Organik moleküller ve karbohidratlar: zincir kurmak, zincir çözmek
MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMinerallerin görevleri nelerdir, eksikliğinde hangi sorunlar görülür?Bağlantılı konudan (İnorganik moleküller). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Mineraller, canlının üretemediği ve besinlerle ya da sudan aldığı inorganik maddelerdir. Kemik ve dişin yapısına katılır, oksijen taşınmasında, sinir ve kasların çalışmasında, su dengesinde ve enzimlerin işleyişinde görev alır. Az miktarda gerekir ama eksikliği kansızlık, guatr, kemik zayıflığı gibi sorunlara yol açar.
Mineraller ve dengeli beslenme
✎Konu anlatımı
Dehidrasyon ve hidroliz nedir, karbohidratlar nasıl sınıflandırılır?
Kısa cevap: Organik moleküller karbon iskeletlidir; küçük birimlerin (monomer) birleşmesiyle büyük moleküller (polimer) oluşur. Birleşirken su çıkar (dehidrasyon), parçalanırken su harcanır (hidroliz). Karbohidratlar monosakkarit (glikoz, fruktoz, galaktoz, riboz, deoksiriboz), disakkarit (sükroz, maltoz, laktoz) ve polisakkarit (nişasta, glikojen, selüloz, kitin) olarak üçe ayrılır.Ekmeği ağzında uzun süre çiğnersen tadı yavaş yavaş tatlanır. Tükürüğündeki bir enzim, ekmekteki uzun nişasta zincirlerini daha küçük şeker parçalarına ayırmaya başlamıştır.
İnorganik moleküller sayfasında su ve mineralleri gördük. Canlının geri kalanı, karbon atomlarının oluşturduğu iskeletler üzerine kurulu organik moleküllerden oluşur: karbohidratlar, lipitler, proteinler, nükleik asitler ve vitaminler. Bu sayfada ilk üçünü, enerji ve yapı malzemesi olarak en çok kullanılanları inceleyeceğiz.
Monomer, polimer, dehidrasyon, hidroliz
Büyük organik moleküllerin çoğu, boncukların ipe dizilmesi gibi küçük birimlerin art arda bağlanmasıyla oluşur. Tek birime monomer, çok sayıda monomerin bağlanmasıyla oluşan büyük moleküle polimer denir. İki monomer bağlanırken aralarından bir su molekülü çıkar; buna dehidrasyon (su çıkışı) denir. Polimer parçalanırken ise her bağı koparmak için bir su molekülü harcanır; buna hidroliz (suyla parçalama) denir. Sindirim bir hidroliz olayıdır.
Çözümlü örnek: 50 glikozdan oluşan bir nişasta parçasında kaç bağ vardır, oluşurken kaç su çıkmıştır? Zincirde 50 − 1 = 49 bağ vardır; her bağda bir su çıktığı için 49 su çıkmıştır. Bu parçayı tamamen glikoza ayırmak için hidrolizde 49 su harcanır.
Karbohidratlar
Karbohidratlar (karbonhidratlar) karbon, hidrojen ve oksijenden oluşur; hücrenin ilk tercih ettiği enerji kaynağıdır. Tek birimlik şekerlere monosakkarit denir. Beş karbonlu riboz ve deoksiriboz nükleik asitlerin yapısına katılır. Altı karbonlu glikoz kanda taşınan ana şekerdir; fruktoz meyvede, galaktoz sütte bulunur. Monosakkaritler sindirilmez, doğrudan emilir.
İki monosakkaritin glikozit bağıyla birleşmesinden disakkarit oluşur. Çok sayıda monosakkaritin birleşmesinden polisakkarit oluşur. Polisakkaritlerin hepsi glikozdan yapılır; farkları zincirin dizilişindedir.
| Grup | Örnek | Yapısı / nerede? |
|---|---|---|
| Disakkarit | Sükroz | Glikoz + fruktoz; çay şekeri, şeker pancarı |
| Disakkarit | Maltoz | Glikoz + glikoz; çimlenen tohum, nişastanın sindirimi |
| Disakkarit | Laktoz | Glikoz + galaktoz; süt |
| Polisakkarit | Nişasta | Bitkide depo; patates, buğday, pirinç |
| Polisakkarit | Glikojen | Hayvan ve mantarda depo; karaciğer, kas |
| Polisakkarit | Selüloz | Bitki hücre duvarı; insan sindiremez (lif) |
| Polisakkarit | Kitin | Böceğin dış iskeleti, mantarın hücre duvarı |
İnsan selülozu sindiremez ama sebze ve tam tahıldaki selüloz, bağırsakların düzenli çalışmasına yardım eden lif olarak önemlidir. Nişasta ile glikojen depo, selüloz ile kitin yapı polisakkaritidir.
Nasıl sorulurBir disakkarit ya da polisakkarit verilir; hangi monomerlerden oluştuğunu, oluşurken kaç su çıktığını ya da canlıdaki görevini yazman istenir.
TuzakSükrozu glikoz + glikoz sanmak, glikojeni bitkide aramak, su sayısını monomer sayısına eşit yazmak.
Tam puan içinBağın adını (glikozit) ve su sayısını (n − 1) gerekçesiyle yaz.
?Soru çöz disakkarit
Sütte bulunan bir disakkarit sindirildiğinde iki farklı monosakkarit oluşuyor. Bu disakkarit ve oluşan ürünler hangisidir?
⇄Bilgi eşleştirme polisakkarit → yer
Yazılı sorusuBir polisakkarit molekülü 120 glikozun birleşmesiyle oluşmuştur. a) Bu molekül oluşurken kaç su molekülü açığa çıkmıştır? Hesaplayınız. b) Molekülün tamamen glikoza ayrılması hangi olayla olur, bu sırada su harcanır mı? c) Molekül bir hayvanın karaciğerinden alındıysa adı ne olabilir? (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: a) 120 glikoz arasında 120 − 1 = 119 glikozit bağı vardır; her bağ oluşurken bir su çıktığı için 119 su açığa çıkmıştır. b) Molekül hidrolizle parçalanır; her bağı koparmak için bir su harcanır, yani 119 su kullanılır. c) Hayvanların karaciğer ve kaslarında depolanan polisakkarit glikojendir.
- Su sayısını 119 olarak gerekçesiyle hesaplamak — 4 puan
- Hidrolizi ve su harcandığını yazmak — 3 puan
- Glikojen olduğunu belirtmek — 3 puan
Organik moleküller ve karbohidratlar