İnorganik moleküller: suyun özellikleri ve minerallerin görevleri

Su böceği neden batmaz, göl neden yüzeyden donar, iyot eksikliği ne yapar? Suyun özelliklerini ve minerallerin görevlerini günlük hayattan örneklerle öğren.

4 durak9. sınıf · 1. dönem 2. yazılı
8 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 8tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · TEMEL BİLEŞENLER

İnorganik moleküller: küçük ama vazgeçilmez

MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVirüsler canlı mı, virüslerin yapısı ve çoğalması nasıldır?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Virüsler hücre yapısında değildir; bir nükleik asit (DNA ya da RNA) ve onu saran protein kılıftan oluşur. Kendi başına beslenemez, enerji üretemez, büyüyemez. Yalnız canlı bir hücreye girip onun sistemlerini kullanarak çoğalabilir. Kalıtım materyali taşıdığı ve çoğalabildiği için canlıya, hücre dışında etkinlik göstermediği için cansıza benzer.

Virüsler canlı mı?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İnorganik moleküller nelerdir, organik moleküllerden farkı nedir?

Kısa cevap: İnorganik moleküller, genellikle karbon içermeyen, küçük ve basit yapılı moleküllerdir; su ve mineraller en önemlileridir. Sindirime uğramaz, hücre zarından doğrudan geçer, enerji vermez ama canlının yapısına katılır ve yaşamsal olayları düzenler. Canlılar mineralleri üretemez; dışarıdan hazır almak zorundadır.

Bir şişe maden suyunun etiketinde kalori yazmaz, ama kalsiyum, magnezyum, sodyum miktarları yazar. Enerji vermeyen bir içeceğin içeriğini neden bu kadar önemsiyoruz?

Canlılar ilk bakışta et, yaprak, kemik gibi farklı maddelerden oluşur. Kimyasal olarak bakınca ise hepsi iki tür molekülden yapılmıştır. Karbon iskeletli, büyük ve karmaşık olan karbohidrat, lipit, protein, nükleik asit ve vitaminlere organik molekül denir. Genellikle karbon içermeyen, küçük ve basit yapılı su ve minerallere ise inorganik molekül denir.

Ortak özellikler

İnorganik moleküller zaten küçük olduğu için sindirime uğramaz; ağızdan alındığı gibi kana geçer. Küçüklükleri sayesinde hücre zarından geçebilirler. Hücresel solunumda yakıt olarak kullanılmazlar; bu yüzden enerji vermezler. Buna karşın kemik ve dişin yapısına katılır, kanın ve hücrenin su dengesini sağlar, sinir ve kasların çalışmasını düzenlerler.

Özellikİnorganik (su, mineral)Organik (karbohidrat, protein…)
Karbon iskeletiGenellikle yokVar
SindirimSindirilmez, doğrudan emilir.Büyük olanlar sindirilir.
Enerji vermeVermezKarbohidrat, yağ, protein verir.
Hücre zarından geçişKüçük olduğu için geçer.Büyük olanlar sindirilmeden geçemez.
Canlıda üretilmeMineraller üretilemez, dışarıdan alınır.Canlılar tarafından üretilir.
GörevYapıya katılma, düzenlemeYapı, enerji, düzenleme, kalıtım

Su ve tuzlar nasıl alınır?

Bitkiler suyu ve mineralleri kökleriyle topraktan, çözünmüş hâlde alır. Hayvanlar ise içtikleri su ve yedikleri besinlerle alır. Mineraller vücutta genellikle suda çözünmüş tuzlar hâlinde, yani iyon olarak bulunur. Suyun bir kısmı ise hücre içindeki tepkimelerde de oluşur; besinler hücrede yıkılırken açığa su çıkar. Yani su hem dışarıdan alınır hem de metabolizmada üretilir; mineraller ise yalnız dışarıdan gelir.

Akılda kalsın: İnorganik: sindirilmez, enerji vermez, zardan geçer, düzenler. Mineraller dışarıdan alınır; su dışarıdan alınır ve metabolizmada da oluşur.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir tablo ya da madde listesi verilir; inorganik molekülleri organiklerden ayırıp ortak özelliklerini açıklaman istenir.

TuzakEnerji vermediği için inorganik molekülleri önemsiz saymak ya da mineralleri sindirilen besin sanmak.

Tam puan içinSindirilmeme, enerji vermeme ve düzenleyici görevi birlikte yaz, her birine bir örnek ekle.

?Soru çöz genel özellik

Maden suyuyla alınan kalsiyum ve magnezyum için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Mineraller küçük olduğu için sindirilmeden kana geçer; kalsiyum kemiğin yapısına katılır. A organik besinler için geçerlidir. B yanlış: inorganik moleküller enerji vermez. D yanlış: mineraller canlıda üretilemez, besinle alınmalıdır.

▭Boşluk doldurma

Su ve mineraller moleküllerdir. Küçük oldukları için kana geçerler. Solunumda kullanılmadıkları için vermezler.

inorganikorganiksindirilmedenenerjivitamin
Yazılı sorusuBir öğrenci "Maden suyunda kalori yok, o hâlde vücuda hiçbir yararı yoktur." diyor. İnorganik moleküllerin genel özelliklerini kullanarak bu görüşü değerlendiriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Görüş yanlıştır. Maden suyundaki su ve mineraller inorganik moleküllerdir; hücresel solunumda kullanılmadıkları için enerji vermezler, bu yüzden kalorileri yoktur. Ama enerji vermemek yararsız olmak demek değildir. Kalsiyum ve magnezyum kemik ve dişin yapısına katılır, kasların ve sinirlerin çalışmasını düzenler. Bu mineraller vücutta üretilemediği için dışarıdan alınmaları gerekir; sindirilmeden doğrudan emilirler.

  • İnorganik moleküllerin enerji vermediğini nedeniyle yazmak — 3 puan
  • Yapıya katılma ve düzenleme görevine örnek vermek — 4 puan
  • Minerallerin vücutta üretilmediğini ve dışarıdan alınması gerektiğini yazmak — 3 puan

İnorganik moleküllerin özellikleri

Cevabın nasıldı?
YAPI · SU MOLEKÜLÜ

Suyun yapısı: polarlık, kohezyon, adezyon ve yüzey gerilimi

MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİnorganik moleküller nelerdir, organik moleküllerden farkı nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İnorganik moleküller, genellikle karbon içermeyen, küçük ve basit yapılı moleküllerdir; su ve mineraller en önemlileridir. Sindirime uğramaz, hücre zarından doğrudan geçer, enerji vermez ama canlının yapısına katılır ve yaşamsal olayları düzenler. Canlılar mineralleri üretemez; dışarıdan hazır almak zorundadır.

İnorganik moleküllerin özellikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Adezyon ve kohezyon nedir, yüzey gerilimi nasıl oluşur?

Kısa cevap: Su molekülünde oksijen kısmi negatif, hidrojenler kısmi pozitif yüklüdür; bu yüzden su polardır. Su moleküllerinin birbirini çekmesine kohezyon, suyun başka maddelere tutunmasına adezyon denir. Yüzeydeki moleküllerin birbirini güçlü çekmesi, su yüzeyinin gerili bir zar gibi davranmasına, yani yüzey gerilimine yol açar.

Bardağı ağzına kadar doldurup birkaç damla daha eklersen su taşmaz, kenardan yukarı doğru kubbe yapar. Kâğıt havlunun ucunu suya değdirirsen su havlunun içinde yukarı tırmanır.

İnsan vücudunun yaklaşık üçte ikisi sudur; denizanası gibi canlılarda bu oran %95'i geçer. Suyun canlılık için bu kadar önemli olması, molekülünün yapısından kaynaklanır.

Polar molekül

Su molekülü bir oksijen ve iki hidrojen atomundan oluşur (H₂O). Atomlar elektronlarını ortak kullanır; ama oksijen elektronları kendine daha güçlü çeker. Bu yüzden oksijen tarafı kısmi negatif, hidrojen tarafları kısmi pozitif yük taşır. Atomların kendisi iyon gibi tam yüklü değildir; yalnız elektronlar eşit paylaşılmamıştır. İki ucu farklı yüklü bu tür moleküllere polar molekül denir.

Bir molekülün kısmi pozitif hidrojeni komşu molekülün kısmi negatif oksijenini çeker; su molekülleri bu yüzden birbirine tutunur.Görsel: Sınav Defteri

Kohezyon ve adezyon

Bir su molekülünün kısmi pozitif ucu, komşu molekülün kısmi negatif ucunu çeker. Aynı tür moleküllerin birbirini çekmesine kohezyon denir. Su damlasının yuvarlak kalması ve dolu bardakta kubbe oluşması kohezyon sayesindedir.

Su, polar olduğu için başka yüzeylere de tutunur. Farklı tür moleküller arasındaki çekime adezyon denir. Camın iç yüzeyinde ince bir su tabakasının kalması, ıslak iki camın zor ayrılması ve kâğıt havlunun suyu yukarı çekmesi adezyon örnekleridir. Bitkide su, kökten yaprağa ince borular içinde taşınırken iki kuvvet birlikte çalışır: adezyon suyu borunun duvarına tutturur, kohezyon da su moleküllerini kopmayan bir zincir gibi bir arada tutar.

Yüzey gerilimi

Su yüzeyindeki moleküllerin üstünde su yoktur; bu yüzden yanlardaki ve alttaki moleküllere daha güçlü tutunurlar. Yüzey, gerili ince bir zar gibi davranır; buna yüzey gerilimi denir. Su örümceği gibi küçük canlılar batmadan suyun üstünde yürüyebilir. Suya deterjan damlatırsan yüzey gerilimi azalır ve aynı canlı batar.

Akılda kalsın: Kohezyon = su-su çekimi; adezyon = su-başka madde çekimi. Polarlık ikisinin de nedenidir; yüzey gerilimi kohezyonun sonucudur.
Yazılıda

Nasıl sorulurGünlük hayattan bir gözlem verilir (damla, kubbe, ıslak cam, böcek); hangi özelliğin sonucu olduğunu açıklaman istenir.

TuzakKohezyon ile adezyonu karıştırmak ya da su atomlarını tam yüklü (iyon gibi) sanmak; yükler kısmidir.

Tam puan içinÖzelliğin adını yaz ve hangi moleküller arasında çekim olduğunu belirt.

?Soru çöz adezyon-kohezyon

Bir öğrenci kurutma kâğıdının ucunu mürekkepli suya değdiriyor ve suyun kâğıtta yukarı doğru ilerlediğini görüyor. Suyun kâğıtta yükselmesinde en çok hangi özelliği etkilidir?

✓ A. Su polar olduğu için kâğıdın liflerine tutunur ve yukarı çekilir; kohezyon da arkadan gelen molekülleri zincir gibi taşır. B sıcaklık değişimiyle ilgilidir. C donmayla ilgilidir. D yanlış: su enerji vermez.

⇄Bilgi eşleştirme gözlem → özellik

borudaki sukaptaki suince cam boru
Yazılı sorusuŞekilde, suyla dolu bir kaba konan ince cam boruda suyun dış seviyeden daha yukarı çıktığı görülmektedir. Bu olayı adezyon ve kohezyon kavramlarıyla açıklayınız. Aynı ilkenin bitkilerde hangi olayda işe yaradığını yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Su polar olduğu için cam boru yüzeyine tutunur; su ile cam arasındaki bu çekim adezyondur ve suyu boru duvarı boyunca yukarı çeker. Su molekülleri birbirini de çektiği için (kohezyon) duvara tutunan moleküller arkalarındaki molekülleri de yukarı taşır; su sütunu kopmadan yükselir. Bitkilerde suyun kökten yapraklara kadar ince borular içinde taşınmasında da adezyon ve kohezyon birlikte çalışır.

  • Adezyonu su-cam çekimi olarak açıklamak — 4 puan
  • Kohezyonun su sütununu bir arada tuttuğunu açıklamak — 3 puan
  • Bitkide suyun taşınmasını örnek vermek — 3 puan

Suyun yapısı, adezyon ve kohezyon

Cevabın nasıldı?
ÖNEM · SUYUN ÖZELLİKLERİ

Çözücülük, öz ısı ve buzun yüzmesi: suyun yaşamı koruyan özellikleri

MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAdezyon ve kohezyon nedir, yüzey gerilimi nasıl oluşur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Su molekülünde oksijen kısmi negatif, hidrojenler kısmi pozitif yüklüdür; bu yüzden su polardır. Su moleküllerinin birbirini çekmesine kohezyon, suyun başka maddelere tutunmasına adezyon denir. Yüzeydeki moleküllerin birbirini güçlü çekmesi, su yüzeyinin gerili bir zar gibi davranmasına, yani yüzey gerilimine yol açar.

Suyun yapısı, adezyon ve kohezyon

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Suyun çözücülüğü ve öz ısısı canlılar için neden önemlidir, buz neden yüzer?

Kısa cevap: Su, polar olduğu için tuz ve şeker gibi pek çok maddeyi çözer; besinler ve atıklar canlıda suda çözünmüş hâlde taşınır, tepkimeler suda gerçekleşir. Suyun ısı kapasitesi (öz ısısı) yüksektir; geç ısınır, geç soğur ve canlıyı ani sıcaklık değişiminden korur. Buz sudan hafif olduğu için yüzer ve altındaki canlıları korur.

Yaz öğleninde kumsalın kumu ayağını yakar, deniz ise serindir. Akşam güneş batınca kum hemen soğur, deniz sabaha kadar ılık kalır. Aynı güneşin altında bu fark nereden çıkıyor?

Çözücülük

Önceki konuda suyun polar olduğunu gördük. Polar su molekülleri, tuz gibi iyonlu maddeleri ve şeker gibi polar maddeleri sararak birbirinden ayırır; bu maddeler suda çözünür. Su, canlılarda en çok kullanılan çözücüdür. Kanda besinler, mineraller ve atıklar suda çözünmüş hâlde taşınır. Bitkiler topraktaki mineralleri ancak suda çözünmüşse alabilir. Hücredeki tepkimelerin çoğu da sulu ortamda gerçekleşir. Yağ gibi polar olmayan maddeler ise suda çözünmez; yağlı tabak su ile değil, deterjanla temizlenir.

Isı kapasitesi (öz ısı)

Bir maddenin sıcaklığını 1 °C artırmak için gereken ısıya o maddenin ısı kapasitesi denir; birim kütle için hesaplanan değere öz ısı denir. Suyun öz ısısı çok yüksektir: aynı ısıyı alan su, kum ya da toprağa göre çok daha az ısınır ve aldığı ısıyı yavaş verir. Bu yüzden deniz kenarındaki şehirlerde gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı azdır.

Canlıların vücudu büyük oranda su olduğu için aynı özellik vücut sıcaklığının ani değişmesini önler; bu da homeostaziyi kolaylaştırır. Göllerde ve denizlerde yaşayan canlılar da gündüz ile gece arasında büyük sıcaklık farkı yaşamaz.

Buz neden yüzer?

Maddelerin çoğu donunca daha yoğun olur ve sıvısının dibine çöker. Su ise donunca molekülleri arasında boşluklu düzenli bir yapı kurar; bu yüzden buzun yoğunluğu sudan düşüktür ve buz yüzer. Kışın göl yüzeyi donar, buz tabakası alttaki suyu yalıtır. Göl dipten donmadığı için balıklar ve öteki canlılar buzun altında yaşamayı sürdürür.

Suyun özelliğiCanlılık için önemi
ÇözücülükBesin, mineral ve atık taşınır; tepkimeler suda olur.
Yüksek öz ısıVücut ve su ortamı ani sıcaklık değişiminden korunur.
Buzun yüzmesiGöller dipten donmaz; sucul canlılar kışı atlatır.
Adezyon-kohezyonBitkide su kökten yaprağa taşınır.
Akılda kalsın: Polar su = iyi çözücü. Yüksek öz ısı = geç ısınır, geç soğur. Buz hafiftir, yüzer. Üçü de canlıyı korur.
Yazılıda

Nasıl sorulurIsınma-soğuma grafiği ya da kıyı ile iç bölge sıcaklık tablosu verilir; farkı suyun hangi özelliğiyle açıkladığını ve canlıya etkisini yazman istenir.

Tuzak"su çabuk ısınır" demek ya da buzun ağır olduğunu sanmak.

Tam puan içinÖzelliğin adını yaz, grafikteki farkı bu özelliğe bağla ve canlıya sağladığı yararı ekle.

?Soru çöz öz ısı

Kışın sıcaklığın −10 °C'ye düştüğü bir gölde yüzey donuyor, balıklar ise buzun altında yaşamaya devam ediyor. Bu durumu sağlayan suyun hangi özelliğidir?

✓ D. Buz sudan hafif olduğu için yüzeyde kalır ve alttaki suyu yalıtır; göl dipten donmaz. A böceklerin su üstünde durmasını açıklar. B maddelerin taşınmasıyla ilgilidir. C adezyondur; donmayla ilgisi yoktur.

▭Boşluk doldurma

Sofra tuzu suda çözünür, çünkü su bir moleküldür. Zeytinyağı ise suda . Denizin geç ısınıp geç soğumasının nedeni suyun yüksek olmasıdır.

polarçözünmezöz ısısınınyoğunluğununçözünür
2025354555 015304560 gölgeye alındıkumsuzaman (dk)sıcaklık (°C)
Yazılı sorusuGrafikte, eşit kütlede su ve kumun aynı güneş ışığı altında 30 dakika ısıtıldıktan sonra gölgeye alındığında sıcaklıklarının değişimi verilmiştir. a) Hangi maddenin öz ısısının daha yüksek olduğunu grafikten gerekçesiyle belirtiniz. b) Bu özelliğin canlılar için önemini bir örnekle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Suyun öz ısısı daha yüksektir. Aynı ısıyı aldıkları hâlde su 30 dakikada yalnız 8 °C ısınmış (20'den 28'e), kum ise 28 °C ısınmıştır (20'den 48'e). Gölgede de su çok yavaş, kum hızla soğumuştur. Geç ısınıp geç soğumak yüksek öz ısının göstergesidir. b) Canlıların vücudu büyük oranda su olduğu için dış sıcaklık hızla değişse de vücut sıcaklığı ani değişmez; bu, iç dengenin korunmasını kolaylaştırır. Benzer şekilde göl ve denizlerdeki canlılar gece-gündüz arasında büyük sıcaklık farkı yaşamaz.

  • Suyun öz ısısının yüksek olduğunu belirtmek — 2 puan
  • Grafikteki ısınma-soğuma farkını değerlerle gerekçe göstermek — 4 puan
  • Canlılar için önemini örnekle açıklamak — 4 puan

Çözücülük, öz ısı ve buz

Cevabın nasıldı?
TABLO · MİNERALLER

Mineraller: 11 mineralin görevi, kaynağı ve eksikliği

MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSuyun çözücülüğü ve öz ısısı canlılar için neden önemlidir, buz neden yüzer?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Su, polar olduğu için tuz ve şeker gibi pek çok maddeyi çözer; besinler ve atıklar canlıda suda çözünmüş hâlde taşınır, tepkimeler suda gerçekleşir. Suyun ısı kapasitesi (öz ısısı) yüksektir; geç ısınır, geç soğur ve canlıyı ani sıcaklık değişiminden korur. Buz sudan hafif olduğu için yüzer ve altındaki canlıları korur.

Çözücülük, öz ısı ve buz

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Minerallerin görevleri nelerdir, eksikliğinde hangi sorunlar görülür?

Kısa cevap: Mineraller, canlının üretemediği ve besinlerle ya da sudan aldığı inorganik maddelerdir. Kemik ve dişin yapısına katılır, oksijen taşınmasında, sinir ve kasların çalışmasında, su dengesinde ve enzimlerin işleyişinde görev alır. Az miktarda gerekir ama eksikliği kansızlık, guatr, kemik zayıflığı gibi sorunlara yol açar.

Okulda her yıl yapılan sağlık taramasında bazı öğrencilerin halsizlik şikâyetinin nedeni kansızlık çıkar. Çoğu zaman çözüm ilaç değil, tabağa giren mercimek, yumurta ve yeşil yapraklı sebzedir.

Mineraller toprakta, kayalarda ve suda bulunur. Bitkiler onları kökleriyle çözünmüş hâlde alır; biz de bitkileri ve hayvansal besinleri yiyerek ve su içerek vücudumuza alırız. Vücudun mineral ihtiyacı gramlarla, hatta miligramlarla ölçülecek kadar azdır; ama hiçbiri yerine başka bir maddeyle doldurulamaz.

MineralBaşlıca göreviBulunduğu besinEksikliğinde
Kalsiyum (Ca)Kemik ve dişin yapısı, kas kasılması, kanın pıhtılaşmasıSüt, yoğurt, peynir, yeşil yapraklı sebzeKemik erimesi, kemik ve diş zayıflığı
Fosfor (P)Kemik ve diş, DNA ve ATP'nin yapısıEt, balık, süt, baklagilKemik zayıflığı, halsizlik
Magnezyum (Mg)Kas ve sinir çalışması, birçok enzim; bitkide klorofilin yapısıYeşil yapraklı sebze, kabuklu yemiş, tam tahılKas krampı, yorgunluk; bitkide yaprak sararması
Demir (Fe)Hemoglobinin yapısı, kanda oksijen taşınmasıKırmızı et, ciğer, baklagil, pekmezKansızlık (anemi), halsizlik
Sodyum (Na)Vücut sıvılarının su dengesi, sinir iletimiSofra tuzu, peynir, turşuKas krampı, baş dönmesi (fazlası tansiyonu yükseltir)
Potasyum (K)Sinir ve kas çalışması, kalp ritmiMuz, patates, kuru kayısı, baklagilKas zayıflığı, kalp ritim bozukluğu
İyot (I)Tiroit bezinin hormonunun yapısıİyotlu tuz, deniz ürünleriGuatr (tiroit büyümesi), çocukta gelişim geriliği
Kükürt (S)Bazı amino asitlerin ve proteinlerin yapısı (saç, tırnak)Yumurta, et, soğan, sarımsakProtein yapısında bozulma (nadir görülür)
Çinko (Zn)Bağışıklık, yara iyileşmesi, birçok enzimEt, kabak çekirdeği, baklagilBağışıklığın zayıflaması, büyüme geriliği
Flor (F)Diş minesinin sağlamlığıFlorlu su, çay, balıkDiş çürümesi
Klor (Cl)Mide asidinin yapısı, su dengesiSofra tuzuSindirim ve su dengesi sorunları (nadir)

Tabloyu nasıl öğrenirsin?

On bir satırı ezberlemek yerine görevlere göre gruplayınca akılda kalır. Kemik ve diş grubu: kalsiyum, fosfor, flor. Sinir, kas ve su dengesi grubu: sodyum, potasyum, klor, magnezyum. Özel bir molekülün parçası olanlar: demir hemoglobinde, iyot tiroit hormonunda, kükürt proteinlerde, magnezyum klorofilde. Bağışıklık ve enzim için çinko. Bir mineralin eksikliğinde görülen sorun, çoğu zaman görevinin aksamasıdır: oksijen taşıyan demir eksikse dokular yeterince oksijen alamaz ve kişi çabuk yorulur.

Yeterli ve dengeli beslenme

Tek tip beslenen biri bazı mineralleri yeterince alamaz. Her öğünde farklı besin gruplarından (süt ürünleri, et-yumurta-baklagil, sebze-meyve, tahıl) yemek mineral eksikliğini önlemenin en kolay yoludur. Fazlası da zararlıdır: fazla tuz, yani fazla sodyum, kan basıncını yükseltir. Türkiye'de guatrı azaltmak için sofra tuzlarına iyot eklenmesi bir halk sağlığı uygulamasıdır.

Akılda kalsın: Ca-P-F: kemik ve diş. Fe: oksijen (kansızlık). I: tiroit (guatr). Na-K-Cl: su dengesi ve sinir. Mg: klorofil. Zn: bağışıklık. S: protein.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir beslenme durumu ya da eksiklik belirtisi verilir; hangi mineralin eksik olduğunu, görevini ve hangi besinlerle giderileceğini yazman istenir.

TuzakDemir ile iyot eksikliğinin belirtilerini karıştırmak, sodyumun yalnız yararlı olduğunu sanmak.

Tam puan içinMineral adı, görevi, eksiklik sorunu ve en az iki besin kaynağını birlikte yaz.

?Soru çöz eksiklik

Tahlil sonucunda kanındaki hemoglobin düşük çıkan, çabuk yorulan ve solgun görünen bir öğrenciye doktor kırmızı et, mercimek ve pekmez tüketmesini öneriyor. Öğrencinin eksikliği en çok hangi mineraldedir?

✓ B. Demir hemoglobinin yapısına katılır; eksikliğinde oksijen taşınması azalır ve kansızlık görülür. Önerilen besinler demir kaynağıdır. A eksikliği guatra yol açar. C eksikliği diş çürümesiyle ilgilidir. D su dengesi ve sinir iletiminde görevlidir.

⇄Bilgi eşleştirme mineral → görev

Yazılı sorusuBir öğrenci kahvaltı etmiyor, öğle yemeğinde yalnız tuzlu cips ve gazlı içecek tüketiyor, süt ve süt ürünlerini hiç sevmiyor. Bu beslenme biçiminin hangi minerallerle ilgili sorunlara yol açabileceğini iki mineral üzerinden açıklayınız ve öğrenciye bir öneride bulununuz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Süt ürünlerini tüketmeyen öğrenci yeterince kalsiyum alamaz; kalsiyum kemik ve dişin yapısına katıldığı için büyüme çağında kemikleri zayıf kalabilir. Tuzlu cipsle fazla sodyum alır; fazla sodyum vücutta su tutulmasına ve ileride kan basıncının yükselmesine yol açabilir. Öğrenci kahvaltıda peynir ya da yoğurt, öğlende baklagil ve yeşil yapraklı sebze yemeli, tuzlu atıştırmalıkları azaltmalıdır.

  • Kalsiyum eksikliğini görevi ve sonucuyla açıklamak — 4 puan
  • Fazla sodyumun zararını açıklamak — 3 puan
  • Dengeli beslenmeye yönelik somut öneri yazmak — 3 puan

Mineraller ve dengeli beslenme

Cevabın nasıldı?

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 8 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Ergenlik çağındaki bir öğrencinin bir yılda boyu 7 cm uzuyor, kütlesi 5 kg artıyor. Bu dönemde öğrencinin metabolizması için hangisi söylenebilir?

✓ B. Kütle artışı, yeni moleküllerin yapımının yıkımdan fazla olduğunu gösterir. A ve D yanlış: yapım ve yıkım her canlıda her an birlikte sürer. C açlık ya da yaşlılıkta görülen durumdur; o zaman kütle azalır.Kaynak: Canlıların ortak özellikleri · Metabolizma, boşaltım, homeostazi, tepki

?Soru 2

Bir virüs hakkında verilen bilgilerden hangisi, onu canlılara benzeten bir özelliktir?

✓ C. Kalıtım materyali taşıma ve çoğalma canlılarla ortak özelliktir. A, B ve D ise virüsü cansızlara benzeten özelliklerdir: hücre yapısının olmaması, hücre dışında metabolizma görülmemesi ve kristalleşebilmesi.Kaynak: Canlıların ortak özellikleri · Virüsler canlı mı?

?Soru 3

Bir araştırma grubu, yeni bir diş macununu denemek için okul öğrencilerine macunu dağıtıyor; öğrencilere ve ailelerine bunun bir deney olduğunu ve olası yan etkileri söylemiyor. Bu araştırmada öncelikle hangi etik ilke çiğnenmiştir?

✓ C. Katılımcılara amaç ve riskler anlatılmadan ve gönüllü onayları alınmadan deney yapılmıştır. A başkasının bulgusunu kullanmakla ilgilidir; olayda böyle bir durum yok. B verilerin değiştirilmesiyle ilgilidir; olayda veri değiştirme anlatılmıyor. D bir yayın aşamasıdır, ihlal deney başlamadan yapılmıştır.Kaynak: Biyoloji ve bilimsel araştırma · Bilim etiği

?Soru 4

Bir mantar, bir çam ağacı ve bir yoğurt bakterisi için aşağıdakilerden hangisi kesinlikle ortaktır?

✓ D. Bütün canlılar en az bir hücreden oluşur. A yalnız ototroflar içindir; mantar ve yoğurt bakterisi hazır besin alır. B bütün canlılarda yoktur; çam ağacı yer değiştirmez. C yoğurt bakterisi tek hücrelidir.Kaynak: Canlıların ortak özellikleri · Hücre, organizasyon, beslenme ve enerji

?Soru 5

Bir öğrenci "Hücre teorisi yeterince kanıtlandığı için ileride hücre kanunu olacak." diyor. Bu ifadedeki yanlışlık en iyi hangisiyle açıklanır?

✓ D. Kanun olayın nasıl olduğunu, teori neden olduğunu açıklar; aralarında basamak ilişkisi yoktur. A yanlış: hücre teorisi çok sayıda kanıta dayanır. B bilginin değişebilirliğini yok sayıyor. C tek yöntem yanılgısıdır; gözlem ve karşılaştırma da bilgi üretir.Kaynak: Biyoloji ve bilimsel araştırma · Bilimin doğası

?Soru 6

Bir hastanede, hastadan alınan çok az miktardaki virüs DNA'sı çoğaltılarak hastalığın tanısı konuyor. Bu uygulama en doğrudan hangi dönüm noktasına dayanır?

✓ B. PZR, belirli bir DNA parçasını milyonlarca kez çoğaltır; tanı testleri bu sayede az örnekle çalışır. A canlıların hücreden oluştuğunu söyler, DNA çoğaltmaz. C bakteriyi öldüren ilaçtır, virüse ve tanıya ilişkin değildir. D özelliklerin aktarılma kurallarıdır, laboratuvar yöntemi değildir.Kaynak: Biyoloji ve bilimsel araştırma · Biyoloji ve dönüm noktaları

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi kalıtsal varyasyona örnektir?

✓ A. Kan grubu genlerle belirlenir ve yavrulara aktarılır; tür içi kalıtsal farktır. B, C ve D çevrenin ya da yaşam biçiminin sonradan oluşturduğu değişikliklerdir; genlere işlenmediği için yavrulara geçmez, kalıtsal varyasyon sayılmaz.Kaynak: Canlıların ortak özellikleri · Büyüme, üreme, varyasyon, adaptasyon

?Soru 8

Bir öğrenci, aynı türden 20 fasulye tohumunu iki saksıya eşit bölüyor. Saksıları aynı odada tutuyor, birini musluk suyuyla, ötekini tuzlu suyla eşit miktarda suluyor ve 10 gün boyunca fidelerin boyunu ölçüyor. Bu deneyin bağımlı değişkeni hangisidir?

✓ A. Bağımlı değişken ölçülen sonuçtur: fidelerin boyu. B öğrencinin bilerek değiştirdiği etkendir, yani bağımsız değişken. C ve D iki saksıda aynı tutulan sabit değişkenlerdir; bunları bağımlı sanmak en sık yapılan karışıklıktır.Kaynak: Biyoloji ve bilimsel araştırma · Bilimsel yöntem ve kontrollü deney
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Biyoloji soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →