Karbohidratlar, lipitler ve proteinler: yapı taşları, görevler ve besin testleri

Ekmekteki nişasta, zeytinyağındaki yağ asidi, yumurtadaki protein: üçü de küçük birimlerin zincirlenmesiyle oluşur. Yapılarını, görevlerini ve ayıraçla nasıl tanındıklarını öğren.

4 durak9. sınıf · 2. dönem
8 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 8tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · KARBOHİDRAT

Organik moleküller ve karbohidratlar: zincir kurmak, zincir çözmek

MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMinerallerin görevleri nelerdir, eksikliğinde hangi sorunlar görülür?Bağlantılı konudan (İnorganik moleküller). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mineraller, canlının üretemediği ve besinlerle ya da sudan aldığı inorganik maddelerdir. Kemik ve dişin yapısına katılır, oksijen taşınmasında, sinir ve kasların çalışmasında, su dengesinde ve enzimlerin işleyişinde görev alır. Az miktarda gerekir ama eksikliği kansızlık, guatr, kemik zayıflığı gibi sorunlara yol açar.

Mineraller ve dengeli beslenme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dehidrasyon ve hidroliz nedir, karbohidratlar nasıl sınıflandırılır?

Kısa cevap: Organik moleküller karbon iskeletlidir; küçük birimlerin (monomer) birleşmesiyle büyük moleküller (polimer) oluşur. Birleşirken su çıkar (dehidrasyon), parçalanırken su harcanır (hidroliz). Karbohidratlar monosakkarit (glikoz, fruktoz, galaktoz, riboz, deoksiriboz), disakkarit (sükroz, maltoz, laktoz) ve polisakkarit (nişasta, glikojen, selüloz, kitin) olarak üçe ayrılır.

Ekmeği ağzında uzun süre çiğnersen tadı yavaş yavaş tatlanır. Tükürüğündeki bir enzim, ekmekteki uzun nişasta zincirlerini daha küçük şeker parçalarına ayırmaya başlamıştır.

İnorganik moleküller sayfasında su ve mineralleri gördük. Canlının geri kalanı, karbon atomlarının oluşturduğu iskeletler üzerine kurulu organik moleküllerden oluşur: karbohidratlar, lipitler, proteinler, nükleik asitler ve vitaminler. Bu sayfada ilk üçünü, enerji ve yapı malzemesi olarak en çok kullanılanları inceleyeceğiz.

Monomer, polimer, dehidrasyon, hidroliz

Büyük organik moleküllerin çoğu, boncukların ipe dizilmesi gibi küçük birimlerin art arda bağlanmasıyla oluşur. Tek birime monomer, çok sayıda monomerin bağlanmasıyla oluşan büyük moleküle polimer denir. İki monomer bağlanırken aralarından bir su molekülü çıkar; buna dehidrasyon (su çıkışı) denir. Polimer parçalanırken ise her bağı koparmak için bir su molekülü harcanır; buna hidroliz (suyla parçalama) denir. Sindirim bir hidroliz olayıdır.

Monomerler dehidrasyonla birleşir, polimer hidrolizle parçalanır. n monomerden oluşan zincirde (n − 1) bağ vardır.Görsel: Sınav Defteri

Çözümlü örnek: 50 glikozdan oluşan bir nişasta parçasında kaç bağ vardır, oluşurken kaç su çıkmıştır? Zincirde 50 − 1 = 49 bağ vardır; her bağda bir su çıktığı için 49 su çıkmıştır. Bu parçayı tamamen glikoza ayırmak için hidrolizde 49 su harcanır.

Karbohidratlar

Karbohidratlar (karbonhidratlar) karbon, hidrojen ve oksijenden oluşur; hücrenin ilk tercih ettiği enerji kaynağıdır. Tek birimlik şekerlere monosakkarit denir. Beş karbonlu riboz ve deoksiriboz nükleik asitlerin yapısına katılır. Altı karbonlu glikoz kanda taşınan ana şekerdir; fruktoz meyvede, galaktoz sütte bulunur. Monosakkaritler sindirilmez, doğrudan emilir.

İki monosakkaritin glikozit bağıyla birleşmesinden disakkarit oluşur. Çok sayıda monosakkaritin birleşmesinden polisakkarit oluşur. Polisakkaritlerin hepsi glikozdan yapılır; farkları zincirin dizilişindedir.

GrupÖrnekYapısı / nerede?
DisakkaritSükrozGlikoz + fruktoz; çay şekeri, şeker pancarı
DisakkaritMaltozGlikoz + glikoz; çimlenen tohum, nişastanın sindirimi
DisakkaritLaktozGlikoz + galaktoz; süt
PolisakkaritNişastaBitkide depo; patates, buğday, pirinç
PolisakkaritGlikojenHayvan ve mantarda depo; karaciğer, kas
PolisakkaritSelülozBitki hücre duvarı; insan sindiremez (lif)
PolisakkaritKitinBöceğin dış iskeleti, mantarın hücre duvarı

İnsan selülozu sindiremez ama sebze ve tam tahıldaki selüloz, bağırsakların düzenli çalışmasına yardım eden lif olarak önemlidir. Nişasta ile glikojen depo, selüloz ile kitin yapı polisakkaritidir.

Akılda kalsın: Birleşme = dehidrasyon (su çıkar), parçalanma = hidroliz (su harcanır); n birimde n − 1 bağ. Depo: nişasta (bitki), glikojen (hayvan). Yapı: selüloz, kitin.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir disakkarit ya da polisakkarit verilir; hangi monomerlerden oluştuğunu, oluşurken kaç su çıktığını ya da canlıdaki görevini yazman istenir.

TuzakSükrozu glikoz + glikoz sanmak, glikojeni bitkide aramak, su sayısını monomer sayısına eşit yazmak.

Tam puan içinBağın adını (glikozit) ve su sayısını (n − 1) gerekçesiyle yaz.

?Soru çöz disakkarit

Sütte bulunan bir disakkarit sindirildiğinde iki farklı monosakkarit oluşuyor. Bu disakkarit ve oluşan ürünler hangisidir?

✓ B. Süt şekeri laktozdur ve hidrolizle glikoz ile galaktoza ayrılır. A maltozdur; iki aynı monosakkarit verir ve sütte değil çimlenen tohumda bulunur. C sükrozdur, çay şekeridir. D laktozun yapısına fruktozu koyuyor; fruktoz sükrozda bulunur.

⇄Bilgi eşleştirme polisakkarit → yer

Yazılı sorusuBir polisakkarit molekülü 120 glikozun birleşmesiyle oluşmuştur. a) Bu molekül oluşurken kaç su molekülü açığa çıkmıştır? Hesaplayınız. b) Molekülün tamamen glikoza ayrılması hangi olayla olur, bu sırada su harcanır mı? c) Molekül bir hayvanın karaciğerinden alındıysa adı ne olabilir? (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) 120 glikoz arasında 120 − 1 = 119 glikozit bağı vardır; her bağ oluşurken bir su çıktığı için 119 su açığa çıkmıştır. b) Molekül hidrolizle parçalanır; her bağı koparmak için bir su harcanır, yani 119 su kullanılır. c) Hayvanların karaciğer ve kaslarında depolanan polisakkarit glikojendir.

  • Su sayısını 119 olarak gerekçesiyle hesaplamak — 4 puan
  • Hidrolizi ve su harcandığını yazmak — 3 puan
  • Glikojen olduğunu belirtmek — 3 puan

Organik moleküller ve karbohidratlar

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · LİPİT

Lipitler: yağ asidi, trigliserit, fosfolipit ve steroit

MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDehidrasyon ve hidroliz nedir, karbohidratlar nasıl sınıflandırılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Organik moleküller karbon iskeletlidir; küçük birimlerin (monomer) birleşmesiyle büyük moleküller (polimer) oluşur. Birleşirken su çıkar (dehidrasyon), parçalanırken su harcanır (hidroliz). Karbohidratlar monosakkarit (glikoz, fruktoz, galaktoz, riboz, deoksiriboz), disakkarit (sükroz, maltoz, laktoz) ve polisakkarit (nişasta, glikojen, selüloz, kitin) olarak üçe ayrılır.

Organik moleküller ve karbohidratlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Lipitler nelerdir, doymuş ve doymamış yağ asidi arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Lipitler suda çözünmeyen organik moleküllerdir. Trigliserit (nötr yağ), bir gliserole üç yağ asidinin ester bağıyla bağlanmasıyla oluşur; uzun süreli enerji deposudur. Fosfolipit hücre zarının ana yapısıdır. Kolesterol gibi steroitler zarın yapısına katılır, D vitamini ve bazı hormonların yapımında kullanılır. Doymuş yağ asitleri katı, doymamışlar sıvı yağlarda çoktur.

Kışın balkonda unuttuğun tereyağı taş gibi sertleşir, aynı balkondaki zeytinyağı ise akmaya devam eder. İkisi de yağ; peki biri neden katı, öteki neden sıvı?

Lipitler karbon, hidrojen ve oksijenden oluşur; suda çözünmez, alkol ve benzin gibi organik çözücülerde çözünür. Yağlı elini yalnız suyla yıkayınca temizlenmemesi bu yüzdendir. Lipitlerin en bilinen üç grubu trigliseritler, fosfolipitler ve steroitlerdir.

Yağ asidi ve trigliserit

Lipitlerin yapısında sık bulunan birimlerden biri yağ asididir: uzun bir karbon zincirinin ucunda asit grubu taşır. Zincirindeki karbonlar arasında yalnız tek bağ olan yağ asidine doymuş, en az bir çift bağ bulunana doymamış yağ asidi denir. Çift bağ zinciri büker; bükük zincirler sıkı dizilemediği için doymamış yağlar oda sıcaklığında genellikle sıvıdır. Tereyağı ve iç yağı gibi hayvansal yağlarda doymuş, zeytinyağı ve ayçiçek yağı gibi bitkisel yağlarda doymamış yağ asidi fazladır.

Bir gliserol molekülüne üç yağ asidinin bağlanmasıyla trigliserit (nötr yağ) oluşur. Bu bağa ester bağı denir ve her bağ kurulurken bir su çıkar; yani bir trigliserit oluşurken 3 su açığa çıkar.

Trigliseritte gliserole üç yağ asidi bağlıdır; fosfolipitte biri yerine fosfatlı bir grup vardır. Fosfolipitin iki ucunun suya farklı davranması zarın yapısını belirler.Görsel: Sınav Defteri

Lipitlerin görevleri

Trigliseritler uzun süreli enerji deposudur; aynı kütlede karbohidratın yaklaşık iki katı enerji verir. Hücre önce karbohidrat, o bitince yağ kullanır. Deri altındaki yağ ısı kaybını azaltır, böbrek gibi organların çevresindeki yağ darbelere karşı korur. A, D, E ve K vitaminleri yağda çözünür; yağsız beslenen biri bu vitaminleri iyi ememez.

Fosfolipit ve steroit

Fosfolipit, gliserole iki yağ asidi ve fosfatlı bir grup bağlanmasıyla oluşur. Fosfatlı baş suyu sever, yağ asidi kuyrukları sevmez; bu yüzden fosfolipitler suda kuyrukları içe bakacak biçimde çift katman oluşturur. Hücre zarı bu çift katmandan yapılmıştır. Steroitler ise halkalı yapılı lipitlerdir. En bilineni kolesteroldür: hayvan hücrelerinin zarına katılır, D vitamini ve eşey hormonları gibi steroit yapılı hormonların yapımında kullanılır. Kandaki fazla kolesterol damar sağlığını bozabilir.

Akılda kalsın: Trigliserit = gliserol + 3 yağ asidi (ester bağı, 3 su). Doymuş: tek bağ, katı, hayvansal. Doymamış: çift bağ, sıvı, bitkisel. Fosfolipit zarda, kolesterol zarda ve hormon yapımında.
Yazılıda

Nasıl sorulurİki yağın oda sıcaklığındaki hâli ya da kaynağı verilir; doymuş ve doymamış yağ asidi farkını açıklaman ya da lipitlerin görevlerini yazman istenir.

TuzakLipitlerin yalnız zararlı olduğunu sanmak, trigliserit oluşurken çıkan su sayısını 1 yazmak.

Tam puan içinBağ türünü (tek / çift) fiziksel hâlle ve kaynakla birlikte yaz.

?Soru çöz doymuş-doymamış

Oda sıcaklığında X yağı katı, Y yağı sıvıdır. X ve Y için hangisi söylenebilir?

✓ D. Doymuş yağ asitleri düz zincirli olduğu için sıkı dizilir, yağ katı olur; doymamışlar çift bağ nedeniyle bükük olup sıvı yağ oluşturur. A tersini söylüyor. B sıvı yağlar genellikle bitkiseldir. C yanlış: lipitler suda çözünmez.

▭Boşluk doldurma

Bir trigliserit oluşurken gliserole üç yağ asidi bağıyla bağlanır ve su çıkar. Hücre zarının ana yapısını oluşturur.

esterpeptit3fosfolipitkolesterol
Yazılı sorusuKutup ayıları kış uykusundan önce çok fazla beslenip deri altında kalın bir yağ tabakası biriktirir. Bu yağ tabakasının ayıya sağladığı iki yararı lipitlerin görevleriyle açıklayınız. Enerji deposu olarak neden karbohidrat yerine yağ biriktirildiğini yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Deri altındaki yağ, soğuk ortamda ısı kaybını azaltarak yalıtım sağlar. Aynı zamanda uzun süreli enerji deposudur; ayı kış uykusunda beslenmediği için bu yağı yıkarak enerji elde eder. Yağ, aynı kütlede karbohidratın yaklaşık iki katı enerji verdiği için daha az ağırlıkla daha çok enerji depolanır; bu da yağı uzun süreli depo için daha uygun kılar.

  • Isı yalıtımı görevini yazmak — 3 puan
  • Uzun süreli enerji deposu olduğunu kış uykusuyla ilişkilendirmek — 3 puan
  • Yağın aynı kütlede daha çok enerji verdiğini gerekçe göstermek — 4 puan

Lipitler

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · PROTEİN

Proteinler: amino asitten üç boyutlu yapıya

MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLipitler nelerdir, doymuş ve doymamış yağ asidi arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Lipitler suda çözünmeyen organik moleküllerdir. Trigliserit (nötr yağ), bir gliserole üç yağ asidinin ester bağıyla bağlanmasıyla oluşur; uzun süreli enerji deposudur. Fosfolipit hücre zarının ana yapısıdır. Kolesterol gibi steroitler zarın yapısına katılır, D vitamini ve bazı hormonların yapımında kullanılır. Doymuş yağ asitleri katı, doymamışlar sıvı yağlarda çoktur.

Lipitler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Proteinlerin yapı taşı nedir, peptit bağı ve denatürasyon nedir?

Kısa cevap: Proteinlerin monomeri amino asittir. Amino asitler peptit bağıyla birleşir (dehidrasyon) ve polipeptit zincirini oluşturur; zincir katlanıp üç boyutlu yapı kazanınca protein işlev görür. Proteinler yapı, taşıma, savunma, hareket ve düzenleme görevleri yapar. Sıcaklık, pH ya da tuz değişince üç boyutlu yapı bozulur; buna denatürasyon denir.

Kızgın tavaya kırdığın yumurtanın şeffaf akı saniyeler içinde bembeyaz ve katı olur. Tavayı ne kadar soğutursan soğut, ak yeniden şeffaflaşmaz.

Proteinler karbon, hidrojen, oksijen ve azottan oluşur; bazılarında kükürt de bulunur. Saçından kanındaki hemoglobine kadar vücudun en çeşitli molekülleridir.

Amino asit ve peptit bağı

Proteinin monomeri amino asittir. Her amino asitte merkezdeki bir karbona dört grup bağlıdır: bir amino grubu, bir karboksil (asit) grubu, bir hidrojen ve amino asitten amino asite değişen bir R grubu (değişken grup). Canlılarda 20 çeşit amino asit bulunur; aralarındaki fark yalnız R grubudur.

İki amino asit, birinin karboksil grubu ile ötekinin amino grubu arasında kurulan peptit bağıyla birleşir; bu sırada bir su çıkar, yani bu da bir dehidrasyondur. İki amino asitten dipeptit, çok sayıda amino asitten polipeptit oluşur. Polipeptit zinciri katlanarak kendine özgü üç boyutlu şeklini alınca işlevsel protein ortaya çıkar.

Proteinin göreviÖrnek
YapıKeratin (saç, tırnak), kolajen (deri, kıkırdak)
TaşımaHemoglobin kanda oksijen taşır.
SavunmaAntikorlar yabancı maddeleri etkisiz bırakır.
HareketKas proteinleri kasılmayı sağlar.
Düzenleme ve sinyalProtein yapılı bazı hormonlar, zardaki alıcılar
Tepkimeyi hızlandırmaEnzimlerin çoğu proteindir.
EnerjiKarbohidrat ve yağ yetmezse son seçenek olarak

Protein çeşitliliği

Yalnız 20 çeşit amino asit varken nasıl bu kadar çok farklı protein olabiliyor? Tıpkı 29 harfle sayısız sözcük yazılması gibi. İki protein; amino asitlerinin sayısı, çeşidi ve diziliş sırası bakımından farklıdır. Hangi amino asidin hangi sırayla dizileceği, hücrenin DNA'sındaki bilgiyle belirlenir. Dizideki tek bir değişiklik bile proteinin şeklini ve işlevini bozabilir.

Denatürasyon

Proteinin işlevi üç boyutlu şekline bağlıdır. Yüksek sıcaklık, aşırı asit ya da baz, yüksek tuz derişimi bu şekli bozar; protein işlevini kaybeder. Buna denatürasyon denir. Haşlanan yumurtanın katılaşması ve süte limon damlatınca sütün kesilmesi denatürasyon örnekleridir. Bazı proteinler, koşullar hafifse ve normale dönerse eski şeklini geri kazanabilir; buna renatürasyon denir. Yumurtada olduğu gibi çoğu zaman ise bozulma kalıcıdır. Yüksek ateşin tehlikeli olmasının bir nedeni de vücut proteinlerinin bozulmaya başlamasıdır.

Akılda kalsın: Amino asit (amino + karboksil + H + R) → peptit bağı (su çıkar) → polipeptit → üç boyutlu protein. Çeşitlilik: sayı, çeşit, sıra. Şekil bozulursa işlev gider: denatürasyon.
Yazılıda

Nasıl sorulurİki protein ya da bir mutfak olayı verilir; proteinlerin neden farklı olduğunu ya da denatürasyonu açıklaman istenir.

TuzakAmino asitlerin yalnız sayısını yazıp çeşit ve sırayı unutmak; denatürasyonda proteinin amino asitlerine ayrıldığını sanmak (bağlar kopmaz, şekil bozulur).

Tam puan içinÜç farkı birlikte yaz; denatürasyonda "üç boyutlu yapı bozulur, işlev kaybolur" ifadesini kullan.

?Soru çöz çeşitlilik

İki farklı proteinin her ikisi de 150 amino asitten oluşuyor ve aynı 20 çeşit amino asidi içeriyor. Bu iki proteinin farklı olması en çok neye bağlıdır?

✓ A. Sayı ve çeşit aynıysa geriye diziliş sırası kalır; sıra değişince katlanma ve işlev değişir. B ve C iki proteinde de aynıdır: 150 amino asitte 149 bağ ve 149 su. D bütün amino asitlerde aynıdır; değişen R grubudur.

⇄Bilgi eşleştirme protein → görev

Yazılı sorusuHaşlanan yumurtanın akı katılaşır ve soğuyunca eski hâline dönmez. Bu olayı denatürasyon kavramıyla açıklayınız. Denatüre olan bir proteinin neden işlevini kaybettiğini yazınız ve vücutta yüksek ateşin neden tehlikeli olduğunu bu bilgiyle ilişkilendiriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Yumurta akındaki proteinler yüksek sıcaklıkta üç boyutlu şekillerini kaybeder; buna denatürasyon denir. Bu sırada amino asitler arasındaki peptit bağları kopmaz, yalnız zincirin katlanma biçimi bozulur. Yumurtada bozulma kalıcı olduğu için soğutmak eski yapıyı geri getirmez. Proteinin işlevi şekline bağlı olduğu için şekli bozulan protein görevini yapamaz. Yüksek ateşte vücuttaki enzim gibi proteinlerin şekli bozulmaya başlar, hücrelerdeki tepkimeler aksar; bu yüzden yüksek ateş tehlikelidir.

  • Denatürasyonu üç boyutlu yapının bozulması olarak açıklamak — 4 puan
  • İşlevin şekle bağlı olduğunu yazmak — 3 puan
  • Yüksek ateşle ilişkilendirmek — 3 puan

Proteinler ve denatürasyon

Cevabın nasıldı?
DENEY · AYIRAÇLAR

Besin testleri: ayıraçla organik molekül avı

MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaProteinlerin yapı taşı nedir, peptit bağı ve denatürasyon nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Proteinlerin monomeri amino asittir. Amino asitler peptit bağıyla birleşir (dehidrasyon) ve polipeptit zincirini oluşturur; zincir katlanıp üç boyutlu yapı kazanınca protein işlev görür. Proteinler yapı, taşıma, savunma, hareket ve düzenleme görevleri yapar. Sıcaklık, pH ya da tuz değişince üç boyutlu yapı bozulur; buna denatürasyon denir.

Proteinler ve denatürasyon

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Besinlerde nişasta, şeker, protein ve yağ nasıl tespit edilir?

Kısa cevap: Ayıraç, belirli bir molekülle karşılaşınca renk değiştiren maddedir. Lugol (iyot çözeltisi) nişastayı mavi-mor, Benedict çözeltisi ısıtılınca glikoz ve fruktoz gibi şekerleri kiremit kırmızısı, biüret çözeltisi proteini mor, Sudan III yağı kırmızı-turuncu renkle gösterir. Sonucun güvenilir olması için saf sulu bir kontrol tüpü kullanılır.

Paketli bir atıştırmalığın etiketinde "şeker eklenmemiştir" yazıyor. Okul laboratuvarında birkaç damla çözelti ve bir deney tüpüyle bu iddiayı kendin sınayabilirsin.

Önceki konularda karbohidrat, lipit ve proteinleri tanıdık. Bir besinde hangisinin bulunduğunu gözle göremezsin; ama bu molekülleri tanıyan kimyasallar vardır. Belirli bir molekülle tepkimeye girip renk değiştiren maddelere ayıraç denir. Laboratuvarda bir besini ezip suyla karıştırır, birkaç tüpe bölüp her tüpe farklı ayıraç eklersin.

Aranan molekülAyıraçOlumlu sonuçOlumsuz sonuç
NişastaLugol (iyot çözeltisi)Mavi-morSarı-kahverengi kalır
Glikoz, fruktoz gibi şekerlerBenedict (ısıtılarak)Kiremit kırmızısıMavi kalır
ProteinBiüretMor (menekşe)Açık mavi kalır
YağSudan IIIKırmızı-turuncuRenk yağ tabakasında toplanmaz

Dikkat edilecek noktalar

Benedict testi ancak ısıtılınca sonuç verir ve yalnız bazı şekerleri gösterir: glikoz ve fruktozla birlikte maltoz ve laktoz da kiremit kırmızısı verir. Çay şekeri olan sükroz ise Benedict'le renk vermez; sükroz içeren bir içecekte renk çıkmaması "şeker yok" demek değildir. Benzer biçimde Lugol yalnız nişastayı gösterir; glikoz Lugol ile renk vermez.

Biüret çözeltisinin kendi rengi açık mavidir. Tüp açık mavi kalırsa protein yoktur; mora dönerse vardır. Yağı tespit etmenin basit bir yolu da kâğıt testidir: yağlı besin kâğıda sürtülünce kurumayan, ışığı geçiren bir leke bırakır.

Kontrol tüpü neden gerekli?

Biyoloji ve bilimsel araştırma sayfasında kontrol grubunu gördük. Besin testinde de bir tüpe besin yerine yalnız saf su koyup aynı ayıracı eklersin. Bu kontrol tüpü, ayıracın kendi rengini gösterir; besin tüpündeki renk değişimini onunla karşılaştırırsın. Her ayıraç için ayrı tüp kullanmak, tüpleri aynı miktarda doldurmak ve sonucu aynı sürede okumak deneyin güvenilirliğini artırır.

Akılda kalsın: Lugol → nişasta mavi-mor. Benedict + ısı → şeker kiremit kırmızısı (sükroz hariç). Biüret → protein mor. Sudan III → yağ kırmızı-turuncu. Kontrol tüpü saf su.
Yazılıda

Nasıl sorulurBirkaç besinle yapılan testlerin renk sonuçları tablo hâlinde verilir; hangi besinde hangi molekülün bulunduğunu çıkarman ve kontrol tüpünün görevini yazman istenir.

TuzakBiüretin açık mavi kalmasını protein var sanmak, Benedict'te ısıtmayı unutmak, sükrozun Benedict'le renk vermemesini "şeker yok" diye yorumlamak.

Tam puan içinHer sonucu ayıraç adıyla ve olumlu/olumsuz rengiyle gerekçelendir.

?Soru çöz ayıraç

Bir besin özütüne biüret çözeltisi eklendiğinde tüp açık mavi kalıyor; Lugol eklenen tüp ise mavi-mora dönüyor. Bu besin için hangisi söylenebilir?

✓ C. Lugol'ün mavi-mora dönmesi nişastayı gösterir; biüretin açık mavi kalması proteinin olmadığını gösterir, çünkü açık mavi ayıracın kendi rengidir. A ve B açık maviyi olumlu sonuç sanıyor. D glikoz Lugol ile renk vermez; glikoz için Benedict gerekir.

⇄Bilgi eşleştirme molekül → ayıraç

BesinLugolBenedict+ısıBiüretSudan III PatatesBalYumurta akıFındık +−−−−+−−−−+−−−++
Yazılı sorusuŞekilde dört besin özütüyle yapılan testlerin sonuçları verilmiştir (+ olumlu renk değişimi, − değişim yok). a) Her besinde hangi organik moleküllerin bulunduğunu yazınız. b) Tabloda kontrol tüpü yer almamaktadır; kontrol tüpü nasıl hazırlanmalı ve neden gereklidir? (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Patateste nişasta vardır (Lugol olumlu). Balda glikoz ve fruktoz gibi şekerler vardır (Benedict olumlu). Yumurta akında protein vardır (biüret mor). Fındıkta protein ve yağ vardır (biüret ve Sudan III olumlu). b) Kontrol tüpüne besin yerine aynı miktarda saf su konur ve aynı ayıraç eklenir. Bu tüp ayıracın kendi rengini gösterir; besin tüplerindeki renk değişiminin besindeki molekülden kaynaklandığından emin olmak için karşılaştırma yapılır.

  • Dört besinin içeriğini doğru yazmak — 4 puan (her yanlış −1)
  • Kontrol tüpünün saf suyla hazırlandığını yazmak — 3 puan
  • Kontrol tüpünün karşılaştırma amacını açıklamak — 3 puan

Besin testleri: ayıraçlar

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Biyoloji serisindeki Organik bileşikler sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir öğrenci kurutma kâğıdının ucunu mürekkepli suya değdiriyor ve suyun kâğıtta yukarı doğru ilerlediğini görüyor. Suyun kâğıtta yükselmesinde en çok hangi özelliği etkilidir?

✓ A. Su polar olduğu için kâğıdın liflerine tutunur ve yukarı çekilir; kohezyon da arkadan gelen molekülleri zincir gibi taşır. B sıcaklık değişimiyle ilgilidir. C donmayla ilgilidir. D yanlış: su enerji vermez.Kaynak: İnorganik moleküller · Suyun yapısı, adezyon ve kohezyon

?Soru 2

Kışın sıcaklığın −10 °C'ye düştüğü bir gölde yüzey donuyor, balıklar ise buzun altında yaşamaya devam ediyor. Bu durumu sağlayan suyun hangi özelliğidir?

✓ D. Buz sudan hafif olduğu için yüzeyde kalır ve alttaki suyu yalıtır; göl dipten donmaz. A böceklerin su üstünde durmasını açıklar. B maddelerin taşınmasıyla ilgilidir. C adezyondur; donmayla ilgisi yoktur.Kaynak: İnorganik moleküller · Çözücülük, öz ısı ve buz

?Soru 3

Maden suyuyla alınan kalsiyum ve magnezyum için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Mineraller küçük olduğu için sindirilmeden kana geçer; kalsiyum kemiğin yapısına katılır. A organik besinler için geçerlidir. B yanlış: inorganik moleküller enerji vermez. D yanlış: mineraller canlıda üretilemez, besinle alınmalıdır.Kaynak: İnorganik moleküller · İnorganik moleküllerin özellikleri

?Soru 4

Bir virüs hakkında verilen bilgilerden hangisi, onu canlılara benzeten bir özelliktir?

✓ C. Kalıtım materyali taşıma ve çoğalma canlılarla ortak özelliktir. A, B ve D ise virüsü cansızlara benzeten özelliklerdir: hücre yapısının olmaması, hücre dışında metabolizma görülmemesi ve kristalleşebilmesi.Kaynak: Canlıların ortak özellikleri · Virüsler canlı mı?

?Soru 5

Bir öğrenci "Hücre teorisi yeterince kanıtlandığı için ileride hücre kanunu olacak." diyor. Bu ifadedeki yanlışlık en iyi hangisiyle açıklanır?

✓ D. Kanun olayın nasıl olduğunu, teori neden olduğunu açıklar; aralarında basamak ilişkisi yoktur. A yanlış: hücre teorisi çok sayıda kanıta dayanır. B bilginin değişebilirliğini yok sayıyor. C tek yöntem yanılgısıdır; gözlem ve karşılaştırma da bilgi üretir.Kaynak: Biyoloji ve bilimsel araştırma · Bilimin doğası

?Soru 6

Bir araştırma grubu, yeni bir diş macununu denemek için okul öğrencilerine macunu dağıtıyor; öğrencilere ve ailelerine bunun bir deney olduğunu ve olası yan etkileri söylemiyor. Bu araştırmada öncelikle hangi etik ilke çiğnenmiştir?

✓ C. Katılımcılara amaç ve riskler anlatılmadan ve gönüllü onayları alınmadan deney yapılmıştır. A başkasının bulgusunu kullanmakla ilgilidir; olayda böyle bir durum yok. B verilerin değiştirilmesiyle ilgilidir; olayda veri değiştirme anlatılmıyor. D bir yayın aşamasıdır, ihlal deney başlamadan yapılmıştır.Kaynak: Biyoloji ve bilimsel araştırma · Bilim etiği

?Soru 7

Bir hastanede, hastadan alınan çok az miktardaki virüs DNA'sı çoğaltılarak hastalığın tanısı konuyor. Bu uygulama en doğrudan hangi dönüm noktasına dayanır?

✓ B. PZR, belirli bir DNA parçasını milyonlarca kez çoğaltır; tanı testleri bu sayede az örnekle çalışır. A canlıların hücreden oluştuğunu söyler, DNA çoğaltmaz. C bakteriyi öldüren ilaçtır, virüse ve tanıya ilişkin değildir. D özelliklerin aktarılma kurallarıdır, laboratuvar yöntemi değildir.Kaynak: Biyoloji ve bilimsel araştırma · Biyoloji ve dönüm noktaları

?Soru 8

Tahlil sonucunda kanındaki hemoglobin düşük çıkan, çabuk yorulan ve solgun görünen bir öğrenciye doktor kırmızı et, mercimek ve pekmez tüketmesini öneriyor. Öğrencinin eksikliği en çok hangi mineraldedir?

✓ B. Demir hemoglobinin yapısına katılır; eksikliğinde oksijen taşınması azalır ve kansızlık görülür. Önerilen besinler demir kaynağıdır. A eksikliği guatra yol açar. C eksikliği diş çürümesiyle ilgilidir. D su dengesi ve sinir iletiminde görevlidir.Kaynak: İnorganik moleküller · Mineraller ve dengeli beslenme

?Soru 9

Bir mantar, bir çam ağacı ve bir yoğurt bakterisi için aşağıdakilerden hangisi kesinlikle ortaktır?

✓ D. Bütün canlılar en az bir hücreden oluşur. A yalnız ototroflar içindir; mantar ve yoğurt bakterisi hazır besin alır. B bütün canlılarda yoktur; çam ağacı yer değiştirmez. C yoğurt bakterisi tek hücrelidir.Kaynak: Canlıların ortak özellikleri · Hücre, organizasyon, beslenme ve enerji

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi kalıtsal varyasyona örnektir?

✓ A. Kan grubu genlerle belirlenir ve yavrulara aktarılır; tür içi kalıtsal farktır. B, C ve D çevrenin ya da yaşam biçiminin sonradan oluşturduğu değişikliklerdir; genlere işlenmediği için yavrulara geçmez, kalıtsal varyasyon sayılmaz.Kaynak: Canlıların ortak özellikleri · Büyüme, üreme, varyasyon, adaptasyon
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Biyoloji soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →