ana DNA'dan ayrı küçük halkasal DNA'lardır; antibiyotik direnci gibi genleri çoğunlukla bunlar taşır ve bakteriler arasında aktarılabilir. A hareketi sağlar, gen taşımaz. C koruyucu bir dış katmandır. D protein yapar; kalıtım bilgisini saklamaz.Kaynak: Sınıflandırma ve üç üst âlem · Bakteriler ve arkeler

?Soru 9

Mikroskopla incelenen bir hücrede ribozom, hücre zarı, hücre duvarı ve sitoplazmada serbest duran halkasal DNA görülüyor; çekirdek zarı ve mitokondri görülmüyor. Bu hücre için hangisi söylenebilir?

✓ A. Çekirdek zarının ve zarlı organelin olmaması, DNA'nın sitoplazmada serbest durması prokaryot hücreyi gösterir. B hücre duvarını yalnız bitkiye bağlıyor; bakterilerde de duvar vardır. C ribozom iki hücre tipinde de bulunur, ayırt edici değildir. D prokaryotlar canlıdır; çekirdek zarının olmaması canlılığı ortadan kaldırmaz.Kaynak: Hücre ve alt birimleri · Prokaryot ve ökaryot hücre

?Soru 10

Hücre zarı ile hücre duvarı için verilen ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ C. Zar her hücrenin sınırıdır; duvar ise bitki, mantar, bakteri ve arkelerde bulunur, hayvanlarda yoktur. A geçirgenlikleri ters yazıyor. B hayvan hücresini unutuyor. D duvarın yapısı canlıya göre değişir: mantarda kitin, bakteride peptidoglikan.Kaynak: Hücre ve alt birimleri · Hücre zarı, hücre duvarı, sitoplazma
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Biyoloji soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →