İnorganik moleküller: küçük ama vazgeçilmez
MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaVirüsler canlı mı, virüslerin yapısı ve çoğalması nasıldır?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Virüsler hücre yapısında değildir; bir nükleik asit (DNA ya da RNA) ve onu saran protein kılıftan oluşur. Kendi başına beslenemez, enerji üretemez, büyüyemez. Yalnız canlı bir hücreye girip onun sistemlerini kullanarak çoğalabilir. Kalıtım materyali taşıdığı ve çoğalabildiği için canlıya, hücre dışında etkinlik göstermediği için cansıza benzer.
✎Konu anlatımı
İnorganik moleküller nelerdir, organik moleküllerden farkı nedir?
Kısa cevap: İnorganik moleküller, genellikle karbon içermeyen, küçük ve basit yapılı moleküllerdir; su ve mineraller en önemlileridir. Sindirime uğramaz, hücre zarından doğrudan geçer, enerji vermez ama canlının yapısına katılır ve yaşamsal olayları düzenler. Canlılar mineralleri üretemez; dışarıdan hazır almak zorundadır.Bir şişe maden suyunun etiketinde kalori yazmaz, ama kalsiyum, magnezyum, sodyum miktarları yazar. Enerji vermeyen bir içeceğin içeriğini neden bu kadar önemsiyoruz?
Canlılar ilk bakışta et, yaprak, kemik gibi farklı maddelerden oluşur. Kimyasal olarak bakınca ise hepsi iki tür molekülden yapılmıştır. Karbon iskeletli, büyük ve karmaşık olan karbohidrat, lipit, protein, nükleik asit ve vitaminlere organik molekül denir. Genellikle karbon içermeyen, küçük ve basit yapılı su ve minerallere ise inorganik molekül denir.
Ortak özellikler
İnorganik moleküller zaten küçük olduğu için sindirime uğramaz; ağızdan alındığı gibi kana geçer. Küçüklükleri sayesinde hücre zarından geçebilirler. Hücresel solunumda yakıt olarak kullanılmazlar; bu yüzden enerji vermezler. Buna karşın kemik ve dişin yapısına katılır, kanın ve hücrenin su dengesini sağlar, sinir ve kasların çalışmasını düzenlerler.
| Özellik | İnorganik (su, mineral) | Organik (karbohidrat, protein…) |
|---|---|---|
| Karbon iskeleti | Genellikle yok | Var |
| Sindirim | Sindirilmez, doğrudan emilir. | Büyük olanlar sindirilir. |
| Enerji verme | Vermez | Karbohidrat, yağ, protein verir. |
| Hücre zarından geçiş | Küçük olduğu için geçer. | Büyük olanlar sindirilmeden geçemez. |
| Canlıda üretilme | Mineraller üretilemez, dışarıdan alınır. | Canlılar tarafından üretilir. |
| Görev | Yapıya katılma, düzenleme | Yapı, enerji, düzenleme, kalıtım |
Su ve tuzlar nasıl alınır?
Bitkiler suyu ve mineralleri kökleriyle topraktan, çözünmüş hâlde alır. Hayvanlar ise içtikleri su ve yedikleri besinlerle alır. Mineraller vücutta genellikle suda çözünmüş tuzlar hâlinde, yani iyon olarak bulunur. Suyun bir kısmı ise hücre içindeki tepkimelerde de oluşur; besinler hücrede yıkılırken açığa su çıkar. Yani su hem dışarıdan alınır hem de metabolizmada üretilir; mineraller ise yalnız dışarıdan gelir.
Nasıl sorulurBir tablo ya da madde listesi verilir; inorganik molekülleri organiklerden ayırıp ortak özelliklerini açıklaman istenir.
TuzakEnerji vermediği için inorganik molekülleri önemsiz saymak ya da mineralleri sindirilen besin sanmak.
Tam puan içinSindirilmeme, enerji vermeme ve düzenleyici görevi birlikte yaz, her birine bir örnek ekle.
?Soru çöz genel özellik
Maden suyuyla alınan kalsiyum ve magnezyum için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
▭Boşluk doldurma
Su ve mineraller moleküllerdir. Küçük oldukları için kana geçerler. Solunumda kullanılmadıkları için vermezler.
Yazılı sorusuBir öğrenci "Maden suyunda kalori yok, o hâlde vücuda hiçbir yararı yoktur." diyor. İnorganik moleküllerin genel özelliklerini kullanarak bu görüşü değerlendiriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Görüş yanlıştır. Maden suyundaki su ve mineraller inorganik moleküllerdir; hücresel solunumda kullanılmadıkları için enerji vermezler, bu yüzden kalorileri yoktur. Ama enerji vermemek yararsız olmak demek değildir. Kalsiyum ve magnezyum kemik ve dişin yapısına katılır, kasların ve sinirlerin çalışmasını düzenler. Bu mineraller vücutta üretilemediği için dışarıdan alınmaları gerekir; sindirilmeden doğrudan emilirler.
- İnorganik moleküllerin enerji vermediğini nedeniyle yazmak — 3 puan
- Yapıya katılma ve düzenleme görevine örnek vermek — 4 puan
- Minerallerin vücutta üretilmediğini ve dışarıdan alınması gerektiğini yazmak — 3 puan
İnorganik moleküllerin özellikleri