Hücre zarından madde geçişleri: difüzyon, ozmoz, aktif taşıma, endositoz ve ekzositoz

Tuzlanan salatalık neden suyunu bırakır, diyaliz makinesi kanı nasıl temizler? Hücre zarından madde geçişlerini dört ölçüte göre sınıflandırmayı öğren.

4 durak9. sınıf · 2. dönem
8 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 8tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · PASİF TAŞIMA

Madde geçişini sınıflandırmak: dört ölçüt ve difüzyon

MEB 9. sınıf · Organizasyon · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir salgı proteini hücrede hangi yolu izler, organeller nasıl birlikte çalışır?Bağlantılı konudan (Hücre ve alt birimleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Organeller tek başına değil, bir bütün olarak çalışır. Bir salgı proteini için çekirdek bilgiyi verir, granüllü ER üzerindeki ribozomlar proteini yapar, ER kanalları taşır, Golgi aygıtı paketler, kesecikler hücre zarıyla kaynaşıp proteini dışarı bırakır. Bütün bu işlerin enerjisini mitokondri sağlar.

Organellerin iş birliği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Basit difüzyon ve kolaylaştırılmış difüzyon nedir, aralarındaki fark ne?

Kısa cevap: Hücre zarından madde geçişleri molekülün büyüklüğüne, enerji harcanıp harcanmadığına, geçiş yönüne ve derişim farkına göre sınıflandırılır. Difüzyon, maddelerin çok yoğun oldukları yerden az yoğun oldukları yere enerji harcanmadan yayılmasıdır. Basit difüzyonda molekül zardan doğrudan geçer; kolaylaştırılmış difüzyonda kanal ya da taşıyıcı protein kullanılır.

Sınıfın bir köşesinde biri deodorant sıkınca birkaç saniye sonra koku öbür köşeye ulaşır. Kimse kokuyu taşımaz; moleküller kendiliğinden yayılır.

Hücre ve alt birimleri sayfasında hücre zarının seçici geçirgen olduğunu gördük. Peki maddeler zarın bir yanından öbür yanına nasıl geçer? Bütün geçişleri dört soruyla ayırt edebilirsin: Molekül küçük mü büyük mü? Enerji (ATP) harcanıyor mu? Madde hangi yöne gidiyor? Zarın iki yanı arasında derişim farkı var mı?

Derişim ve difüzyon

Bir maddenin belirli bir hacimdeki miktarına derişim (yoğunluk) denir. Moleküller sürekli ve rastgele hareket ettiği için zamanla çok yoğun oldukları yerden az yoğun oldukları yere yayılır; buna difüzyon denir. Difüzyon enerji harcanmadan kendiliğinden olur ve derişim her yerde eşitlenene kadar sürer. Eşitlendikten sonra moleküller hareket etmeyi bırakmaz; ama iki yöne geçen miktar eşit olduğu için net değişim olmaz. Derişim farkı büyüdükçe, sıcaklık arttıkça ve molekül küçüldükçe difüzyon hızlanır.

Enerji harcanmadan, derişim farkı yönünde gerçekleşen geçişlere pasif taşıma denir. Basit difüzyon, kolaylaştırılmış difüzyon ve bir sonraki konuda göreceğin ozmoz pasif taşımadır.

Küçük moleküller zarın arasından doğrudan, iyonlar kanaldan, glikoz taşıyıcıdan geçer; üçünde de yön çok yoğundan az yoğuna, enerji harcanmaz.Görsel: Sınav Defteri

Basit ve kolaylaştırılmış difüzyon

Basit difüzyonda molekül, hiçbir proteine ihtiyaç duymadan fosfolipitlerin arasından doğrudan geçer. Oksijen, karbondioksit gibi küçük ve yüksüz moleküller böyle geçer: akciğerde oksijenin kana, dokularda karbondioksitin kana geçmesi basit difüzyondur.

Glikoz, amino asit ve iyonlar fosfolipitler arasından kolayca geçemez. Bu maddeler zardaki kanal ya da taşıyıcı proteinler aracılığıyla geçer; buna kolaylaştırılmış difüzyon denir. Yön yine çok yoğundan az yoğunadır ve enerji harcanmaz; fark, bir protein yardımcısının kullanılmasıdır. Taşıyıcı sayısı sınırlı olduğu için derişim farkı çok artınca bile geçiş hızı bir değerde sabitlenir. Su da büyük oranda zardaki özel kanal proteinlerinden geçer.

Akılda kalsın: Difüzyon: çoktan aza, enerji yok, denge kurulunca net geçiş durur. Basit: doğrudan (O₂, CO₂). Kolaylaştırılmış: kanal/taşıyıcı protein (glikoz, iyon).
Yazılıda

Nasıl sorulurBir maddenin zardan geçişi tarif edilir; geçiş türünü dört ölçüte göre adlandırman ya da iki geçişi karşılaştırman istenir.

TuzakKolaylaştırılmış difüzyonda protein kullanıldığı için enerji harcandığını sanmak; dengede moleküllerin durduğunu yazmak.

Tam puan içinYönü, enerji durumunu ve protein kullanılıp kullanılmadığını üçü birden yaz.

?Soru çöz difüzyon türü

Glikoz, derişiminin yüksek olduğu kandan derişiminin düşük olduğu bir hücreye zardaki taşıyıcı proteinlerle ve ATP harcanmadan geçiyor. Bu geçiş hangisidir?

✓ B. Çoktan aza, enerjisiz ve taşıyıcı proteinle olan geçiş kolaylaştırılmış difüzyondur. A'da protein kullanılmaz. C'de yön azdan çoğadır ve ATP harcanır. D'de büyük maddeler zarın oluşturduğu keseyle alınır ve enerji harcanır.

▭Boşluk doldurma

Difüzyonda maddeler yoğun oldukları yerden az yoğun oldukları yere geçer ve harcanmaz. Akciğerde oksijenin kana geçmesi difüzyondur.

çokazenerjibasitkolaylaştırılmış
Yazılı sorusuBasit difüzyon ile kolaylaştırılmış difüzyonu molekül büyüklüğü, enerji kullanımı, geçiş yönü ve protein kullanımı bakımından karşılaştırınız. Her birine bir örnek veriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: İki geçiş de pasif taşımadır: madde çok yoğun olduğu yerden az yoğun olduğu yere geçer ve enerji harcanmaz. Basit difüzyonda oksijen ve karbondioksit gibi küçük, yüksüz moleküller fosfolipitlerin arasından proteinsiz geçer; akciğerde oksijenin kana geçmesi buna örnektir. Kolaylaştırılmış difüzyonda glikoz, amino asit ve iyonlar gibi zardan kolay geçemeyen moleküller kanal ya da taşıyıcı proteinlerle geçer; kandaki glikozun hücreye girmesi buna örnektir.

  • İkisinde de yönün çoktan aza ve enerjisiz olduğunu yazmak — 3 puan
  • Protein kullanımı ve molekül türü farkını yazmak — 4 puan
  • Her birine doğru örnek vermek — 3 puan

Dört ölçüt ve difüzyon

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · OZMOZ

Ozmoz: suyun zardan geçişi ve hipertonik, izotonik, hipotonik ortam

MEB 9. sınıf · Organizasyon · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBasit difüzyon ve kolaylaştırılmış difüzyon nedir, aralarındaki fark ne?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hücre zarından madde geçişleri molekülün büyüklüğüne, enerji harcanıp harcanmadığına, geçiş yönüne ve derişim farkına göre sınıflandırılır. Difüzyon, maddelerin çok yoğun oldukları yerden az yoğun oldukları yere enerji harcanmadan yayılmasıdır. Basit difüzyonda molekül zardan doğrudan geçer; kolaylaştırılmış difüzyonda kanal ya da taşıyıcı protein kullanılır.

Dört ölçüt ve difüzyon

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ozmoz nedir, hipertonik, izotonik ve hipotonik ortam ne demektir?

Kısa cevap: Ozmoz, suyun seçici geçirgen bir zardan, suyun çok (çözünen maddenin az) olduğu taraftan suyun az (çözünen maddenin çok) olduğu tarafa geçmesidir; özel bir difüzyon türüdür ve enerji harcanmaz. Hücreye göre çözünen derişimi yüksek ortama hipertonik, düşük ortama hipotonik, eşit ortama izotonik denir. Hücre hipertonikte su kaybeder, hipotonikte su alır.

Salatalığı doğrayıp üzerine tuz serptiğinde birkaç dakika sonra kabın dibinde su birikir. Tuz salatalığa girmeye çalışmamış, salatalığın suyu dışarı çıkmıştır.

Önceki konuda maddelerin derişim farkı yönünde yayıldığını gördük. Zarın iki yanında tuz ya da şeker gibi çözünmüş maddelerin derişimi farklıysa ve zar bu maddeleri geçirmiyorsa, hareket eden su olur. Suyun seçici geçirgen zardan geçişine ozmoz denir.

Su hangi yöne gider?

Çözünen maddenin çok olduğu çözeltide su azdır; çözünen maddenin az olduğu çözeltide su çoktur. Su da her madde gibi kendi derişiminin yüksek olduğu yerden düşük olduğu yere geçer. Yani su, çözünen maddenin az olduğu taraftan çok olduğu tarafa geçer. Pratik kural: su, tuzlu ya da şekerli tarafa doğru akar. Ozmozda enerji harcanmaz; bu yüzden ozmoz da pasif taşımadır.

Bir çözeltinin zar üzerinden su çekme gücüne ozmotik basınç denir. Çözünen madde derişimi arttıkça ozmotik basınç da artar; tuzlu su, saf sudan daha çok su çeker.

Noktalar çözünen maddeyi gösterir. Su her zaman noktaların çok olduğu tarafa geçer.Görsel: Sınav Defteri

Üç ortam

Ortamlar hücrenin içine göre adlandırılır. Çözünen madde derişimi hücre içinden yüksek olan ortama hipertonik ortam denir; hücre bu ortamda su kaybeder ve büzülür. Derişimi hücre içinden düşük olan ortama hipotonik ortam denir; hücre su alır ve şişer. Derişimin hücre içiyle eşit olduğu ortama izotonik ortam denir; su iki yöne eşit geçtiği için hücrenin hacmi değişmez.

Hastanede damardan verilen serum bu yüzden kanla izotonik hazırlanır. Saf su verilseydi kan hücreleri su alıp patlayabilir, çok tuzlu sıvı verilseydi büzülürdü. Çok tuzlu yemek yediğinde susaman da benzer bir nedene dayanır: kanın tuz derişimi artar, hücrelerden kana su çekilir.

Akılda kalsın: Su, tuzlu tarafa gider. Hipertonik: dışarısı tuzlu, hücre su kaybeder. Hipotonik: dışarısı sulu, hücre su alır. İzotonik: denge.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir hücrenin farklı derişimdeki çözeltilere konduğu şekil ya da tablo verilir; suyun yönünü ve hücredeki değişimi açıklaman istenir.

TuzakTuzun hücreye girdiğini sanmak, suyun yönünü ters yazmak, ortamı dış çözeltiye göre değil başka bir çözeltiye göre adlandırmak.

Tam puan içinOrtamın adını hücre içine göre ver, suyun yönünü ve hücrenin hacim değişimini birlikte yaz.

?Soru çöz ortam

Bir hayvan hücresi bir çözeltiye konduktan sonra hücrenin hacminin azaldığı görülüyor. Çözelti ve suyun hareketi için hangisi doğrudur?

✓ D. Hacim azaldıysa hücre su kaybetmiştir; su çözünen maddenin çok olduğu dış ortama geçtiğine göre çözelti hipertoniktir. A hipotonik ortamda hücre şişer. B izotonik ortamda hacim değişmez. C ozmozda hareket eden çözünen madde değil sudur.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → anlamı

AB saf suşekerli suzarilk seviye
Yazılı sorusuŞekildeki U borusunun iki kolu, yalnız suyu geçiren bir zarla ayrılmıştır. Başlangıçta iki koldaki sıvı seviyesi eşittir; A koluna saf su, B koluna şekerli su konmuştur. a) Suyun hangi yöne geçeceğini gerekçesiyle yazınız. b) Bir süre sonra kollardaki sıvı seviyeleri nasıl değişir? c) Bu olayın adı nedir? (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Su, A kolundan B koluna geçer; çünkü A'da su derişimi yüksek, şeker yoktur; B'de şeker derişimi yüksektir ve su, çözünen maddenin çok olduğu tarafa geçer. Şeker zardan geçemediği için hareket eden sudur. b) B kolundaki sıvı seviyesi yükselir, A kolundaki seviye düşer. c) Bu olay ozmozdur; suyun seçici geçirgen zardan geçişidir ve enerji harcanmaz.

  • Suyun A'dan B'ye geçtiğini gerekçesiyle yazmak — 4 puan
  • Seviye değişimini doğru yazmak — 3 puan
  • Olayın ozmoz olduğunu belirtmek — 3 puan

Ozmoz ve ortam türleri

Cevabın nasıldı?
DENEY · OZMOZUN SONUÇLARI

Plazmoliz, deplazmoliz ve turgor; ozmozu deneyle görmek

MEB 9. sınıf · Organizasyon · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOzmoz nedir, hipertonik, izotonik ve hipotonik ortam ne demektir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ozmoz, suyun seçici geçirgen bir zardan, suyun çok (çözünen maddenin az) olduğu taraftan suyun az (çözünen maddenin çok) olduğu tarafa geçmesidir; özel bir difüzyon türüdür ve enerji harcanmaz. Hücreye göre çözünen derişimi yüksek ortama hipertonik, düşük ortama hipotonik, eşit ortama izotonik denir. Hücre hipertonikte su kaybeder, hipotonikte su alır.

Ozmoz ve ortam türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Plazmoliz, deplazmoliz ve turgor nedir, difüzyon-ozmoz deneyi nasıl yapılır?

Kısa cevap: Bitki hücresi hipertonik ortamda su kaybedip sitoplazması hücre duvarından ayrılırsa buna plazmoliz denir. Plazmolize hücrenin hipotonik ortamda su alıp eski hâline dönmesine deplazmoliz denir. Su alan bitki hücresinin sitoplazmasının duvara yaptığı basınca turgor basıncı denir; duvar hücrenin patlamasını önler. Duvarı olmayan hayvan hücresi hipotonik ortamda patlayabilir.

Pazardan aldığın maydanoz akşama kadar boynunu büker. Saplarını bir bardak suya koyarsan sabah yeniden dimdik durur.

Bitki hücresinde ozmoz

Bitki hücresi hipertonik bir ortama, örneğin tuzlu suya konursa merkezi kofulundan ve sitoplazmasından su çıkar. Koful küçülür, hücre zarı ve sitoplazma büzülerek hücre duvarından ayrılır; buna plazmoliz denir. Duvar sağlam olduğu için hücrenin dış şekli fazla değişmez, ama içi büzüşmüştür. Tuzlanan salatalığın ve kurumaya bırakılan sebzenin buruşması plazmolizin sonucudur.

Plazmoliz olmuş hücre, çok uzun beklemeden hipotonik ortama, örneğin saf suya alınırsa su alır ve eski hâline döner; buna deplazmoliz denir. Solmuş maydanozun suda dirilmesi deplazmoliz ve ardından turgorla açıklanır.

Turgor basıncı

Hipotonik ortamdaki bitki hücresi su almaya devam eder; koful büyür ve sitoplazma hücre duvarına baskı yapar. Bu basınca turgor basıncı denir. Sağlam duvar, şişmenin belli bir noktada durmasını sağlar; hücre patlamaz. Turgor, otsu bitkilerin dik durmasını, yaprakların gergin kalmasını sağlar. Bitki su kaybedince turgor azalır ve bitki solar.

Hayvan hücresinde durum farklı

Hayvan hücresinin duvarı yoktur. Hipertonik ortamda büzülür, hipotonik ortamda su alıp şişer ve fazla su alırsa patlayabilir. Alyuvarlar saf suya konunca bu yüzden parçalanır. Turgor kavramı duvarlı hücreler içindir; hayvan hücresinin patlaması duvar olmadığı için engellenemeyen ozmotik su alımının sonucudur.

OrtamBitki hücresi (duvarlı)Hayvan hücresi (duvarsız)
HipertonikSu kaybeder, plazmolizSu kaybeder, büzülür
İzotonikDeğişmez (gevşek kalır)Değişmez
HipotonikSu alır, turgor; patlamazSu alır, şişer, patlayabilir

Deneyle görmek

Biyoloji ve bilimsel araştırma sayfasındaki kontrollü deney kurallarıyla ozmozu kendin gösterebilirsin. Aynı büyüklükte patates çubukları kes, her birini tart ve farklı tuz derişimindeki çözeltilere koy; biri saf su olsun. Bir saat sonra çubukları kurulayıp yeniden tart. Bağımsız değişken çözeltinin tuz derişimi, bağımlı değişken kütle değişimidir; patates çubuğunun boyu, sıcaklık ve süre sabit tutulur. Kütlesi artan çubuk su almış, azalan su kaybetmiştir. Kütlenin değişmediği derişim, patates hücrelerine izotonik olan derişime yakındır. Difüzyonu görmek için ise bir bardak suya damlatılan mürekkebin soğuk ve ılık suda yayılma süresini karşılaştırabilirsin.

Akılda kalsın: Plazmoliz: hipertonikte zar duvardan ayrılır. Deplazmoliz: suyla geri dönüş. Turgor: duvara basınç, yalnız duvarlı hücrede. Hayvan hücresi hipotonikte patlayabilir.
Yazılıda

Nasıl sorulurPatates ya da yumurta deneyinin kütle tablosu verilir; değişkenleri yazman, hangi çözeltinin hipertonik/hipotonik olduğunu ve hücrelerin ne yaşadığını açıklaman istenir.

TuzakHayvan hücresi için "turgor" demek, plazmolizde hücre duvarının büzüldüğünü yazmak, kütle artışını tuzun girmesine bağlamak.

Tam puan içinKütle değişimini suyun yönüyle açıkla, terimleri doğru hücre türüyle kullan.

?Soru çöz plazmoliz

Mikroskopta incelenen bir kırmızı soğan zarı hücresinde, sitoplazmanın hücre duvarından ayrılıp büzüldüğü görülüyor. Bu hücre hangi ortamda bulunmaktadır ve olayın adı nedir?

✓ C. Sitoplazmanın duvardan ayrılması su kaybını gösterir; bitki hücresi su kaybediyorsa ortam hipertoniktir ve olayın adı plazmolizdir. A hipotonikte hücre su alır, duvara basınç yapar. B izotonikte belirgin değişim olmaz; deplazmoliz suyla geri dönüştür. D hipotonik ortamda plazmoliz olmaz.

▭Boşluk doldurma

Suya konan solmuş maydanozun dirilmesi önce sonra basıncıyla açıklanır. Saf suya konan alyuvar ise duvarı olmadığı için .

deplazmolizplazmolizturgorpatlayabilirbüzülür
11,210,49,68,7 81012 %0%1%2%4tuz derişimi kütle (g)başlangıç 10 g
Yazılı sorusuBir öğrenci, her biri 10,0 g olan patates çubuklarını farklı derişimdeki tuzlu sulara koyup bir saat sonra yeniden tartmış ve sonuçları grafikte göstermiştir. a) Deneyin bağımsız ve bağımlı değişkenlerini yazınız. b) %0 ve %4'lük çözeltilerdeki kütle değişimini ozmozla açıklayınız. c) Patates hücrelerine izotonik çözeltinin derişimi hangi iki değer arasındadır? Gerekçesini yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Bağımsız değişken çözeltinin tuz derişimi, bağımlı değişken bir saat sonraki kütledir (kütle değişimi). b) %0'lık çözelti saf sudur ve patates hücrelerine göre hipotoniktir; hücreler ozmozla su almış, kütle 10,0 g'dan 11,2 g'a çıkmıştır. %4'lük çözelti hipertoniktir; hücreler su kaybetmiş, kütle 8,7 g'a düşmüştür. c) İzotonik derişim %1 ile %2 arasındadır; çünkü %1'de kütle artmış (hücreler su almış), %2'de azalmıştır (su kaybetmiş). Kütlenin değişmeyeceği nokta bu iki değerin arasındadır.

  • Değişkenleri doğru yazmak — 3 puan
  • İki çözeltideki değişimi suyun yönüyle açıklamak — 4 puan
  • İzotonik aralığı gerekçesiyle belirtmek — 3 puan

Plazmoliz, turgor ve deney

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · ENERJİLİ TAŞIMA

Aktif taşıma, endositoz ve ekzositoz: enerji harcanan geçişler

MEB 9. sınıf · Organizasyon · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPlazmoliz, deplazmoliz ve turgor nedir, difüzyon-ozmoz deneyi nasıl yapılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bitki hücresi hipertonik ortamda su kaybedip sitoplazması hücre duvarından ayrılırsa buna plazmoliz denir. Plazmolize hücrenin hipotonik ortamda su alıp eski hâline dönmesine deplazmoliz denir. Su alan bitki hücresinin sitoplazmasının duvara yaptığı basınca turgor basıncı denir; duvar hücrenin patlamasını önler. Duvarı olmayan hayvan hücresi hipotonik ortamda patlayabilir.

Plazmoliz, turgor ve deney

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Aktif taşıma nedir, endositoz ve ekzositoz nasıl gerçekleşir?

Kısa cevap: Aktif taşıma, maddelerin az yoğun oldukları yerden çok yoğun oldukları yere, zardaki taşıyıcı proteinler (pompalar) ve ATP enerjisiyle taşınmasıdır. Zardan geçemeyecek kadar büyük maddeler zarın kese oluşturmasıyla taşınır: hücreye alınmasına endositoz, kesecikle hücre dışına verilmesine ekzositoz denir. Üçünde de enerji harcanır.

Deniz yosunlarının hücrelerinde iyot, çevrelerindeki deniz suyundakinden binlerce kat fazladır. Su iyot derişimini eşitlemeye çalışırken yosun iyotu biriktirmeye devam eder; bunun bir bedeli vardır.

Aktif taşıma

Pasif taşımada madde derişim farkı yönünde kendiliğinden gider. Hücre bazen bir maddeyi tam tersi yönde, az olduğu yerden çok olduğu yere taşımak zorundadır. Bu, bisikleti yokuş yukarı sürmek gibidir ve enerji ister. Maddelerin derişim farkına karşı, zardaki taşıyıcı proteinlerle ve ATP harcanarak taşınmasına aktif taşıma denir. Bu taşıyıcılara protein pompaları da denir.

Bitkilerin kök hücreleri topraktaki mineral iyonlarını, kendi içlerinde daha çok olduğu hâlde aktif taşımayla almaya devam eder. Sinir ve kas hücreleri de çalışabilmek için sodyum ve potasyum iyonlarını zarın iki yanına sürekli pompalar. Hücrenin harcadığı ATP'nin önemli bir kısmı bu pompalara gider; bu yüzden oksijen ya da besin yetersizse aktif taşıma yavaşlar ve durur.

Endositoz ve ekzositoz

Protein, bakteri ya da besin parçası gibi büyük maddeler zardaki kanal ve taşıyıcılardan geçemez. Hücre bu maddeleri zarının bir kısmıyla sararak içeri alır: zar içe doğru çöker, maddenin çevresini kuşatır ve kopup bir kesecik oluşturur. Buna endositoz denir. Akyuvarların bakterileri yutması ve bazı tek hücrelilerin besin alması endositozdur.

Hücrenin içinde yapılan büyük maddeler ise kesecikler içinde zara getirilir; kesecik zarla kaynaşır ve içindekileri dışarı boşaltır. Buna ekzositoz denir. Hücre ve alt birimleri sayfasında gördüğün salgı proteininin yolculuğu ekzositozla biter. Endositozda zarın bir kısmı keseciğe dönüştüğü için zar yüzeyi azalır; ekzositozda kesecik zarı hücre zarına katıldığı için zar yüzeyi artar. Hücre duvarı olan hücreler katı parçaları yutamaz, yani fagositoz yapamaz; ama bitki hücreleri de zarlarındaki küçük ceplerle sıvı ve molekül alabilir. Ders kitabı “hücre duvarı olan canlılarda genel olarak endositoz görülmez” der; yazılıda bu ifade sorulursa kitabın cevabını yaz.

Endositozda zar kesecik olup içeri kopar, ekzositozda kesecik zara katılır. İkisinde de ATP harcanır.Görsel: Sınav Defteri
GeçişYönEnerjiYardımcıÖrnek
Basit difüzyonÇoktan azaYokYokO₂, CO₂
Kolaylaştırılmış difüzyonÇoktan azaYokKanal / taşıyıcıGlikoz, iyon
OzmozSu, tuzlu tarafaYokZar, su kanalıSu
Aktif taşımaAzdan çoğaATPPompa (taşıyıcı)Kökte mineral alımı
EndositozİçeriATPZar keseciğiAkyuvarın bakteri yutması
EkzositozDışarıATPKesecikEnzim, hormon salgılama
Akılda kalsın: Aktif taşıma: azdan çoğa, pompa, ATP. Endositoz: büyük maddeyi kesecikle içeri. Ekzositoz: kesecikle dışarı. Enerji harcanan üç geçiş bunlardır.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir tabloda maddelerin hücre içi ve dışı derişimleri ya da bir geçişin özellikleri verilir; geçişi adlandırman ve gerekçelendirmen istenir.

TuzakDerişimin yüksek olduğu tarafa giden maddeyi difüzyonla açıklamak; ekzositozun yalnız atık atmak olduğunu sanmak.

Tam puan içinYönü (derişim farkına göre), ATP kullanımını ve yardımcı yapıyı (pompa, kesecik) yaz.

?Soru çöz aktif taşıma

Bir kök hücresinde potasyum iyonu derişimi topraktakinden yüksektir; buna rağmen hücre topraktan potasyum almaya devam ediyor. Kök hücrelerine solunumu durduran bir madde verilince potasyum alımı duruyor. Bu geçiş hangisidir?

✓ A. İyon az olduğu topraktan çok olduğu hücreye geçiyor ve solunum durunca, yani ATP üretimi kesilince geçiş duruyor; bu aktif taşımadır. B çoktan aza ve enerjisiz olur. C yalnız suyun geçişidir. D maddeyi hücreden dışarı verir, içeri almaz.

↕Sıralama akyuvar bakteriyi yutuyor

Bir akyuvarın bakteriyi endositozla alması sırasındaki olayları sırala.

  1. Zarın uçları birleşip kopar ve kesecik oluşur.
  2. Bakteri akyuvarın zarına temas eder.
  3. Kesecik lizozomla birleşir, bakteri sindirilir.
  4. Zar içe doğru çöküp bakteriyi sarar.
Yazılı sorusuHücre zarından madde geçişlerini enerji kullanımına göre iki gruba ayırınız ve her gruba ait geçişleri yazınız. Aktif taşıma ile kolaylaştırılmış difüzyonu yön ve enerji bakımından karşılaştırınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Enerji harcanmayan geçişler pasif taşımadır: basit difüzyon, kolaylaştırılmış difüzyon ve ozmoz. Enerji (ATP) harcanan geçişler ise aktif taşıma, endositoz ve ekzositozdur. Kolaylaştırılmış difüzyonda madde çok yoğun olduğu yerden az yoğun olduğu yere taşıyıcı proteinle geçer ve ATP harcanmaz. Aktif taşımada madde az yoğun olduğu yerden çok yoğun olduğu yere, derişim farkına karşı, pompa proteinleriyle ve ATP harcanarak geçer. İkisinde de zar proteini kullanılır; farkları yön ve enerjidir.

  • Pasif ve enerjili grupları doğru üyeleriyle yazmak — 4 puan
  • İki geçişin yönünü karşılaştırmak — 3 puan
  • İki geçişin enerji kullanımını karşılaştırmak — 3 puan

Aktif taşıma, endositoz, ekzositoz

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Biyoloji serisindeki Hücre zarından madde geçişi sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aynı miktar enzim 37 °C'de farklı pH'larda deneniyor; etkinlik, beş dakikada çıkan gaz kabarcığı sayılarak ölçülüyor. Bu deneyde bağımlı değişken hangisidir?

✓ D. Bağımlı değişken ölçülen sonuçtur; burada enzim etkinliğini kabarcık sayısı gösterir. A değiştirilen etken, yani bağımsız değişkendir. B ve C sabit tutulan kontrol edilen değişkenlerdir.Kaynak: Enzimler, nükleik asitler ve vitaminler · Sıcaklık, pH ve enzim deneyi

?Soru 2

Vitaminler için aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Vitaminler enerji vermez; tepkimeleri düzenler. A doğru: vitaminler küçük moleküllerdir, sindirilmeden emilir. B doğru: birçok vitamin koenzim görevi görür. D doğru: K vitamini ve bazı B vitaminleri bağırsak bakterilerince yapılır.Kaynak: Enzimler, nükleik asitler ve vitaminler · Vitaminler

?Soru 3

Hücre zarı ile hücre duvarı için verilen ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ C. Zar her hücrenin sınırıdır; duvar ise bitki, mantar, bakteri ve arkelerde bulunur, hayvanlarda yoktur. A geçirgenlikleri ters yazıyor. B hayvan hücresini unutuyor. D duvarın yapısı canlıya göre değişir: mantarda kitin, bakteride peptidoglikan.Kaynak: Hücre ve alt birimleri · Hücre zarı, hücre duvarı, sitoplazma

?Soru 4

Sütte bulunan bir disakkarit sindirildiğinde iki farklı monosakkarit oluşuyor. Bu disakkarit ve oluşan ürünler hangisidir?

✓ B. Süt şekeri laktozdur ve hidrolizle glikoz ile galaktoza ayrılır. A maltozdur; iki aynı monosakkarit verir ve sütte değil çimlenen tohumda bulunur. C sükrozdur, çay şekeridir. D laktozun yapısına fruktozu koyuyor; fruktoz sükrozda bulunur.Kaynak: Karbohidratlar, lipitler ve proteinler · Organik moleküller ve karbohidratlar

?Soru 5

Bir sporcunun bacak kası hücreleri ile yağ ve hormon yapımında görevli bir bez hücresi karşılaştırılıyor. Kas hücresinde ve bez hücresinde sırasıyla hangi organellerin daha gelişmiş olması beklenir?

✓ D. Kas çok enerji harcar, bu yüzden ATP üreten mitokondrisi fazladır; lipit ve steroit hormon yapan hücrede granülsüz ER gelişmiştir. A kloroplast hayvan hücresinde bulunmaz. B lizozom sindirimde, koful depoda görevlidir; verilen işlerle doğrudan ilgili değildir. C organelleri yer değiştirmiş: enerji için mitokondri kas hücresinde olmalıdır.Kaynak: Hücre ve alt birimleri · Zarlı organeller

?Soru 6

Bir hücrede Golgi aygıtının çalışması deneysel olarak durduruluyor. Bu hücrede öncelikle hangi olayın aksaması beklenir?

✓ A. Golgi proteinleri paketleyip salgılanmaya hazırlar; durunca salgılama aksar. B çekirdeğin işidir, Golgi'ye bağlı değildir. C ribozomda yürür; protein yapılmaya devam eder ama dışarı çıkamaz. D kloroplastın işidir ve hayvan hücresinde hiç yoktur.Kaynak: Hücre ve alt birimleri · Organellerin iş birliği

?Soru 7

Bir tepkimeye uygun enzim eklendiğinde aşağıdakilerden hangisi değişir?

✓ A. Enzim aktivasyon enerjisini düşürür, tepkime bu yüzden hızlanır. B net tepkime enerjisidir, enzimle değişmez. C yanlış: enzim ürünün çeşidini belirlemez, yalnız hızı artırır. D yanlış: enzim tepkimeden değişmeden çıkar.Kaynak: Enzimler, nükleik asitler ve vitaminler · Basit ve bileşik enzim, aktivasyon enerjisi

?Soru 8

Bir besin özütüne biüret çözeltisi eklendiğinde tüp açık mavi kalıyor; Lugol eklenen tüp ise mavi-mora dönüyor. Bu besin için hangisi söylenebilir?

✓ C. Lugol'ün mavi-mora dönmesi nişastayı gösterir; biüretin açık mavi kalması proteinin olmadığını gösterir, çünkü açık mavi ayıracın kendi rengidir. A ve B açık maviyi olumlu sonuç sanıyor. D glikoz Lugol ile renk vermez; glikoz için Benedict gerekir.Kaynak: Karbohidratlar, lipitler ve proteinler · Besin testleri: ayıraçlar

?Soru 9

İki farklı proteinin her ikisi de 150 amino asitten oluşuyor ve aynı 20 çeşit amino asidi içeriyor. Bu iki proteinin farklı olması en çok neye bağlıdır?

✓ A. Sayı ve çeşit aynıysa geriye diziliş sırası kalır; sıra değişince katlanma ve işlev değişir. B ve C iki proteinde de aynıdır: 150 amino asitte 149 bağ ve 149 su. D bütün amino asitlerde aynıdır; değişen R grubudur.Kaynak: Karbohidratlar, lipitler ve proteinler · Proteinler ve denatürasyon

?Soru 10

Bir hücre yapısı hakkında şunlar biliniyor: zarı yoktur, RNA ve proteinden oluşur, bakteride de insan hücresinde de bulunur. Bu yapının görevi hangisidir?

✓ B. Verilen özellikler ribozomu tanımlar; ribozom protein sentezler. A sentrozomun görevidir, sentrozom bakteride yoktur. C çekirdeğin görevidir; bakteride çekirdek yoktur. D mitokondrinin görevidir; mitokondri zarlıdır ve bakteride bulunmaz.Kaynak: Hücre ve alt birimleri · Çekirdek, ribozom ve sentrozom
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Biyoloji soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →