Canlıların ortak özellikleri: hücreden adaptasyona, virüsler canlı mı?

Mantar canlı, kristal tuz değil; peki virüs? Bütün canlılarda ortak olan on özelliği ve virüslerin neden iki grubun arasında kaldığını örneklerle öğren.

4 durak9. sınıf · 1. dönem 1–2. yazılı
8 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 8tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · CANLILIK

Canlıyı cansızdan ayıran özellikler: hücre, organizasyon, beslenme, enerji

MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBilim etiği nedir, bir araştırmanın etiğe uygun olup olmadığı nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Biyoloji ve bilimsel araştırma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bilim etiği, bilimsel araştırmanın planlanması, yürütülmesi ve yayımlanması sırasında uyulması gereken ahlaki ilkelerdir. Verileri uydurmamak ya da değiştirmemek, başkasının emeğini kaynak göstermeden kullanmamak, katılımcıların bilgilendirilmiş onayını almak, insanlara, hayvanlara ve çevreye zarar vermemek başlıca ilkelerdir.

Bilim etiği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Canlıların ortak özellikleri nelerdir, organizasyon ne demektir?

Kısa cevap: Bütün canlılar hücreden oluşur, düzenli bir organizasyona sahiptir, beslenir, enerji üretir ve kullanır, metabolizma ve boşaltım yapar, büyür ve gelişir, ürer, uyarılara tepki verir ve iç dengesini korur. Canlı sayılmak için bu özelliklerin hepsi birlikte gerekir; tek bir özellik yetmez.

Telefonun ekranı dokununca tepki verir, şarj olur, enerji harcar. Bir mantar da çevresinden madde alır, enerji kullanır ve büyür. Biri canlı, öteki değil; peki çizgiyi nereden çekiyoruz?

Biyoloji ve bilimsel araştırma sayfasında gördük: bilim gözlemle başlar. Çevrendeki canlıları gözlemlersen hareket, renk, boyut gibi pek çok farklılık görürsün. Ama bakteriden balinaya bütün canlılarda ortak olan bir dizi özellik vardır. Bir varlığın canlı sayılması için bu özelliklerin hepsini birlikte taşıması gerekir.

Hücresel yapı

Bütün canlılar bir ya da daha çok hücreden oluşur. Hücre, canlılığın en küçük yapı ve görev birimidir. Bakteri gibi tek hücreli canlılarda bütün yaşamsal işleri o tek hücre yapar. Çok hücreli canlılarda ise hücreler görev paylaşır. Hücreler iki tiptir: belirgin çekirdeği olmayan prokaryot hücre (bakteriler, arkeler) ve zarla çevrili çekirdeği olan ökaryot hücre (bitki, hayvan, mantar).

Organizasyon

Canlılar rastgele bir yığın değil, düzenli bir yapıdır; buna organizasyon denir. Çok hücreli bir canlıda benzer hücreler birleşip dokuyu, dokular organı, organlar sistemi, sistemler de organizmayı oluşturur. Her basamak, bir alttakinin tek başına yapamadığı işi yapar.

Çok hücreli canlıda organizasyon basamakları; tek hücreli canlıda hücre aynı zamanda organizmadır.Görsel: Sınav Defteri

Beslenme ve enerji

Her canlı yaşamak için madde ve enerji almak zorundadır. Bitkiler, algler ve bazı bakteriler besinini kendisi üretir; bunlara ototrof (üretici) denir. Hayvanlar, mantarlar ve çoğu bakteri besinini dışarıdan hazır alır; bunlara heterotrof (tüketici) denir. Beslenme biçimi, üretici ile tüketiciyi ayıran en belirgin özelliktir.

Alınan besinler hücrede parçalanır ve içlerindeki enerji, hücrenin kullanabileceği bir molekül olan ATP'ye aktarılır. Kas kasılması, büyüme, madde taşıma gibi bütün işler bu enerjiyle yapılır. Yani her canlı hem enerji üretir hem de tüketir.

Akılda kalsın: Hücre → doku → organ → sistem → organizma. Ototrof besinini üretir, heterotrof hazır alır; ikisi de besinden enerji (ATP) elde eder.
Yazılıda

Nasıl sorulurİki canlı ya da bir canlı ile cansız bir nesne verilir; ortak özellikleri ve farklılıkları açıklaman istenir.

TuzakHareketi bütün canlılarda ortak sanmak (bitkiler yer değiştirmez) ya da tek bir özelliğe bakıp "canlıdır" demek.

Tam puan içinEn az iki ortak özelliği adıyla yaz ve verilen örnekte nasıl görüldüğünü göster.

?Soru çöz ortak özellik

Bir mantar, bir çam ağacı ve bir yoğurt bakterisi için aşağıdakilerden hangisi kesinlikle ortaktır?

✓ D. Bütün canlılar en az bir hücreden oluşur. A yalnız ototroflar içindir; mantar ve yoğurt bakterisi hazır besin alır. B bütün canlılarda yoktur; çam ağacı yer değiştirmez. C yoğurt bakterisi tek hücrelidir.

↕Sıralama küçükten büyüğe

Bir bitkideki organizasyon basamaklarını küçükten büyüğe sırala.

  1. Yaprak
  2. Gül bitkisi
  3. Yaprak hücresi
  4. Sürgün sistemi (gövde, yaprak, çiçek)
  5. Fotosentez yapan doku
Yazılı sorusuBir öğrenci "Robot süpürge hareket eder, şarj olarak enerji alır ve engele çarpınca yön değiştirir; o hâlde canlıdır." diyor. Canlıların ortak özelliklerinden yararlanarak bu görüşü değerlendiriniz. En az iki özelliği gerekçe olarak kullanınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Görüş yanlıştır. Canlı sayılmak için ortak özelliklerin hepsi birlikte gerekir; birkaçına benzeyen davranış yetmez. Robot süpürge hücrelerden oluşmaz, büyümez, gelişmez ve kendine benzer yeni bir robot oluşturamaz, yani üremez. Ayrıca enerjiyi besinden kendi metabolizmasıyla üretmez, hazır elektrikle çalışır. Hareket de canlılığın ölçütü değildir; bitkiler yer değiştirmediği hâlde canlıdır.

  • Bütün özelliklerin birlikte gerektiğini yazmak — 3 puan
  • Robotta bulunmayan iki ortak özelliği (hücre, büyüme, üreme, metabolizma) göstermek — 5 puan
  • Hareketin ölçüt olmadığını örnekle belirtmek — 2 puan

Hücre, organizasyon, beslenme ve enerji

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · İÇ İŞLEYİŞ

Metabolizma, boşaltım, homeostazi ve uyarılara tepki

MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCanlıların ortak özellikleri nelerdir, organizasyon ne demektir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bütün canlılar hücreden oluşur, düzenli bir organizasyona sahiptir, beslenir, enerji üretir ve kullanır, metabolizma ve boşaltım yapar, büyür ve gelişir, ürer, uyarılara tepki verir ve iç dengesini korur. Canlı sayılmak için bu özelliklerin hepsi birlikte gerekir; tek bir özellik yetmez.

Hücre, organizasyon, beslenme ve enerji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Metabolizma ve homeostazi nedir, canlılar uyarılara nasıl tepki verir?

Kısa cevap: Metabolizma, canlıdaki yapım (anabolizma) ve yıkım (katabolizma) tepkimelerinin toplamıdır. Bu tepkimelerde oluşan zararlı ya da fazla maddelerin atılmasına boşaltım denir. Homeostazi, dış ortam değişse de iç ortamın (sıcaklık, su, şeker miktarı) dengede tutulmasıdır. Canlılar ışık, ses, dokunma gibi uyarılara tepki verir.

Yaz sıcağında beden eğitimi dersinden sonra terlersin, susarsın, yüzün kızarır. Bunların hiçbirini sen karar verip yapmazsın; vücudun içini dengede tutmaya çalışmaktadır.

Metabolizma: yapım ve yıkım

Hücrede her an binlerce kimyasal tepkime olur. Bu tepkimelerin toplamına metabolizma denir. Küçük moleküllerden büyük moleküllerin yapılmasına anabolizma (yapım) denir: amino asitlerden kas proteini yapılması, bitkide fotosentezle besin üretilmesi gibi. Büyük moleküllerin küçüklere parçalanmasına katabolizma (yıkım) denir: sindirim ve besinlerden enerji elde edilmesi gibi.

Anabolizma (yapım)Katabolizma (yıkım)
Ne olur?Küçük moleküller birleşir.Büyük moleküller parçalanır.
EnerjiHarcanır.Açığa çıkar.
ÖrnekFotosentez, protein yapımıSindirim, hücresel solunum
Baskın olduğu dönemBüyüme çağı (çocukluk, ergenlik)Yaşlılık, açlık

Büyüyen bir çocukta yapım yıkımdan fazladır; bu yüzden vücut kütlesi artar. Uzun süre aç kalan birinde ise yıkım baskındır; vücut depolarını harcar.

Boşaltım

Metabolizma sırasında karbondioksit, fazla su, tuzlar ve azotlu atıklar oluşur. Bunlar birikirse hücreye zarar verir. Zararlı ve fazla maddelerin vücuttan uzaklaştırılmasına boşaltım denir. İnsanda böbrekler, akciğerler ve deri boşaltıma katılır; tek hücreli canlılar atıklarını doğrudan hücre zarından dışarı verir. Bitkiler de bazı atıklarını yapraklarında biriktirip yaprak dökümüyle uzaklaştırır.

Homeostazi ve uyarılara tepki

Dış ortam sürekli değişir; ama hücrelerin çalışabilmesi için iç ortamın sıcaklık, su ve şeker miktarı belli sınırlarda kalmalıdır. İç ortamın bu dengede tutulmasına homeostazi denir. Sıcakta terlemek, soğukta titremek, yemekten sonra kandaki şekerin normale döndürülmesi homeostazi örnekleridir.

Canlıyı etkileyen ışık, sıcaklık, ses, dokunma, kimyasal madde gibi değişikliklere uyarı (uyaran) denir. Bütün canlılar uyarılara tepki verir. Elini sıcak tencereden hızla çekmen, ayçiçeğinin güneşe yönelmesi, küstüm otunun dokununca yapraklarını kapatması birer tepkidir. Tepki çoğu zaman homeostaziye ve hayatta kalmaya hizmet eder.

Akılda kalsın: Metabolizma = anabolizma (yapım) + katabolizma (yıkım). Boşaltım atığı uzaklaştırır, homeostazi iç dengeyi korur, tepki dış değişime cevaptır.
Yazılıda

Nasıl sorulurGünlük hayattan bir olay verilir (terleme, titreme, büyüme, açlık); olayın hangi canlılık özelliğine örnek olduğunu açıklaman istenir.

TuzakTerlemeyi yalnız boşaltım sanmak; sıcakta terleme asıl olarak vücut sıcaklığını dengeler, yani homeostazidir.

Tam puan içinÖzelliğin adını yaz ve olayın canlıya ne sağladığını belirt.

?Soru çöz metabolizma

Ergenlik çağındaki bir öğrencinin bir yılda boyu 7 cm uzuyor, kütlesi 5 kg artıyor. Bu dönemde öğrencinin metabolizması için hangisi söylenebilir?

✓ B. Kütle artışı, yeni moleküllerin yapımının yıkımdan fazla olduğunu gösterir. A ve D yanlış: yapım ve yıkım her canlıda her an birlikte sürer. C açlık ya da yaşlılıkta görülen durumdur; o zaman kütle azalır.

⇄Bilgi eşleştirme olay → özellik

Yazılı sorusuKışın soğuk bir günde dışarı çıkan bir öğrencinin tüyleri diken diken oluyor ve vücudu titriyor; eve girip sıcak bir odada oturunca titreme duruyor. Bu olayı homeostazi kavramıyla açıklayınız. Homeostazinin canlı için neden gerekli olduğunu yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Soğukta vücut ısı kaybeder ve iç sıcaklık düşme eğilimine girer. Titreme, kasların hızlı kasılıp gevşemesiyle ısı üretir ve iç sıcaklığı korur; bu, iç ortamın dengede tutulması yani homeostazidir. Sıcak odada ısı kaybı azalınca denge sağlandığı için titremeye gerek kalmaz. Homeostazi gereklidir, çünkü hücrelerdeki tepkimeler ancak belirli sıcaklık, su ve madde miktarı aralığında düzenli çalışabilir.

  • Homeostaziyi iç ortamın dengede tutulması olarak tanımlamak — 3 puan
  • Titremenin ısı üreterek sıcaklığı koruduğunu açıklamak — 4 puan
  • Hücre tepkimelerinin belirli koşullarda çalıştığını gerekçe olarak yazmak — 3 puan

Metabolizma, boşaltım, homeostazi, tepki

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · SÜREKLİLİK

Büyüme ve gelişme, üreme, varyasyon ve adaptasyon

MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMetabolizma ve homeostazi nedir, canlılar uyarılara nasıl tepki verir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Metabolizma, canlıdaki yapım (anabolizma) ve yıkım (katabolizma) tepkimelerinin toplamıdır. Bu tepkimelerde oluşan zararlı ya da fazla maddelerin atılmasına boşaltım denir. Homeostazi, dış ortam değişse de iç ortamın (sıcaklık, su, şeker miktarı) dengede tutulmasıdır. Canlılar ışık, ses, dokunma gibi uyarılara tepki verir.

Metabolizma, boşaltım, homeostazi, tepki

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Varyasyon ve adaptasyon nedir, canlılık özellikleri nasıl gözlemlenir?

Kısa cevap: Büyüme hücre sayısının ya da boyutunun artmasıdır; gelişme yeni yapı ve yeteneklerin kazanılmasıdır. Üreme, canlının kendine benzer yeni bireyler oluşturmasıdır; eşeyli ya da eşeysiz olur. Varyasyon aynı türün bireyleri arasındaki kalıtsal farklılıktır. Adaptasyon, canlının yaşadığı ortamda hayatta kalma şansını artıran kalıtsal özelliktir.

Aynı annenin yavrusu olan kedilerin biri tekir, biri siyah, biri beyaz patili olabilir. Kutup tilkisinin kulakları küçük, çöl tilkisininki kocamandır. İki farklılık da rastgele değil.

Büyüme ve gelişme

Büyüme, hücrelerin bölünerek sayıca artması ya da hücrelerin boyutunun büyümesidir. Gelişme ise canlının yeni yapı ve yetenekler kazanmasıdır: tırtılın kelebeğe dönüşmesi, bebeğin konuşmaya başlaması gibi. Hayvanların çoğunda büyüme belli bir yaşta durur; buna sınırlı büyüme denir. Bitkiler ise uç bölgelerinde ömür boyu büyüyebilir; buna sınırsız büyüme denir. Bir kristalin büyümesi canlılık değildir; kristal yalnız dışına yeni madde ekler, hücre bölünmesi yoktur.

Üreme

Üreme, canlının kendine benzer yeni bireyler oluşturmasıdır. Tek bir bireyin kendi kopyalarını oluşturmasına eşeysiz üreme denir: bakterinin ikiye bölünmesi, mayanın tomurcuklanması, çileğin yere değen sürgünlerinden yeni bitki çıkması gibi. İki bireyden gelen üreme hücrelerinin birleşmesiyle olana eşeyli üreme denir; yavrular ebeveynlerine benzer ama onların tıpkısı değildir. Üreme bireyin yaşaması için zorunlu değildir, ama türün devamı için zorunludur.

Varyasyon ve adaptasyon

Aynı türün bireyleri arasındaki kalıtsal farklılıklara varyasyon denir. Göz rengi, kan grubu, tüy rengi kalıtsal varyasyon örnekleridir. Eşeyli üreme varyasyonu artırır. Spor yaparak kaslarını büyütmen ise varyasyon değildir; kalıtsal olmadığı için yavrulara geçmez.

Canlının yaşadığı ortamda hayatta kalma ve üreme şansını artıran kalıtsal özelliklerine adaptasyon (uyum) denir. Kutup tilkisinin küçük kulakları ısı kaybını azaltır, çöl tilkisinin büyük kulakları fazla ısıyı atar. Kaktüsün yapraklarının diken şeklinde olması su kaybını azaltır. Varyasyon olmadan adaptasyon da olmaz: ortama en uygun özellikleri taşıyan bireyler daha çok yaşar ve daha çok yavru bırakır.

Doğrudan gözlenebilenDolaylı (ölçüm ve çıkarımla) belirlenen
Beslenme, büyüme, üreme, uyarılara tepki, hareketHücresel yapı, metabolizma, enerji üretimi, homeostazi, varyasyon, adaptasyon
Örnek: kedinin mama yemesi, fidenin uzamasıÖrnek: kan şekerinin ölçülmesi, hücrenin mikroskopla görülmesi
Akılda kalsın: Varyasyon = tür içi kalıtsal fark; adaptasyon = ortama uygun kalıtsal özellik. Sonradan kazanılan (kas, bronzlaşma) varyasyon değildir.
Yazılıda

Nasıl sorulurİki canlı ya da bir türün bireyleri verilir; varyasyon ile adaptasyonu örnekle açıklaman ya da ayırt etmen istenir.

TuzakSonradan kazanılan özelliği (kaslı olmak) varyasyon saymak; büyümeyi yalnız boy uzaması sanmak.

Tam puan içinÖzelliğin kalıtsal olduğunu ve ortamda nasıl avantaj sağladığını birlikte yaz.

?Soru çöz varyasyon

Aşağıdakilerden hangisi kalıtsal varyasyona örnektir?

✓ A. Kan grubu genlerle belirlenir ve yavrulara aktarılır; tür içi kalıtsal farktır. B, C ve D çevrenin ya da yaşam biçiminin sonradan oluşturduğu değişikliklerdir; genlere işlenmediği için yavrulara geçmez, kalıtsal varyasyon sayılmaz.

▭Boşluk doldurma

Mayanın tomurcuklanarak çoğalması üremedir. Çam ağacının yıllarca boy atması büyümeye örnektir. Kaktüsün dikenleri su kaybını azaltan bir dur.

eşeysizeşeylisınırsızadaptasyonvaryasyon
Yazılı sorusuKutup tilkisinin kulakları küçük ve tüyleri kalın, çöl tilkisinin kulakları büyük ve tüyleri incedir. Bu farkı adaptasyon kavramıyla açıklayınız. Adaptasyonun neden varyasyona bağlı olduğunu yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: İki farklılık da kalıtsal olup tilkilerin yaşadığı ortamda hayatta kalma şansını artırır; bu yüzden adaptasyondur. Küçük kulak ve kalın tüy, soğuk kutupta ısı kaybını azaltır. Büyük kulak ve ince tüy, sıcak çölde fazla ısının atılmasını sağlar. Adaptasyon varyasyona bağlıdır, çünkü bir türün bireyleri arasında kalıtsal farklılık yoksa ortama daha uygun bireyler de olmaz; ortama uygun özellikteki bireyler daha çok yaşayıp yavru bırakır.

  • Özelliklerin kalıtsal ve hayatta kalmayı artırıcı olduğunu yazmak — 3 puan
  • İki tilkideki özelliği ortam koşuluyla ilişkilendirmek — 4 puan
  • Adaptasyonun varyasyondaki farklılıklara dayandığını açıklamak — 3 puan

Büyüme, üreme, varyasyon, adaptasyon

Cevabın nasıldı?
TARTIŞMA · VİRÜSLER

Virüsler: canlı ile cansız arasında

MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVaryasyon ve adaptasyon nedir, canlılık özellikleri nasıl gözlemlenir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Büyüme hücre sayısının ya da boyutunun artmasıdır; gelişme yeni yapı ve yeteneklerin kazanılmasıdır. Üreme, canlının kendine benzer yeni bireyler oluşturmasıdır; eşeyli ya da eşeysiz olur. Varyasyon aynı türün bireyleri arasındaki kalıtsal farklılıktır. Adaptasyon, canlının yaşadığı ortamda hayatta kalma şansını artıran kalıtsal özelliktir.

Büyüme, üreme, varyasyon, adaptasyon

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Virüsler canlı mı, virüslerin yapısı ve çoğalması nasıldır?

Kısa cevap: Virüsler hücre yapısında değildir; bir nükleik asit (DNA ya da RNA) ve onu saran protein kılıftan oluşur. Kendi başına beslenemez, enerji üretemez, büyüyemez. Yalnız canlı bir hücreye girip onun sistemlerini kullanarak çoğalabilir. Kalıtım materyali taşıdığı ve çoğalabildiği için canlıya, hücre dışında etkinlik göstermediği için cansıza benzer.

Grip olduğunda doktor çoğu zaman antibiyotik vermez, "dinlen, bol su iç" der. Çünkü seni hasta eden şey bir bakteri değil, antibiyotiğin işlemediği çok daha küçük bir yapıdır.

Önceki konularda canlıların ortak özelliklerini sıraladık. Virüsler bu listenin tam ortasında durur: bazı özellikleri taşır, bazılarını taşımaz. Bu yüzden ne canlı ne de cansız diye kesin olarak sınıflandırılır. Virüsler bakterilerden çok daha küçüktür; ancak elektron mikroskobuyla görülebilir.

Yapısı

Bir virüs, hücre değildir; zarı, sitoplazması, ribozomu yoktur. Yapısında yalnız iki temel parça bulunur: kalıtım bilgisini taşıyan bir nükleik asit (DNA ya da RNA; ikisi birden değil) ve onu saran, proteinden yapılmış kılıf (kapsit). Grip ve COVID-19 virüsleri gibi bazı virüslerde bu kılıfın dışında bir de zarf bulunur.

Virüs kendi başına çoğalamaz; konak hücrenin ham maddesi, enerjisi ve ribozomlarıyla kopyalanır.Görsel: Sınav Defteri

Nasıl çoğalır?

Virüs hücre dışında hiçbir yaşamsal faaliyet göstermez; beslenmez, solunum yapmaz, büyümez. Uygun bir canlı hücreye rastlarsa yüzeyine tutunur ve nükleik asidini içeri sokar. Bu bilgiye göre hücre, kendi ham maddesini, enerjisini ve ribozomlarını kullanarak virüsün parçalarını üretir. Parçalar birleşir, çok sayıda yeni virüs hücreden çıkar; çoğu zaman konak hücre bu sırada ölür. Virüsün girdiği hücreye konak hücre denir. Her virüs belirli canlıların belirli hücrelerine girebilir: kuduz virüsü sinir hücrelerine, bazı virüsler yalnız bitki hücrelerine yerleşir.

Canlı mı, cansız mı?

Canlılarla ortakCansızlarla ortak
Nükleik asit (kalıtım materyali) taşır.Hücre yapısı yoktur.
Konak hücre içinde çoğalır.Hücre dışında beslenme, solunum, büyüme yoktur.
Kalıtım materyali değişebilir (mutasyon).Kendi metabolizması yoktur.
Kalıtsal özelliklerini yeni virüslere aktarır.Saf hâlde kristal gibi elde edilebilir.

Grip virüsünün kalıtım materyali sık değiştiği için grip aşısı her yıl yenilenir. Antibiyotikler bakterinin yapısına etki eder; virüste bu yapılar olmadığından antibiyotik virüse etki etmez. Virüslere karşı aşı ve bazı özel ilaçlar kullanılır. Kuduz, kızamık, grip, COVID-19 ve bitkilerde tütün mozaik hastalığı virüslerin yol açtığı hastalıklardandır.

Bakterileri enfekte eden virüslere bakteriyofaj denir. Fajlar yalnız belirli bakterilere girip onları yok eder. Antibiyotiklere direnç kazanmış bakterilere karşı fajları ilaç gibi kullanma çalışmaları, antibiyotiğe umut veren bir alternatif olarak sürüyor.

Akılda kalsın: Virüs = nükleik asit + protein kılıf; hücresiz. Yalnız konak hücrede çoğalır. Antibiyotik virüse işlemez.
Yazılıda

Nasıl sorulurCanlıların ortak özellikleri listesi verilir; virüslerin neden canlı ya da cansız diye kesin sınıflandırılamadığını açıklaman istenir.

TuzakVirüsün DNA ile RNA'yı birlikte taşıdığını ya da kendi başına çoğaldığını yazmak.

Tam puan içinCanlıya benzeyen en az iki ve cansıza benzeyen en az iki özelliği ayrı ayrı yaz, ikisini "konak hücre" ile bağla.

?Soru çöz virüs

Bir virüs hakkında verilen bilgilerden hangisi, onu canlılara benzeten bir özelliktir?

✓ C. Kalıtım materyali taşıma ve çoğalma canlılarla ortak özelliktir. A, B ve D ise virüsü cansızlara benzeten özelliklerdir: hücre yapısının olmaması, hücre dışında metabolizma görülmemesi ve kristalleşebilmesi.

↕Sıralama virüsün çoğalması

Bir virüsün konak hücrede çoğalma aşamalarını sırala.

  1. Virüs nükleik asidini hücrenin içine sokar.
  2. Yeni virüsler hücreden çıkar, hücre çoğu zaman ölür.
  3. Virüs konak hücrenin yüzeyine tutunur.
  4. Hücre, ribozomları ve enerjisiyle virüs parçalarını üretir.
Yazılı sorusuBir öğrenci, grip olduğu için evdeki antibiyotiği kullanmayı düşünüyor. Virüslerin yapısını ve çoğalma biçimini dikkate alarak bu kararı değerlendiriniz. Virüslerin neden canlı ya da cansız diye kesin sınıflandırılamadığını da açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Karar yanlıştır. Grip bir virüs hastalığıdır; antibiyotikler bakterinin yapılarına etki eder, hücre yapısı olmayan virüse etki etmez. Gereksiz antibiyotik ayrıca bakterilerin direnç kazanmasına yol açar. Virüs nükleik asit taşır ve konak hücrede çoğalır; bu yönleriyle canlıya benzer. Ancak hücresi ve kendi metabolizması yoktur, hücre dışında beslenmez, büyümez ve kristalleşebilir; bu yönleriyle cansıza benzer. Bu yüzden kesin bir gruba konamaz.

  • Antibiyotiğin virüse etki etmediğini gerekçesiyle yazmak — 4 puan
  • Canlıya benzeyen iki özelliği yazmak — 3 puan
  • Cansıza benzeyen iki özelliği yazmak — 3 puan

Virüsler canlı mı?

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Biyoloji serisindeki Hayvanlar âlemi ve virüsler sayfasında.

Karma tekrar

Bu sayfadan ve önceki 1 sayfadan karışık 6 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir mantar, bir çam ağacı ve bir yoğurt bakterisi için aşağıdakilerden hangisi kesinlikle ortaktır?

✓ D. Bütün canlılar en az bir hücreden oluşur. A yalnız ototroflar içindir; mantar ve yoğurt bakterisi hazır besin alır. B bütün canlılarda yoktur; çam ağacı yer değiştirmez. C yoğurt bakterisi tek hücrelidir.Kaynak: bu sayfa · Hücre, organizasyon, beslenme ve enerji

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi kalıtsal varyasyona örnektir?

✓ A. Kan grubu genlerle belirlenir ve yavrulara aktarılır; tür içi kalıtsal farktır. B, C ve D çevrenin ya da yaşam biçiminin sonradan oluşturduğu değişikliklerdir; genlere işlenmediği için yavrulara geçmez, kalıtsal varyasyon sayılmaz.Kaynak: bu sayfa · Büyüme, üreme, varyasyon, adaptasyon

?Soru 3

Bir hastanede, hastadan alınan çok az miktardaki virüs DNA'sı çoğaltılarak hastalığın tanısı konuyor. Bu uygulama en doğrudan hangi dönüm noktasına dayanır?

✓ B. PZR, belirli bir DNA parçasını milyonlarca kez çoğaltır; tanı testleri bu sayede az örnekle çalışır. A canlıların hücreden oluştuğunu söyler, DNA çoğaltmaz. C bakteriyi öldüren ilaçtır, virüse ve tanıya ilişkin değildir. D özelliklerin aktarılma kurallarıdır, laboratuvar yöntemi değildir.Kaynak: Biyoloji ve bilimsel araştırma · Biyoloji ve dönüm noktaları

?Soru 4

Bir araştırma grubu, yeni bir diş macununu denemek için okul öğrencilerine macunu dağıtıyor; öğrencilere ve ailelerine bunun bir deney olduğunu ve olası yan etkileri söylemiyor. Bu araştırmada öncelikle hangi etik ilke çiğnenmiştir?

✓ C. Katılımcılara amaç ve riskler anlatılmadan ve gönüllü onayları alınmadan deney yapılmıştır. A başkasının bulgusunu kullanmakla ilgilidir; olayda böyle bir durum yok. B verilerin değiştirilmesiyle ilgilidir; olayda veri değiştirme anlatılmıyor. D bir yayın aşamasıdır, ihlal deney başlamadan yapılmıştır.Kaynak: Biyoloji ve bilimsel araştırma · Bilim etiği

?Soru 5

Bir öğrenci, aynı türden 20 fasulye tohumunu iki saksıya eşit bölüyor. Saksıları aynı odada tutuyor, birini musluk suyuyla, ötekini tuzlu suyla eşit miktarda suluyor ve 10 gün boyunca fidelerin boyunu ölçüyor. Bu deneyin bağımlı değişkeni hangisidir?

✓ A. Bağımlı değişken ölçülen sonuçtur: fidelerin boyu. B öğrencinin bilerek değiştirdiği etkendir, yani bağımsız değişken. C ve D iki saksıda aynı tutulan sabit değişkenlerdir; bunları bağımlı sanmak en sık yapılan karışıklıktır.Kaynak: Biyoloji ve bilimsel araştırma · Bilimsel yöntem ve kontrollü deney

?Soru 6

Bir öğrenci "Hücre teorisi yeterince kanıtlandığı için ileride hücre kanunu olacak." diyor. Bu ifadedeki yanlışlık en iyi hangisiyle açıklanır?

✓ D. Kanun olayın nasıl olduğunu, teori neden olduğunu açıklar; aralarında basamak ilişkisi yoktur. A yanlış: hücre teorisi çok sayıda kanıta dayanır. B bilginin değişebilirliğini yok sayıyor. C tek yöntem yanılgısıdır; gözlem ve karşılaştırma da bilgi üretir.Kaynak: Biyoloji ve bilimsel araştırma · Bilimin doğası
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Biyoloji soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →