Protistler ve mantarlar: ökaryotların en az tanınanları
MEB 9. sınıf · Organizasyon · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBakterilerin ve arkelerin özellikleri nelerdir, insan hayatına etkileri nedir?Bağlantılı konudan (Sınıflandırma ve üç üst âlem). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Bakteriler tek hücreli prokaryotlardır; duvarlarında peptidoglikan bulunur, bazılarında plazmit, pilus, kamçı ve kapsül vardır. Toprakta, suda, havada ve canlıların içinde yaşar; bazıları hastalık yapar, birçoğu yararlıdır. Arkeler de tek hücreli prokaryotlardır; duvarlarında peptidoglikan yoktur, zar lipitleri farklıdır ve birçoğu aşırı sıcak, tuzlu ya da asidik ortamlarda yaşar.
✎Konu anlatımı
Protistlerin ve mantarların özellikleri nelerdir, mantarlar neden bitki değildir?
Kısa cevap: Protistler çoğu tek hücreli, bazıları çok hücreli ya da koloni hâlinde yaşayan, genellikle nemli ortamlarda bulunan ökaryotlardır; fotosentez yapanları da hazır besin alanları da vardır. Mantarlar kitinli hücre duvarına sahip, besinini üretemeyen ökaryotlardır; çoğu çürükçüldür, hiflerden oluşur ve sporla çoğalır. Maya tek hücreli bir mantardır.Akvaryumun camında biriken yeşil tabaka da, bayatlayan ekmeğin üstündeki gri tüyler de, hamuru kabartan maya da canlıdır. Üçü de ökaryottur; ama ne bitki ne hayvandır.
Sınıflandırma ve üç üst âlem sayfasında ökaryotların dört âleme ayrıldığını gördük: protistler, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar. Bu sayfada dört âlemi sırayla tanıyacak, sonra canlı çeşitliliğinin Türkiye için ne anlama geldiğine bakacağız.
Protistler
Protistler, ökaryot olup bitki, mantar ya da hayvan sayılmayan canlıların toplandığı çok çeşitli bir âlemdir. Amip, öglena ve terliksi hayvan (paramesyum) tek hücrelidir; yeşil, kırmızı ve esmer algler ise çok hücreli ya da koloni hâlinde yaşar. Genellikle denizlerde, tatlı sularda ve nemli topraklarda bulunurlar.
Beslenme biçimleri farklıdır: algler ve öglena kloroplastlarıyla fotosentez yapar, amip ve terliksi hayvan hazır besin alır. Öglena ışıkta besinini üretip karanlıkta hazır besin alabilir. Bazı protistler parazittir: sıtma hastalığının etkeni bir protisttir ve sivrisinekle bulaşır. Hareket için amip yalancı ayak, terliksi hayvan sil, öglena kamçı kullanır. Protistler çoğunlukla eşeysiz ürer. Denizlerdeki mikroskobik algler besin zincirinin başında yer alır ve atmosferdeki oksijenin önemli bir kısmını üretir.
Mantarlar
Mantarlar ökaryottur ve hücre duvarları kitin içerir. Kloroplastları yoktur, besinlerini üretemezler. Çoğu çürükçüldür: enzimlerini dışarı salgılayıp ölü bitki ve hayvan kalıntılarını ayrıştırır, açığa çıkan küçük molekülleri emer. Böylece doğada maddelerin yeniden kullanılmasını sağlarlar.
Çok hücreli mantarların vücudu hif denen ince ipliklerden oluşur; hiflerin oluşturduğu ağa miselyum denir. Toprak üstünde gördüğümüz şapkalı kısım üreme yapısıdır ve spor üretir; sporlar rüzgârla yayılıp yeni mantarları oluşturur. Maya tek hücreli bir mantardır ve tomurcuklanarak çoğalır. Bazı mantarlar alg ya da fotosentez yapan bakterilerle birlikte yaşayarak likenleri oluşturur; likenler çıplak kayalarda bile yaşayabilir.
| Mantar neden bitki değildir? | Mantar | Bitki |
|---|---|---|
| Hücre duvarı | Kitin | Selüloz |
| Kloroplast, fotosentez | Yok | Var |
| Beslenme | Heterotrof (çoğu çürükçül) | Ototrof |
| Depo karbohidratı | Glikojen | Nişasta |
Mantarların yararları ve zararları birlikte anılır. Maya ekmek ve yoğurt benzeri ürünlerde, bazı mantarlar besin olarak kullanılır; ilk antibiyotik olan penisilin bir küf mantarından elde edilmiştir. Öte yandan küfler gıdaları bozar, bazı mantarlar zehirlidir, pamukçuk ve ayak mantarı gibi hastalıklara yol açanlar vardır. Doğadan toplanan mantarı tanımadan yemek ölümcül olabilir.
Nasıl sorulurBir canlının özellikleri verilir; protist mi mantar mı olduğunu gerekçesiyle yazman ya da mantarların neden bitki sayılmadığını açıklaman istenir.
TuzakFotosentez yapan öglenayı bitki sanmak, mantarı hareketsiz olduğu için bitki saymak, protistlerin hepsini tek hücreli sanmak.
Tam puan içinHücre duvarı, beslenme ve hücre sayısı ölçütlerinden en az ikisini kullan.
?Soru çöz âlem
Bir canlı hakkında şunlar biliniyor: ökaryottur, hücre duvarı kitin içerir, kloroplastı yoktur, ölü yaprakları dışarı salgıladığı enzimlerle ayrıştırıp besin elde eder. Bu canlı hangi âlemdedir?
⇄Bilgi eşleştirme canlı → özellik
Yazılı sorusuOrmanda düşen yaprakların ve ölü ağaçların yıllar içinde toprağa karıştığı görülür. Mantarların bu süreçteki rolünü beslenme biçimleriyle açıklayınız. Mantarların bitkiler âleminde yer almamasının iki nedenini yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Mantarlar çürükçüldür: enzimlerini dışarı salgılayarak ölü yaprak ve ağaçları küçük moleküllere ayrıştırır, bu molekülleri emerek beslenir. Bu sırada ölü canlıdaki maddeler toprağa geri döner ve bitkiler tarafından yeniden kullanılır; mantarlar olmasa ölü kalıntılar birikirdi. Mantarlar bitki değildir, çünkü kloroplastları yoktur ve fotosentez yapamaz, besinlerini hazır alırlar. Ayrıca hücre duvarları selüloz değil kitin içerir ve fazla besini nişasta değil glikojen olarak depolarlar.
- Çürükçül beslenmeyi açıklamak — 3 puan
- Maddelerin doğaya geri kazandırılmasını yazmak — 3 puan
- Bitki olmamasının iki nedenini yazmak — 4 puan