Biyoloji ve bilimsel araştırma: dönüm noktaları, bilimin doğası, kontrollü deney, bilim etiği

Penisilinden CRISPR'a biyoloji hayatımızı nasıl değiştirdi, bilim insanı bir soruyu nasıl araştırır, hangi sınırı aşmamalıdır? Yazılının ilk sorularının konusu burada.

4 durak9. sınıf · 1. dönem 1–2. yazılı
8 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 8tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · BİYOLOJİ

Biyoloji ve dönüm noktaları: mikroskoptan mRNA aşısına

MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Biyoloji neden önemlidir, biyolojinin dönüm noktaları nelerdir?

Kısa cevap: Biyoloji, canlıların yapısını, işleyişini ve çevreleriyle ilişkisini inceleyen bilimdir. Dönüm noktası, kendinden sonraki araştırmaların yönünü değiştiren buluştur. Mikroskop, hücre teorisi, kalıtım kuralları, antibiyotik, DNA'nın çift sarmal yapısı, PZR, klonlama, insan genom projesi, CRISPR ve mRNA aşıları bunlara örnektir.

Büyükannenin çocukluğunda basit bir yara iltihabı ölümcül olabiliyordu. Bugün aynı enfeksiyon birkaç günlük ilaçla geçiyor. Aradaki farkı yaratan, bir laboratuvarda unutulmuş bir petri kabıdır.

Biyoloji, canlıları ve yaşamı inceleyen bilimdir. Bir hücrenin nasıl çalıştığını da, bir ormandaki canlıların birbirini nasıl etkilediğini de araştırır. Hastalıkların nedenini bulmak, yeni ilaç geliştirmek, daha verimli tarım yapmak ve doğayı korumak biyolojik bilgiye dayanır.

Dönüm noktası ne demek?

Bilimde her buluş aynı ağırlıkta değildir. Bazıları insanların düşünme biçimini değiştirir ve yeni bir araştırma alanı açar. Böyle buluşlara dönüm noktası denir. Bir buluşun dönüm noktası sayılması için iki soruya bakılır: Kendinden sonraki araştırmalara yön verdi mi? İnsan hayatına somut bir katkı sağladı mı?

Biyolojinin dönüm noktaları kabaca üç döneme ayrılır: görmeyi sağlayan buluşlar, hastalıkla mücadele, DNA'yı okuyup değiştirme.Görsel: Sınav Defteri

Görmekten değiştirmeye

15. yüzyılda Akşemseddin, hastalıkların gözle görülmeyen canlı tohumlarla bulaştığını ileri sürdü; bu fikir mikrobun keşfinden yüzyıllar önceydi. 1665'te Robert Hooke, kendi yaptığı mikroskopla mantar dokusunda küçük odacıklar gördü ve onlara "hücre" dedi. Mikroskop sayesinde 19. yüzyılda hücre teorisi kuruldu: bütün canlılar hücrelerden oluşur, her hücre var olan bir hücreden gelir.

1865'te Gregor Mendel, bezelyelerle yaptığı deneylerle özelliklerin kuşaktan kuşağa belirli kurallarla aktarıldığını gösterdi. 1928'de Alexander Fleming, küf mantarının bakteri üremesini durdurduğunu fark etti; böylece ilk antibiyotik olan penisilin bulundu. Bakteri kaynaklı birçok ölümcül hastalık tedavi edilebilir oldu.

1953'te DNA'nın çift sarmal yapısı ortaya kondu; bu çalışmada Rosalind Franklin'in X ışını görüntüleri, James Watson ile Francis Crick'in modeline yol gösterdi. Sonraki yıllarda bir canlının genini başka bir canlıya aktarmak (rekombinant DNA), bir DNA parçasını milyonlarca kez çoğaltmak (PZR) ve bir vücut hücresinden kopya canlı elde etmek (Dolly) mümkün oldu.

2003'te insanın bütün DNA dizisi okundu. 2012'de geliştirilen CRISPR-Cas yöntemi, DNA'da istenen yeri bir makas gibi kesip düzenlemeyi sağladı. COVID-19 salgınında kullanılan mRNA aşıları da bu birikimin ürünüdür. Biyoteknolojinin bu yöntemlerinin nasıl çalıştığını ilerideki yıllarda öğreneceksin; şimdilik her birinin ne kazandırdığını bilmen yeterli.

Buluşİnsan hayatına katkısı
MikroskopHücreyi ve mikroorganizmaları görmeyi sağladı.
AntibiyotikBakteri enfeksiyonları tedavi edilebilir oldu.
Rekombinant DNAİnsülin gibi ilaçlar bakterilere ürettirildi.
PZRHastalık tanısı ve adli incelemede az miktardaki DNA çoğaltılabildi.
İnsan genom projesiKalıtsal hastalıklara yol açan genler daha kolay bulundu.
mRNA aşısıYeni bir salgına karşı kısa sürede aşı üretildi.
Akılda kalsın: Dönüm noktası = sonraki araştırmalara yön + insan hayatına katkı. Önce görmeyi (mikroskop), sonra tedaviyi (antibiyotik), en son DNA'yı okumayı ve değiştirmeyi öğrendik.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir buluş verilir; neden dönüm noktası sayıldığını ve insan hayatına katkısını açıklaman istenir.

TuzakBuluşun yalnız adını ya da tarihini yazıp katkısını atlamak.

Tam puan içinBuluşun ne sağladığını ve bugün hangi alanda kullanıldığını somut bir örnekle yaz.

?Soru çöz dönüm noktası

Bir hastanede, hastadan alınan çok az miktardaki virüs DNA'sı çoğaltılarak hastalığın tanısı konuyor. Bu uygulama en doğrudan hangi dönüm noktasına dayanır?

✓ B. PZR, belirli bir DNA parçasını milyonlarca kez çoğaltır; tanı testleri bu sayede az örnekle çalışır. A canlıların hücreden oluştuğunu söyler, DNA çoğaltmaz. C bakteriyi öldüren ilaçtır, virüse ve tanıya ilişkin değildir. D özelliklerin aktarılma kurallarıdır, laboratuvar yöntemi değildir.

⇄Bilgi eşleştirme bilim insanı → katkı

Yazılı sorusuAntibiyotiğin keşfi biyolojide bir dönüm noktası olarak kabul edilir. Bu buluşun neden dönüm noktası sayıldığını iki gerekçeyle açıklayınız. Günümüzde bu buluşun etkisini azaltan bir sorunu belirtiniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Penisilinle başlayan antibiyotikler, önceden ölümcül olan bakteri enfeksiyonlarını tedavi edilebilir hâle getirdi; ameliyatlar ve doğum çok daha güvenli oldu. Ayrıca yeni antibiyotik arayışı başlattı ve mikroorganizmalarla ilgili araştırmalara yön verdi. Bugün bilinçsiz ve gereksiz antibiyotik kullanımı, antibiyotiklere dirençli bakterilerin artmasına yol açıyor; bu da ilaçların etkisini azaltıyor.

  • İnsan hayatına somut katkıyı (enfeksiyon tedavisi, güvenli ameliyat) yazmak — 4 puan
  • Sonraki araştırmalara yön verdiğini yazmak — 3 puan
  • Antibiyotik direncini sorun olarak belirtmek — 3 puan

Biyoloji ve dönüm noktaları

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · BİLİMİN DOĞASI

Bilimin doğası: bilimsel bilgi nasıl üretilir, neden değişir?

MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBiyoloji neden önemlidir, biyolojinin dönüm noktaları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Biyoloji, canlıların yapısını, işleyişini ve çevreleriyle ilişkisini inceleyen bilimdir. Dönüm noktası, kendinden sonraki araştırmaların yönünü değiştiren buluştur. Mikroskop, hücre teorisi, kalıtım kuralları, antibiyotik, DNA'nın çift sarmal yapısı, PZR, klonlama, insan genom projesi, CRISPR ve mRNA aşıları bunlara örnektir.

Biyoloji ve dönüm noktaları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bilimin doğası nedir, bilimsel bilgi neden değişebilir?

Kısa cevap: Bilimin doğası, bilimsel bilginin nasıl üretildiğini ve hangi özellikleri taşıdığını anlatır. Bilimsel bilgi gözlem ve çıkarıma dayanır, yeni kanıtla değişebilir, bilim insanının bakış açısından ve toplumdan etkilenir. Tek bir bilimsel yöntem yoktur. Teori ile kanun farklı şeyleri açıklar; teori kanuna dönüşmez.

Yıllarca mide ülserinin stres ve baharatlı yemekten çıktığı öğretildi. 1980'lerde iki bilim insanı ülserli midelerde bir bakteri buldu; bugün ülser çoğunlukla antibiyotikle tedavi ediliyor.

Bilimin doğası, bilimin nasıl çalıştığını anlatan kavramdır: bilgi nasıl elde edilir, nasıl sınanır, toplumla nasıl ilişkilenir? Bu özellikleri bilen biri, internette gördüğü "bilimsel" bir iddiayı hemen kabul etmez; kanıtına ve yöntemine bakar.

Gözlem ve çıkarım

Gözlem, duyu organlarıyla ya da araçlarla bilgi toplamaktır. "Yaprak sarı" nitel bir gözlem, "yaprak 6 cm" nicel bir gözlemdir. Çıkarım ise gözleme dayanarak yapılan yorumdur: "Yaprak sarardığına göre bitki yeterince ışık almıyor olabilir." Bilimsel bilgi ikisinin birlikte kullanılmasıyla oluşur; çıkarım her zaman gözlemle sınanmaya açık kalır.

ÖzellikNe anlatır?
DeğişebilirlikYeni kanıt gelince bilgi düzeltilir ya da değişir.
Gözlem ve çıkarıma dayanmaBilgi, sistemli gözlem ve bu gözlemlere dayalı yorumla üretilir.
ÖznellikBilim insanının eğitimi ve bakış açısı yorumunu etkileyebilir.
Sosyal ve kültürel yapıToplumun ihtiyaçları ve değerleri hangi sorunun araştırılacağını etkiler.
ÖzgünlükBilinmeyeni ortaya çıkarır ya da bilineni yeni bir açıdan yorumlar.
Tek yöntem yokHer araştırma aynı basamakları aynı sırayla izlemez.
Teori ≠ kanunKanun "nasıl", teori "neden" sorusunu cevaplar; biri ötekine dönüşmez.

Bilimsel bilgi kesin değildir

Ülser örneği bilimsel bilginin değişebilir olduğunu gösterir. Bu bilimin zayıflığı değil, gücüdür: bilim yanlışını kanıtla düzeltir. 17. yüzyılda pek çok kişi kurtçukların çürüyen etten kendiliğinden oluştuğuna inanıyordu. Kapalı ve açık kaplarla yapılan deneyler, kurtçukların sineklerin bıraktığı yumurtalardan çıktığını gösterdi; eski fikir terk edildi.

Bilim insanı da bir insandır. Aynı veriye bakan iki araştırmacı farklı yorum yapabilir; buna öznellik denir. Bu yüzden sonuçlar yayımlanır, başka bilim insanları deneyi tekrarlar ve yorumlar tartışılır. Toplumun ihtiyaçları da bilimi yönlendirir: bir salgın döneminde aşı araştırmalarının hızlanması bunun örneğidir.

Teori ve kanun

Günlük dilde "teori" kanıtlanmamış tahmin gibi kullanılır; bilimde öyle değildir. Kanun, bir olayın nasıl gerçekleştiğini tarif eder: Mendel'in kuralları, özelliklerin yavrulara hangi oranlarla geçtiğini söyler. Teori ise olayların neden öyle olduğunu açıklayan, çok sayıda kanıtla desteklenen geniş bir açıklamadır: hücre teorisi buna örnektir. İkisi arasında basamak ilişkisi yoktur; yeterince kanıtlanan teori kanun olmaz.

Akılda kalsın: Bilimsel bilgi: kanıta dayanır, değişebilir, tek yöntemle üretilmez. Kanun "nasıl", teori "neden" der; teori büyüyüp kanun olmaz.
Yazılıda

Nasıl sorulurKısa bir bilim tarihi olayı verilir; olayın bilimin doğasının hangi özelliğini gösterdiğini açıklaman istenir.

Tuzak"teori kanıtlanınca kanun olur" yazmak ya da gözlemle çıkarımı karıştırmak.

Tam puan içinÖzelliğin adını yaz ve olaydaki hangi gelişmenin bunu gösterdiğini cümleyle bağla.

?Soru çöz teori ve kanun

Bir öğrenci "Hücre teorisi yeterince kanıtlandığı için ileride hücre kanunu olacak." diyor. Bu ifadedeki yanlışlık en iyi hangisiyle açıklanır?

✓ D. Kanun olayın nasıl olduğunu, teori neden olduğunu açıklar; aralarında basamak ilişkisi yoktur. A yanlış: hücre teorisi çok sayıda kanıta dayanır. B bilginin değişebilirliğini yok sayıyor. C tek yöntem yanılgısıdır; gözlem ve karşılaştırma da bilgi üretir.

▭Boşluk doldurma

"Fidan 12 cm uzadı." cümlesi bir gözlemdir. "Fidan güneşli pencerede olduğu için hızlı uzadı." cümlesi ise bir dır. Ülserin bakteriden kaynaklandığının bulunması, bilimsel bilginin olduğunu gösterir.

nicelnitelçıkarımdeğişebilirkesin
Yazılı sorusuBir dönem bazı bilim insanları kurtçukların çürüyen etten kendiliğinden oluştuğunu düşünüyordu. Daha sonra yapılan kontrollü deneyler, kurtçukların sinek yumurtalarından çıktığını gösterdi. Bu olayın bilimin doğasıyla ilgili hangi iki özelliği gösterdiğini açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Olay, bilimsel bilginin değişebilir olduğunu gösterir: uzun süre kabul gören bir fikir, yeni kanıt elde edilince terk edilmiştir. Ayrıca bilimsel bilginin gözlem ve deneye dayandığını gösterir: kurtçukların nereden geldiği tartışmayla değil, kapalı ve açık kapların karşılaştırıldığı deneylerle çözülmüştür. Bu yüzden bilimsel bilgi kesin ve mutlak değildir; kanıta göre güncellenir.

  • Bilginin değişebilir olduğunu olaya bağlayarak yazmak — 5 puan
  • Bilginin gözlem/deney (kanıt) temelli olduğunu olaya bağlayarak yazmak — 5 puan

Bilimin doğası

Cevabın nasıldı?
YÖNTEM · KONTROLLÜ DENEY

Bilimsel araştırma süreci: hipotezden kontrollü deneye

MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBilimin doğası nedir, bilimsel bilgi neden değişebilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bilimin doğası, bilimsel bilginin nasıl üretildiğini ve hangi özellikleri taşıdığını anlatır. Bilimsel bilgi gözlem ve çıkarıma dayanır, yeni kanıtla değişebilir, bilim insanının bakış açısından ve toplumdan etkilenir. Tek bir bilimsel yöntem yoktur. Teori ile kanun farklı şeyleri açıklar; teori kanuna dönüşmez.

Bilimin doğası

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bilimsel yöntem basamakları nelerdir, bağımlı ve bağımsız değişken nedir?

Kısa cevap: Bilimsel araştırma genellikle gözlemle başlar; problem belirlenir, veri toplanır, sınanabilir bir hipotez kurulur, tahmin yapılır ve kontrollü deneyle test edilir. Deneyde araştırmacının değiştirdiği etken bağımsız, ölçülen sonuç bağımlı değişkendir. Kontrol grubu, değişkenin uygulanmadığı karşılaştırma grubudur.

Okul kantininden aldığın ekmeğin poşetinde bıraktığın dilim iki günde küflendi, masada açıkta kalan dilim ise kurudu ama küflenmedi. Bu bir tesadüf mü, yoksa bir nedeni mi var?

Önceki konuda bilimin tek bir yönteminin olmadığını gördük. Yine de biyolojide araştırmaların çoğu benzer bir yol izler. Bu yolu bilmek hem yazılıda hem de kendi deneyini tasarlarken işine yarar.

Araştırma çoğu zaman bir döngüdür: desteklenmeyen hipotez yerini yenisine bırakır.Görsel: Sınav Defteri

Gözlemden hipoteze

Ekmek örneğinde ilk adım gözlemdir: poşetteki dilim küflendi. Buradan bir problem çıkar: "Ekmeğin küflenmesini ne hızlandırır?" Araştırmacı konuyla ilgili bilgi toplar; küf mantarlarının nemli ortamı sevdiğini okur. Sonra bir hipotez kurar: "Nem, ekmeğin küflenmesini hızlandırır." Hipotez sınanabilir olmalıdır; deneyle doğru ya da yanlış çıkabilmelidir.

Hipotezden yola çıkan beklentiye tahmin denir: "Nemli poşetteki dilim, kuru poşettekinden daha önce küflenirse hipotez desteklenir." Tahmin, deneyin neyi ölçeceğini netleştirir.

Kontrollü deney ve değişkenler

Hipotezi sınamak için kontrollü deney yapılır: yalnız bir etken değiştirilir, gerisi her grupta aynı tutulur. Araştırmacının bilerek değiştirdiği etkene bağımsız değişken (burada nem), bu değişime bağlı olarak ölçülen sonuca bağımlı değişken (küflenme süresi) denir. Sıcaklık, ekmeğin türü ve dilim boyutu iki grupta da aynı tutulur; bunlara sabit tutulan (kontrol edilen) değişkenler denir.

Bağımsız değişkenin uygulandığı gruba deney grubu, uygulanmadığı karşılaştırma grubuna kontrol grubu denir. Kontrol grubu olmadan sonucun gerçekten nemden mi kaynaklandığını söyleyemezsin. Deney birkaç dilimle tekrarlanır; tek dilimdeki sonuç tesadüf olabilir.

Ekmek deneyiBu deneyde
Bağımsız değişkenPoşetteki nem (nemli / kuru)
Bağımlı değişkenKüfün görüldüğü gün
Sabit tutulanlarSıcaklık, ekmek türü, dilim boyutu, poşet türü
Kontrol grubuKuru poşetteki dilimler

Veriler analiz edilir ve sonuç çıkarılır. Hipotez desteklenmezse çöpe gitmez; yeni bir hipotezin başlangıcı olur. Sonuçlar paylaşılır ki başkaları deneyi tekrarlayabilsin. Deney sırasında laboratuvar kurallarına uymak (koruyucu gözlük, eldiven, küflü ürünü koklamamak) da sürecin parçasıdır.

Akılda kalsın: Değiştirdiğin = bağımsız, ölçtüğün = bağımlı, aynı tuttuğun = sabit. Kontrol grubu olmayan deney karşılaştırma yapamaz.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir deney düzeneği ya da tablo verilir; hipotezi, bağımlı ve bağımsız değişkeni, kontrol grubunu yazman ve sonucu yorumlaman istenir.

TuzakBağımlı ile bağımsız değişkeni ters yazmak, iki etkeni birden değiştiren deneyi geçerli saymak.

Tam puan içinHipotezi sınanabilir bir cümleyle yaz, her değişkeni deneydeki adıyla belirt.

?Soru çöz değişkenler

Bir öğrenci, aynı türden 20 fasulye tohumunu iki saksıya eşit bölüyor. Saksıları aynı odada tutuyor, birini musluk suyuyla, ötekini tuzlu suyla eşit miktarda suluyor ve 10 gün boyunca fidelerin boyunu ölçüyor. Bu deneyin bağımlı değişkeni hangisidir?

✓ A. Bağımlı değişken ölçülen sonuçtur: fidelerin boyu. B öğrencinin bilerek değiştirdiği etkendir, yani bağımsız değişken. C ve D iki saksıda aynı tutulan sabit değişkenlerdir; bunları bağımlı sanmak en sık yapılan karışıklıktır.

↕Sıralama araştırma basamakları

Ekmek araştırmasının basamaklarını doğru sıraya koy.

  1. "Nem küflenmeyi hızlandırır." hipotezini kurmak
  2. Poşetteki dilimin küflendiğini fark etmek
  3. Verileri karşılaştırıp hipotez hakkında karar vermek
  4. "Küflenmeyi ne hızlandırır?" sorusunu sormak
  5. Nemli ve kuru poşetlerle kontrollü deney yapmak
01357 0 sa4 sa8 sa12 sagünlük ışık süresi fide boyu (cm)
Yazılı sorusuŞekildeki deneyde aynı büyüklükteki dört tohum kabı aynı sıcaklıkta tutulmuş, kaplara eşit miktarda su verilmiş, yalnız günlük ışık süresi değiştirilmiştir. Grafikte 7. gündeki fide boyları verilmiştir. a) Deneyin hipotezini yazınız. b) Bağımsız ve bağımlı değişkeni belirtiniz. c) Grafiğe göre bir sonuç çıkarınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Hipotez: Günlük ışık süresi arttıkça fidelerin boyu artar. b) Bağımsız değişken günlük ışık süresidir; bağımlı değişken 7. gündeki fide boyudur. Sıcaklık, kap büyüklüğü ve su miktarı sabit tutulmuştur. c) Işık süresi 0 saatten 12 saate çıktıkça ortalama fide boyu 1 cm'den 7 cm'ye yükselmiştir; bu deneyde daha uzun ışık süresi fidelerin daha çok uzamasını sağlamıştır.

  • Sınanabilir bir hipotez yazmak — 3 puan
  • Bağımsız ve bağımlı değişkeni doğru belirtmek — 4 puan
  • Grafikteki değerlere dayanan bir sonuç yazmak — 3 puan

Bilimsel yöntem ve kontrollü deney

Cevabın nasıldı?
DEĞER · BİLİM ETİĞİ

Bilim etiği: doğru sonuca doğru yoldan ulaşmak

MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBilimsel yöntem basamakları nelerdir, bağımlı ve bağımsız değişken nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bilimsel araştırma genellikle gözlemle başlar; problem belirlenir, veri toplanır, sınanabilir bir hipotez kurulur, tahmin yapılır ve kontrollü deneyle test edilir. Deneyde araştırmacının değiştirdiği etken bağımsız, ölçülen sonuç bağımlı değişkendir. Kontrol grubu, değişkenin uygulanmadığı karşılaştırma grubudur.

Bilimsel yöntem ve kontrollü deney

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bilim etiği nedir, bir araştırmanın etiğe uygun olup olmadığı nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Bilim etiği, bilimsel araştırmanın planlanması, yürütülmesi ve yayımlanması sırasında uyulması gereken ahlaki ilkelerdir. Verileri uydurmamak ya da değiştirmemek, başkasının emeğini kaynak göstermeden kullanmamak, katılımcıların bilgilendirilmiş onayını almak, insanlara, hayvanlara ve çevreye zarar vermemek başlıca ilkelerdir.

Sınıfça bir anket yaptınız ve sonuçlar beklediğiniz gibi çıkmadı. Birkaç cevabı "düzeltip" sunumu güzelleştirmek cazip görünebilir; ama o andan sonra elinizdeki şey araştırma değil, uydurmadır.

Önceki konuda araştırmanın basamaklarını gördük. Bu basamakların her birinde verilmesi gereken kararlar vardır: Deneyde kimler ya da hangi canlılar yer alacak? Sonuç beklenmedik çıkarsa ne yapılacak? Başkasının bulgusu nasıl kullanılacak? Bilim etiği, bu sorulara yön veren ahlaki ilkelerin bütünüdür.

Temel ilkeler

İlkeNe demek?İhlal örneği
DürüstlükVeriler olduğu gibi kaydedilir ve raporlanır.Olmayan veri uydurmak, istenmeyen sonucu silmek
Kaynak göstermeBaşkasının fikri ve bulgusu adıyla belirtilir.İntihal: başkasının metnini kendi yazısı gibi sunmak
Bilgilendirilmiş onayKatılımcı amaç ve riskleri öğrenip gönüllü katılır.Habersiz kişiler üzerinde deney yapmak
Zarar vermemeİnsan, hayvan ve çevre korunur; risk en aza indirilir.Hayvana gereksiz acı çektirmek
GizlilikKatılımcının kişisel bilgisi korunur.Anket yanıtlarını isimleriyle paylaşmak

Uydurulmuş bir buluş

2004 ve 2005'te Güney Koreli bir araştırmacı, klonlanmış insan embriyolarından kök hücre elde ettiğini duyurdu ve dünyaca ünlü oldu. Başka laboratuvarlar sonuçları tekrarlayamadı. İnceleme, verilerin büyük kısmının uydurulduğunu ortaya koydu; makaleler geri çekildi. Ayrıca araştırmada kullanılan yumurta hücrelerinin bir kısmı, ekibindeki genç araştırmacılardan, gönüllülüğü şüpheli biçimde alınmıştı. Tek bir olayda hem dürüstlük hem gönüllülük ilkesi çiğnenmişti.

Bu olay, bilimin kendini nasıl düzelttiğini de gösterir: sonuçların yayımlanması ve başkalarınca tekrarlanması sahtekârlığı açığa çıkardı. Etik kurallar yalnız bilim insanını değil, bilime güvenen toplumu da korur. Uydurulmuş bir ilaç araştırması, insanların sağlığını doğrudan tehlikeye atabilir.

Bir araştırmayı nasıl değerlendirirsin?

Bir araştırmanın etiğe uygunluğunu incelerken kendine şu soruları sor: Katılımcılar bilgilendirildi ve gönüllü mü? Deneyin olası zararı, sağlayacağı yarara göre kabul edilebilir mi? Veriler eksiksiz raporlandı mı? Yararlanılan kaynaklar belirtildi mi? Bilgiyi kontrol ederken güvenilir kaynak kullan: bilimsel dergiler, üniversite ve resmî kurum siteleri, uzman görüşü.

Akılda kalsın: Dürüst veri, kaynak, gönüllü onay, zarar vermeme, gizlilik. Beklenmeyen sonuç da sonuçtur; silinmez, raporlanır.
Yazılıda

Nasıl sorulurKısa bir araştırma olayı verilir; etiğe uygun olup olmadığını gerekçesiyle değerlendirmen ve ihlal edilen ilkeyi yazman istenir.

TuzakYalnız "etik değil" deyip hangi ilkenin çiğnendiğini söylememek.

Tam puan içinİlkenin adını yaz, olaydaki ihlali o ilkeye bağla, nasıl yapılması gerektiğini öner.

?Soru çöz etik ilke

Bir araştırma grubu, yeni bir diş macununu denemek için okul öğrencilerine macunu dağıtıyor; öğrencilere ve ailelerine bunun bir deney olduğunu ve olası yan etkileri söylemiyor. Bu araştırmada öncelikle hangi etik ilke çiğnenmiştir?

✓ C. Katılımcılara amaç ve riskler anlatılmadan ve gönüllü onayları alınmadan deney yapılmıştır. A başkasının bulgusunu kullanmakla ilgilidir; olayda böyle bir durum yok. B verilerin değiştirilmesiyle ilgilidir; olayda veri değiştirme anlatılmıyor. D bir yayın aşamasıdır, ihlal deney başlamadan yapılmıştır.

⇄Bilgi eşleştirme olay → çiğnenen ilke

Yazılı sorusuBir öğrenci grubu, okul bahçesindeki bitkilere farklı gübreler uygulayıp büyümelerini ölçüyor. Sunumdan önce, bir gübrenin beklenenden kötü sonuç verdiğini görüp bu ölçümleri rapordan çıkarıyor ve internetten buldukları bir grafiği kaynak göstermeden ekliyorlar. Bu çalışmayı bilim etiği açısından değerlendiriniz; çiğnenen ilkeleri yazıp grubun ne yapması gerektiğini belirtiniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Çalışma etiğe uygun değildir. Beklenmeyen ölçümleri çıkarmak dürüstlük ilkesini çiğner; sonuç ne olursa olsun bütün veriler raporlanmalıdır, çünkü kötü sonuç da gübre hakkında bilgi verir. Grafiği kaynak göstermeden kullanmak kaynak gösterme ilkesini çiğner ve intihaldir. Grup bütün ölçümleri rapora koymalı, beklenmeyen sonucu tartışmalı ve grafiğin nereden alındığını belirtmelidir.

  • Veri çıkarmanın dürüstlük ihlali olduğunu yazmak — 4 puan
  • Kaynaksız grafiğin intihal/kaynak gösterme ihlali olduğunu yazmak — 3 puan
  • Doğru davranışı önermek — 3 puan

Bilim etiği

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Biyoloji serisindeki Genetik mühendisliği ve biyoteknoloji sayfasında.

+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Biyoloji soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →