Enzimler: hücrenin yorulmayan hızlandırıcıları
MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBesinlerde nişasta, şeker, protein ve yağ nasıl tespit edilir?Bağlantılı konudan (Karbohidratlar, lipitler ve proteinler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Ayıraç, belirli bir molekülle karşılaşınca renk değiştiren maddedir. Lugol (iyot çözeltisi) nişastayı mavi-mor, Benedict çözeltisi ısıtılınca glikoz ve fruktoz gibi şekerleri kiremit kırmızısı, biüret çözeltisi proteini mor, Sudan III yağı kırmızı-turuncu renkle gösterir. Sonucun güvenilir olması için saf sulu bir kontrol tüpü kullanılır.
✎Konu anlatımı
Enzim nedir, substrat enzime nasıl bağlanır?
Kısa cevap: Enzimler, canlı hücrede üretilen ve kimyasal tepkimeleri hızlandıran, çoğunlukla protein yapılı biyolojik katalizörlerdir. Enzimin etki ettiği maddeye substrat denir. Substrat enzimin aktif bölgesine bağlanır ve ürüne dönüşür. Enzim tepkimeden değişmeden çıkar, tekrar kullanılır. Her enzim genellikle yalnız kendi substratına etki eder.Laktozu sindiremeyen bir arkadaşın bir bardak süt içince karnı ağrır; ama aynı arkadaş şekerli çayı rahatça içer. Farkı, bağırsağında eksik olan tek bir enzim yaratır.
Karbohidratlar, lipitler ve proteinler sayfasında gördük: büyük moleküller hidrolizle küçük birimlerine ayrılır, dehidrasyonla yeniden birleşir. Hücrede bu tepkimeler saniyeler içinde olur. Aynı tepkimeyi bir tüpte kendi hâline bıraksan ya çok uzun beklersin ya da yüksek sıcaklık gerekir. Hücreyi bu bekleyişten kurtaran moleküller enzimlerdir.
Bir tepkimeyi hızlandırıp kendisi değişmeden çıkan maddeye katalizör denir. Enzimler canlıda yapılan katalizörlerdir; bu yüzden biyolojik katalizör diye de anılır. Enzimlerin çoğu proteindir. Enzimler hücrede üretilir ve çoğu hücre içinde iş görür. Mideye salgılanan pepsin gibi bazıları ise hücre dışında çalışır.
Substrat ve aktif bölge
Enzimin etki ettiği maddeye substrat denir. Substrat, enzimin yüzeyindeki özel bir cebe bağlanır; bu cebe aktif bölge denir. Tepkime orada gerçekleşir, ürünler ayrılır, enzim boşalır ve yeni bir substrat alır. Enzim tükenmediği için az miktarı çok sayıda molekülü dönüştürebilir.
Aktif bölgenin şekli ve kimyası her enzimde farklıdır. Bu yüzden enzimler genellikle substratına özgüdür. Laktaz, sütteki laktozu glikoz ve galaktoza ayırır. Yapıca benzeyen sükroz ya da maltoza ise etki etmez.
İndüklenmiş uyum ve anahtar-kilit
Birçok enzimde aktif bölge, substrat yaklaşınca biraz şekil değiştirir ve substratı sıkıca kavrar; eldivenin ele oturması gibi. Bu bağlanma biçimine indüklenmiş uyum denir. Bazı enzimlerde ise aktif bölge belirgin biçimde değişmez. Substrat, kilide giren anahtar gibi zaten uygun olan bölgeye yerleşir; buna anahtar-kilit ilişkisi denir.
Nasıl sorulurBir enzim örneği verilir; enzim, substrat ve aktif bölgeyi tanımlaman, enzimin neden başka bir maddeye etki etmediğini açıklaman istenir.
TuzakEnzimin tepkimede harcandığını ya da ürüne dönüştüğünü yazmak.
Tam puan içinÖzgüllüğü aktif bölgenin şekline bağla, enzimin tepkimeden değişmeden çıkıp yeniden kullanıldığını ayrıca yaz.
?Soru çöz özgüllük
Laktaz enziminin laktoza etki edip yapıca benzeyen sükroza etki etmemesi en iyi hangisiyle açıklanır?
↕Sıralama bir enzimin çalışması
İndüklenmiş uyumla çalışan bir enzimde olayları doğru sıraya koy.
- Substrat ürünlere dönüşür ve aktif bölgeden ayrılır.
- Substrat enzimin aktif bölgesine yaklaşır.
- Değişmeden kalan enzim yeni bir substrat bağlar.
- Aktif bölge biraz şekil değiştirip substratı sıkıca kavrar.
Yazılı sorusuLaktoz intoleransı olan bir kişi süt içince karın ağrısı çekiyor, sükroz içeren şerbeti ise rahatça içebiliyor. Bu durumu enzimlerin substrata özgü olmasıyla açıklayınız. Enzimin tepkime bittikten sonra ne olduğunu da yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Laktozu sindirmek için laktaz enzimi gerekir; bu kişide laktaz yetersizdir, bu yüzden laktoz parçalanmadan kalır ve rahatsızlık verir. Sükrozu ise başka bir enzim parçalar; o enzim yeterli olduğu için şerbet sorun çıkarmaz. Her enzimin aktif bölgesi yalnız kendi substratının şekline uyar; laktazın görevini başka bir enzim üstlenemez. Tepkime bitince enzim değişmeden kalır ve yeni bir substrat bağlayarak yeniden kullanılır.
- Sorunun laktaz eksikliğinden kaynaklandığını yazmak — 3 puan
- Özgüllüğü aktif bölgenin substrata uymasıyla açıklamak — 4 puan
- Enzimin değişmeden kalıp yeniden kullanıldığını yazmak — 3 puan
Enzim, substrat ve aktif bölge