Canlıyı cansızdan ayıran özellikler: hücre, organizasyon, beslenme, enerji
MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBilim etiği nedir, bir araştırmanın etiğe uygun olup olmadığı nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Biyoloji ve bilimsel araştırma). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Bilim etiği, bilimsel araştırmanın planlanması, yürütülmesi ve yayımlanması sırasında uyulması gereken ahlaki ilkelerdir. Verileri uydurmamak ya da değiştirmemek, başkasının emeğini kaynak göstermeden kullanmamak, katılımcıların bilgilendirilmiş onayını almak, insanlara, hayvanlara ve çevreye zarar vermemek başlıca ilkelerdir.
✎Konu anlatımı
Canlıların ortak özellikleri nelerdir, organizasyon ne demektir?
Kısa cevap: Bütün canlılar hücreden oluşur, düzenli bir organizasyona sahiptir, beslenir, enerji üretir ve kullanır, metabolizma ve boşaltım yapar, büyür ve gelişir, ürer, uyarılara tepki verir ve iç dengesini korur. Canlı sayılmak için bu özelliklerin hepsi birlikte gerekir; tek bir özellik yetmez.Telefonun ekranı dokununca tepki verir, şarj olur, enerji harcar. Bir mantar da çevresinden madde alır, enerji kullanır ve büyür. Biri canlı, öteki değil; peki çizgiyi nereden çekiyoruz?
Biyoloji ve bilimsel araştırma sayfasında gördük: bilim gözlemle başlar. Çevrendeki canlıları gözlemlersen hareket, renk, boyut gibi pek çok farklılık görürsün. Ama bakteriden balinaya bütün canlılarda ortak olan bir dizi özellik vardır. Bir varlığın canlı sayılması için bu özelliklerin hepsini birlikte taşıması gerekir.
Hücresel yapı
Bütün canlılar bir ya da daha çok hücreden oluşur. Hücre, canlılığın en küçük yapı ve görev birimidir. Bakteri gibi tek hücreli canlılarda bütün yaşamsal işleri o tek hücre yapar. Çok hücreli canlılarda ise hücreler görev paylaşır. Hücreler iki tiptir: belirgin çekirdeği olmayan prokaryot hücre (bakteriler, arkeler) ve zarla çevrili çekirdeği olan ökaryot hücre (bitki, hayvan, mantar).
Organizasyon
Canlılar rastgele bir yığın değil, düzenli bir yapıdır; buna organizasyon denir. Çok hücreli bir canlıda benzer hücreler birleşip dokuyu, dokular organı, organlar sistemi, sistemler de organizmayı oluşturur. Her basamak, bir alttakinin tek başına yapamadığı işi yapar.
Beslenme ve enerji
Her canlı yaşamak için madde ve enerji almak zorundadır. Bitkiler, algler ve bazı bakteriler besinini kendisi üretir; bunlara ototrof (üretici) denir. Hayvanlar, mantarlar ve çoğu bakteri besinini dışarıdan hazır alır; bunlara heterotrof (tüketici) denir. Beslenme biçimi, üretici ile tüketiciyi ayıran en belirgin özelliktir.
Alınan besinler hücrede parçalanır ve içlerindeki enerji, hücrenin kullanabileceği bir molekül olan ATP'ye aktarılır. Kas kasılması, büyüme, madde taşıma gibi bütün işler bu enerjiyle yapılır. Yani her canlı hem enerji üretir hem de tüketir.
Nasıl sorulurİki canlı ya da bir canlı ile cansız bir nesne verilir; ortak özellikleri ve farklılıkları açıklaman istenir.
TuzakHareketi bütün canlılarda ortak sanmak (bitkiler yer değiştirmez) ya da tek bir özelliğe bakıp "canlıdır" demek.
Tam puan içinEn az iki ortak özelliği adıyla yaz ve verilen örnekte nasıl görüldüğünü göster.
?Soru çöz ortak özellik
Bir mantar, bir çam ağacı ve bir yoğurt bakterisi için aşağıdakilerden hangisi kesinlikle ortaktır?
↕Sıralama küçükten büyüğe
Bir bitkideki organizasyon basamaklarını küçükten büyüğe sırala.
- Yaprak
- Gül bitkisi
- Yaprak hücresi
- Sürgün sistemi (gövde, yaprak, çiçek)
- Fotosentez yapan doku
Yazılı sorusuBir öğrenci "Robot süpürge hareket eder, şarj olarak enerji alır ve engele çarpınca yön değiştirir; o hâlde canlıdır." diyor. Canlıların ortak özelliklerinden yararlanarak bu görüşü değerlendiriniz. En az iki özelliği gerekçe olarak kullanınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Görüş yanlıştır. Canlı sayılmak için ortak özelliklerin hepsi birlikte gerekir; birkaçına benzeyen davranış yetmez. Robot süpürge hücrelerden oluşmaz, büyümez, gelişmez ve kendine benzer yeni bir robot oluşturamaz, yani üremez. Ayrıca enerjiyi besinden kendi metabolizmasıyla üretmez, hazır elektrikle çalışır. Hareket de canlılığın ölçütü değildir; bitkiler yer değiştirmediği hâlde canlıdır.
- Bütün özelliklerin birlikte gerektiğini yazmak — 3 puan
- Robotta bulunmayan iki ortak özelliği (hücre, büyüme, üreme, metabolizma) göstermek — 5 puan
- Hareketin ölçüt olmadığını örnekle belirtmek — 2 puan
Hücre, organizasyon, beslenme ve enerji