Madde geçişini sınıflandırmak: dört ölçüt ve difüzyon
MEB 9. sınıf · Organizasyon · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBir salgı proteini hücrede hangi yolu izler, organeller nasıl birlikte çalışır?Bağlantılı konudan (Hücre ve alt birimleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Organeller tek başına değil, bir bütün olarak çalışır. Bir salgı proteini için çekirdek bilgiyi verir, granüllü ER üzerindeki ribozomlar proteini yapar, ER kanalları taşır, Golgi aygıtı paketler, kesecikler hücre zarıyla kaynaşıp proteini dışarı bırakır. Bütün bu işlerin enerjisini mitokondri sağlar.
✎Konu anlatımı
Basit difüzyon ve kolaylaştırılmış difüzyon nedir, aralarındaki fark ne?
Kısa cevap: Hücre zarından madde geçişleri molekülün büyüklüğüne, enerji harcanıp harcanmadığına, geçiş yönüne ve derişim farkına göre sınıflandırılır. Difüzyon, maddelerin çok yoğun oldukları yerden az yoğun oldukları yere enerji harcanmadan yayılmasıdır. Basit difüzyonda molekül zardan doğrudan geçer; kolaylaştırılmış difüzyonda kanal ya da taşıyıcı protein kullanılır.Sınıfın bir köşesinde biri deodorant sıkınca birkaç saniye sonra koku öbür köşeye ulaşır. Kimse kokuyu taşımaz; moleküller kendiliğinden yayılır.
Hücre ve alt birimleri sayfasında hücre zarının seçici geçirgen olduğunu gördük. Peki maddeler zarın bir yanından öbür yanına nasıl geçer? Bütün geçişleri dört soruyla ayırt edebilirsin: Molekül küçük mü büyük mü? Enerji (ATP) harcanıyor mu? Madde hangi yöne gidiyor? Zarın iki yanı arasında derişim farkı var mı?
Derişim ve difüzyon
Bir maddenin belirli bir hacimdeki miktarına derişim (yoğunluk) denir. Moleküller sürekli ve rastgele hareket ettiği için zamanla çok yoğun oldukları yerden az yoğun oldukları yere yayılır; buna difüzyon denir. Difüzyon enerji harcanmadan kendiliğinden olur ve derişim her yerde eşitlenene kadar sürer. Eşitlendikten sonra moleküller hareket etmeyi bırakmaz; ama iki yöne geçen miktar eşit olduğu için net değişim olmaz. Derişim farkı büyüdükçe, sıcaklık arttıkça ve molekül küçüldükçe difüzyon hızlanır.
Enerji harcanmadan, derişim farkı yönünde gerçekleşen geçişlere pasif taşıma denir. Basit difüzyon, kolaylaştırılmış difüzyon ve bir sonraki konuda göreceğin ozmoz pasif taşımadır.
Basit ve kolaylaştırılmış difüzyon
Basit difüzyonda molekül, hiçbir proteine ihtiyaç duymadan fosfolipitlerin arasından doğrudan geçer. Oksijen, karbondioksit gibi küçük ve yüksüz moleküller böyle geçer: akciğerde oksijenin kana, dokularda karbondioksitin kana geçmesi basit difüzyondur.
Glikoz, amino asit ve iyonlar fosfolipitler arasından kolayca geçemez. Bu maddeler zardaki kanal ya da taşıyıcı proteinler aracılığıyla geçer; buna kolaylaştırılmış difüzyon denir. Yön yine çok yoğundan az yoğunadır ve enerji harcanmaz; fark, bir protein yardımcısının kullanılmasıdır. Taşıyıcı sayısı sınırlı olduğu için derişim farkı çok artınca bile geçiş hızı bir değerde sabitlenir. Su da büyük oranda zardaki özel kanal proteinlerinden geçer.
Nasıl sorulurBir maddenin zardan geçişi tarif edilir; geçiş türünü dört ölçüte göre adlandırman ya da iki geçişi karşılaştırman istenir.
TuzakKolaylaştırılmış difüzyonda protein kullanıldığı için enerji harcandığını sanmak; dengede moleküllerin durduğunu yazmak.
Tam puan içinYönü, enerji durumunu ve protein kullanılıp kullanılmadığını üçü birden yaz.
?Soru çöz difüzyon türü
Glikoz, derişiminin yüksek olduğu kandan derişiminin düşük olduğu bir hücreye zardaki taşıyıcı proteinlerle ve ATP harcanmadan geçiyor. Bu geçiş hangisidir?
▭Boşluk doldurma
Difüzyonda maddeler yoğun oldukları yerden az yoğun oldukları yere geçer ve harcanmaz. Akciğerde oksijenin kana geçmesi difüzyondur.
Yazılı sorusuBasit difüzyon ile kolaylaştırılmış difüzyonu molekül büyüklüğü, enerji kullanımı, geçiş yönü ve protein kullanımı bakımından karşılaştırınız. Her birine bir örnek veriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: İki geçiş de pasif taşımadır: madde çok yoğun olduğu yerden az yoğun olduğu yere geçer ve enerji harcanmaz. Basit difüzyonda oksijen ve karbondioksit gibi küçük, yüksüz moleküller fosfolipitlerin arasından proteinsiz geçer; akciğerde oksijenin kana geçmesi buna örnektir. Kolaylaştırılmış difüzyonda glikoz, amino asit ve iyonlar gibi zardan kolay geçemeyen moleküller kanal ya da taşıyıcı proteinlerle geçer; kandaki glikozun hücreye girmesi buna örnektir.
- İkisinde de yönün çoktan aza ve enerjisiz olduğunu yazmak — 3 puan
- Protein kullanımı ve molekül türü farkını yazmak — 4 puan
- Her birine doğru örnek vermek — 3 puan