Enzimler, nükleik asitler ve vitaminler: aktivasyon enerjisi, pH-sıcaklık deneyi, DNA ve RNA

Mide enzimi neden ince bağırsakta çalışmaz, ateş neden tehlikelidir, DNA ile RNA nasıl ayrılır? Enzimleri, nükleik asitleri ve vitaminleri deney ve grafiklerle öğren.

5 durak9. sınıf · 2. dönem
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · ENZİM

Enzimler: hücrenin yorulmayan hızlandırıcıları

MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBesinlerde nişasta, şeker, protein ve yağ nasıl tespit edilir?Bağlantılı konudan (Karbohidratlar, lipitler ve proteinler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ayıraç, belirli bir molekülle karşılaşınca renk değiştiren maddedir. Lugol (iyot çözeltisi) nişastayı mavi-mor, Benedict çözeltisi ısıtılınca glikoz ve fruktoz gibi şekerleri kiremit kırmızısı, biüret çözeltisi proteini mor, Sudan III yağı kırmızı-turuncu renkle gösterir. Sonucun güvenilir olması için saf sulu bir kontrol tüpü kullanılır.

Besin testleri: ayıraçlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Enzim nedir, substrat enzime nasıl bağlanır?

Kısa cevap: Enzimler, canlı hücrede üretilen ve kimyasal tepkimeleri hızlandıran, çoğunlukla protein yapılı biyolojik katalizörlerdir. Enzimin etki ettiği maddeye substrat denir. Substrat enzimin aktif bölgesine bağlanır ve ürüne dönüşür. Enzim tepkimeden değişmeden çıkar, tekrar kullanılır. Her enzim genellikle yalnız kendi substratına etki eder.

Laktozu sindiremeyen bir arkadaşın bir bardak süt içince karnı ağrır; ama aynı arkadaş şekerli çayı rahatça içer. Farkı, bağırsağında eksik olan tek bir enzim yaratır.

Karbohidratlar, lipitler ve proteinler sayfasında gördük: büyük moleküller hidrolizle küçük birimlerine ayrılır, dehidrasyonla yeniden birleşir. Hücrede bu tepkimeler saniyeler içinde olur. Aynı tepkimeyi bir tüpte kendi hâline bıraksan ya çok uzun beklersin ya da yüksek sıcaklık gerekir. Hücreyi bu bekleyişten kurtaran moleküller enzimlerdir.

Bir tepkimeyi hızlandırıp kendisi değişmeden çıkan maddeye katalizör denir. Enzimler canlıda yapılan katalizörlerdir; bu yüzden biyolojik katalizör diye de anılır. Enzimlerin çoğu proteindir. Enzimler hücrede üretilir ve çoğu hücre içinde iş görür. Mideye salgılanan pepsin gibi bazıları ise hücre dışında çalışır.

Substrat ve aktif bölge

Enzimin etki ettiği maddeye substrat denir. Substrat, enzimin yüzeyindeki özel bir cebe bağlanır; bu cebe aktif bölge denir. Tepkime orada gerçekleşir, ürünler ayrılır, enzim boşalır ve yeni bir substrat alır. Enzim tükenmediği için az miktarı çok sayıda molekülü dönüştürebilir.

Substrat aktif bölgeye bağlanır, ürünler ayrılır; enzim tepkimeden aynı hâliyle çıkar.Görsel: Sınav Defteri

Aktif bölgenin şekli ve kimyası her enzimde farklıdır. Bu yüzden enzimler genellikle substratına özgüdür. Laktaz, sütteki laktozu glikoz ve galaktoza ayırır. Yapıca benzeyen sükroz ya da maltoza ise etki etmez.

İndüklenmiş uyum ve anahtar-kilit

Birçok enzimde aktif bölge, substrat yaklaşınca biraz şekil değiştirir ve substratı sıkıca kavrar; eldivenin ele oturması gibi. Bu bağlanma biçimine indüklenmiş uyum denir. Bazı enzimlerde ise aktif bölge belirgin biçimde değişmez. Substrat, kilide giren anahtar gibi zaten uygun olan bölgeye yerleşir; buna anahtar-kilit ilişkisi denir.

Akılda kalsın: Substrat → aktif bölge → ürün; enzim aynı kalır. Özgüllüğün nedeni aktif bölgenin şeklidir.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir enzim örneği verilir; enzim, substrat ve aktif bölgeyi tanımlaman, enzimin neden başka bir maddeye etki etmediğini açıklaman istenir.

TuzakEnzimin tepkimede harcandığını ya da ürüne dönüştüğünü yazmak.

Tam puan içinÖzgüllüğü aktif bölgenin şekline bağla, enzimin tepkimeden değişmeden çıkıp yeniden kullanıldığını ayrıca yaz.

?Soru çöz özgüllük

Laktaz enziminin laktoza etki edip yapıca benzeyen sükroza etki etmemesi en iyi hangisiyle açıklanır?

✓ C. Enzimler aktif bölgelerinin şekli ve kimyası nedeniyle genellikle tek bir substrata özgüdür. A yanlış: enzim tepkimeden değişmeden çıkar. B yanlış: sükrozu da kendine özgü başka bir enzim parçalar. D özgüllüğü enzimin çalıştığı yerle karıştırıyor.

↕Sıralama bir enzimin çalışması

İndüklenmiş uyumla çalışan bir enzimde olayları doğru sıraya koy.

  1. Substrat ürünlere dönüşür ve aktif bölgeden ayrılır.
  2. Substrat enzimin aktif bölgesine yaklaşır.
  3. Değişmeden kalan enzim yeni bir substrat bağlar.
  4. Aktif bölge biraz şekil değiştirip substratı sıkıca kavrar.
Yazılı sorusuLaktoz intoleransı olan bir kişi süt içince karın ağrısı çekiyor, sükroz içeren şerbeti ise rahatça içebiliyor. Bu durumu enzimlerin substrata özgü olmasıyla açıklayınız. Enzimin tepkime bittikten sonra ne olduğunu da yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Laktozu sindirmek için laktaz enzimi gerekir; bu kişide laktaz yetersizdir, bu yüzden laktoz parçalanmadan kalır ve rahatsızlık verir. Sükrozu ise başka bir enzim parçalar; o enzim yeterli olduğu için şerbet sorun çıkarmaz. Her enzimin aktif bölgesi yalnız kendi substratının şekline uyar; laktazın görevini başka bir enzim üstlenemez. Tepkime bitince enzim değişmeden kalır ve yeni bir substrat bağlayarak yeniden kullanılır.

  • Sorunun laktaz eksikliğinden kaynaklandığını yazmak — 3 puan
  • Özgüllüğü aktif bölgenin substrata uymasıyla açıklamak — 4 puan
  • Enzimin değişmeden kalıp yeniden kullanıldığını yazmak — 3 puan

Enzim, substrat ve aktif bölge

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · ENZİMİN YAPISI

Basit ve bileşik enzimler, aktivasyon enerjisi: tepenin altından tünel

MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEnzim nedir, substrat enzime nasıl bağlanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Enzimler, canlı hücrede üretilen ve kimyasal tepkimeleri hızlandıran, çoğunlukla protein yapılı biyolojik katalizörlerdir. Enzimin etki ettiği maddeye substrat denir. Substrat enzimin aktif bölgesine bağlanır ve ürüne dönüşür. Enzim tepkimeden değişmeden çıkar, tekrar kullanılır. Her enzim genellikle yalnız kendi substratına etki eder.

Enzim, substrat ve aktif bölge

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Basit ve bileşik enzim nedir, enzimler aktivasyon enerjisini nasıl etkiler?

Kısa cevap: Basit enzim yalnız proteinden oluşur. Bileşik enzim, apoenzim denen protein kısım ile kofaktör denen yardımcı kısımdan oluşur; ikisi birleşince çalışan holoenzim ortaya çıkar. Organik yapılı kofaktöre koenzim denir. Enzimler aktivasyon enerjisini düşürerek tepkimeyi hızlandırır, net tepkime enerjisini değiştirmez.

Karşı köye gitmek için bisikletle dik bir tepeyi aşabilirsin ya da tepenin altından açılmış tünelden geçebilirsin. Vardığın yer aynıdır ama tünelde çok daha az zorlanırsın.

Basit ve bileşik enzim

Bazı enzimler yalnız proteinden oluşur ve çalışmak için başka bir şeye ihtiyaç duymaz; bunlara basit enzim denir. Birçok enzim ise ancak protein olmayan bir yardımcıyla çalışır; bunlara bileşik enzim denir.

Bileşik enzimin protein kısmına apoenzim, yardımcı kısmına kofaktör denir. İkisi tek başına iş görmez. Birleştiklerinde oluşan çalışan bütüne holoenzim denir.

İnorganik moleküller sayfasında gördük: çinko, demir, bakır gibi mineraller vücutta az miktarda ama düzenli gerekir. Bu minerallerin iyonları birçok enzimde kofaktör olarak görev yapar. Kofaktör organik bir molekülse ona koenzim denir. Vitaminlerin önemli bir kısmı koenzim olarak ya da koenzimin hammaddesi olarak iş görür.

Enzimin yapısına göre çeşitleri
EnzimYapısıNot
Basit enzimyalnız proteinyardımcıya ihtiyaç duymaz
Bileşik enzimapoenzim + kofaktörbirleşince holoenzim olur
Kofaktör (inorganik)metal iyonu: çinko, demir, bakırminerallerden gelir
Koenzimorganik yardımcı molekülçoğu vitaminden yapılır

Aktivasyon enerjisi

Bir tepkimenin başlaması için moleküllerin aşması gereken bir enerji engeli vardır; buna aktivasyon enerjisi denir. Enzim, substratı aktif bölgesinde uygun konumda tutarak bu engeli alçaltır. Böylece tepkime vücut sıcaklığında ve çok daha hızlı gerçekleşir.

a: enzimsiz aktivasyon enerjisi, b: enzimli aktivasyon enerjisi, c: net tepkime enerjisi. Enzim a'yı b'ye indirir; c değişmez.Görsel: Sınav Defteri

Grafikte başlangıç (substrat) ile bitiş (ürün) arasındaki fark net tepkime enerjisidir. Enzim bu farkı değiştirmez; yalnız yolu kolaylaştırır. Enzim tepkimeyi hızlandırır ama oluşacak ürünü ya da ürünün miktarını değiştirmez.

Akılda kalsın: Apoenzim + kofaktör = holoenzim. Enzim tepeyi alçaltır (aktivasyon enerjisi azalır), başlangıç ile bitiş arası fark aynı kalır.
Yazılıda

Nasıl sorulurEnzimli ve enzimsiz tepkimenin enerji grafiği verilir; aktivasyon enerjisini ve net tepkime enerjisini grafikte göstermen, enzimin hangisini değiştirdiğini açıklaman istenir.

TuzakEnzimin net enerjiyi ya da ürün miktarını artırdığını yazmak; koenzimi apoenzimle karıştırmak.

Tam puan içinAktivasyon enerjisini “tepkimenin başlaması için gereken enerji” diye tanımla, değişeni ve değişmeyeni ayrı cümlelerle yaz.

?Soru çöz grafik yorumu

Bir tepkimeye uygun enzim eklendiğinde aşağıdakilerden hangisi değişir?

✓ A. Enzim aktivasyon enerjisini düşürür, tepkime bu yüzden hızlanır. B net tepkime enerjisidir, enzimle değişmez. C yanlış: enzim ürünün çeşidini belirlemez, yalnız hızı artırır. D yanlış: enzim tepkimeden değişmeden çıkar.

⇄Bilgi eşleştirme bileşik enzimin parçaları

Yazılı sorusuBir öğrenci “Enzim eklenen tepkimede daha fazla ürün oluşur ve açığa çıkan enerji artar.” diyor. Bu ifadeyi aktivasyon enerjisi ve net tepkime enerjisi kavramlarını kullanarak değerlendiriniz. Ardından bileşik bir enzimin çalışması için hangi iki kısmın birleşmesi gerektiğini yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: İfade yanlıştır. Enzim yalnız aktivasyon enerjisini, yani tepkimenin başlaması için gereken enerjiyi düşürür; bu yüzden tepkime daha hızlı gerçekleşir. Substrat ile ürün arasındaki enerji farkı olan net tepkime enerjisi enzimle değişmez; oluşan ürünün çeşidi ve miktarı da aynı kalır, yalnız daha kısa sürede oluşur. Bileşik enzimin çalışması için protein kısmı olan apoenzim ile yardımcı kısım olan kofaktörün birleşip holoenzimi oluşturması gerekir.

  • İfadenin yanlış olduğunu ve enzimin aktivasyon enerjisini düşürdüğünü yazmak — 4 puan
  • Net tepkime enerjisinin ve ürün miktarının değişmediğini yazmak — 3 puan
  • Apoenzim + kofaktör = holoenzim — 3 puan

Basit ve bileşik enzim, aktivasyon enerjisi

Cevabın nasıldı?
DENEY · ENZİM ETKİNLİĞİ

Enzimlerin çalışma koşulları: sıcaklık, pH ve bir deney tasarımı

MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBasit ve bileşik enzim nedir, enzimler aktivasyon enerjisini nasıl etkiler?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Basit enzim yalnız proteinden oluşur. Bileşik enzim, apoenzim denen protein kısım ile kofaktör denen yardımcı kısımdan oluşur; ikisi birleşince çalışan holoenzim ortaya çıkar. Organik yapılı kofaktöre koenzim denir. Enzimler aktivasyon enerjisini düşürerek tepkimeyi hızlandırır, net tepkime enerjisini değiştirmez.

Basit ve bileşik enzim, aktivasyon enerjisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sıcaklık ve pH enzimlerin çalışmasını nasıl etkiler, bunu gösteren deney nasıl tasarlanır?

Kısa cevap: Enzim etkinliği sıcaklık, pH, su, enzim ve substrat miktarı ile substratın yüzey alanına bağlıdır. Her enzimin en hızlı çalıştığı bir optimum sıcaklığı ve optimum pH'ı vardır. Aşırı sıcaklık ve uygunsuz pH enzimi denatüre eder; düşük sıcaklık ise enzimi bozmaz, yalnız yavaşlatır.

Ateşi 41 °C'ye çıkan bir çocuğun ateşi hemen düşürülmeye çalışılır; vücut enzimlerinin çoğu bu sıcaklıkta şeklini kaybetmeye başlar.

Sıcaklık

Soğukta moleküller yavaş hareket eder, enzim ile substrat seyrek karşılaşır; tepkime yavaşlar ama enzim bozulmaz. Dondurucudaki et bu yüzden aylarca bozulmaz. Sıcaklık arttıkça hız da artar ve optimum sıcaklıkta en yükseğe çıkar; insan enzimlerinin çoğunda bu değer 35–40 °C'dir. Daha yüksek sıcaklıkta enzim denatüre olur, aktif bölgesi bozulur, hız hızla düşer. Karbohidratlar, lipitler ve proteinler sayfasında gördük: denatürasyon çoğu zaman geri dönmez.

pH

pH, ortamın asitliğini gösteren ölçektir: 7 nötr, altı asidik, üstü baziktir. Her enzimin bir optimum pH'ı vardır; hücre içindeki enzimlerin çoğu 6–8 arasında çalışır. Midedeki pepsin çok asidik (pH 2 dolayı), ince bağırsaktaki tripsin hafif bazik ortamda (pH 8 dolayı) en hızlıdır. Uygun olmayan pH aktif bölgenin şeklini bozar.

Tepe noktaları optimumu gösterir. Substrat arttıkça hız bir yere kadar artar, sonra sabitlenir.Görsel: Sınav Defteri

Su, miktar ve yüzey alanı

Enzimler sulu ortamda çalışır; tarhana gibi kurutulmuş besinler bu yüzden uzun süre bozulmaz. Substrat bolsa enzim arttıkça hız artar. Enzim sabitken substrat artarsa hız önce artar, bütün aktif bölgeler dolunca sabitlenir. Lokmayı iyi çiğnemek yüzey alanını büyütüp sindirimi hızlandırır.

Deney tasarlamak

Biyoloji ve bilimsel araştırma sayfasında gördük: bir etkenin sonucunu görmek için yalnız onu değiştirir, gerisini sabit tutarız. Beş tüpe eşit nişastalı su ve Lugol koy; nişasta mavi-mor renk verir. Tüpleri farklı sıcaklıklarda bekletip eşit miktar amilaz ekle. Bağımsız değişken sıcaklık, bağımlı değişken rengin kaybolma süresidir; enzim ve nişasta miktarı ile pH sabit tutulur. pH deneyinde sıcaklık sabit tutulur, pH değiştirilir.

Örnek sonuçlar: rengin kaybolma süresi
Sıcaklık5 °C20 °C37 °C60 °C90 °C
Süre18 dk9 dk3 dk14 dkrenk kalır

Süre kısaldıkça enzim hızlı çalışmıştır: en hızlı tüp 37 °C'dekidir, 90 °C'de ise enzim denatüre olmuştur. Yoğurdu ılıkta mayalamak, yiyeceği soğukta saklamak da bu ilkeye dayanır.

Akılda kalsın: Soğuk yavaşlatır, aşırı sıcak bozar. Pepsin asitte, tripsin hafif bazik ortamda çalışır.
Yazılıda

Nasıl sorulurDeney düzeneği ya da sonuç tablosu verilir; değişkenleri yazman ve sonucu yorumlaman istenir.

TuzakDüşük sıcaklığın enzimi bozduğunu yazmak, kısa süreyi düşük etkinlik sanmak.

Tam puan içinÜç değişken türünü ayrı adlandır, en hızlı tüpü optimumla, yavaş tüpleri yavaşlama ve denatürasyonla açıkla.

?Soru çöz deney değişkenleri

Aynı miktar enzim 37 °C'de farklı pH'larda deneniyor; etkinlik, beş dakikada çıkan gaz kabarcığı sayılarak ölçülüyor. Bu deneyde bağımlı değişken hangisidir?

✓ D. Bağımlı değişken ölçülen sonuçtur; burada enzim etkinliğini kabarcık sayısı gösterir. A değiştirilen etken, yani bağımsız değişkendir. B ve C sabit tutulan kontrol edilen değişkenlerdir.

▭Boşluk doldurma

Asidik midede , hafif bazik ince bağırsakta çalışır. Dondurucuda enzimler ; 70 °C'de ise .

pepsintripsinyavaşlardenatüre olurhızlanır
IIIIII 0 °C37 °C70 °C
Yazılı sorusuŞekildeki üç tüpe eşit miktarda nişastalı su, Lugol ve amilaz konup tüpler farklı sıcaklıktaki su banyolarına yerleştirilmiştir. a) Deneyin bağımsız, bağımlı ve kontrol edilen değişkenlerini yazınız. b) Rengin en önce hangi tüpte kaybolacağını gerekçesiyle belirtiniz. c) I ve III numaralı tüpler 37 °C'ye getirilirse hangisinde renk kaybolmaya başlar? Açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Bağımsız değişken sıcaklık, bağımlı değişken Lugol renginin kaybolma süresidir; nişasta, Lugol ve amilaz miktarı ile pH kontrol edilen değişkenlerdir. b) Renk en önce II. tüpte kaybolur, çünkü 37 °C amilazın optimum sıcaklığına yakındır. c) I. tüpte renk kaybolmaya başlar: 0 °C enzimi yalnız yavaşlatmıştı. III. tüpteki enzim 70 °C'de denatüre olduğu için ısı düşse de çalışmaz.

  • a) Üç değişken türünü doğru yazmak — 3 puan
  • b) II. tüpü optimum sıcaklıkla gerekçelendirmek — 3 puan
  • c) I. tüpü seçip yavaşlama ile denatürasyon farkını açıklamak — 4 puan

Sıcaklık, pH ve enzim deneyi

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · NÜKLEİK ASİT

Nükleik asitler: dört harfle yazılan kalıtsal bilgi

MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSıcaklık ve pH enzimlerin çalışmasını nasıl etkiler, bunu gösteren deney nasıl tasarlanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Enzim etkinliği sıcaklık, pH, su, enzim ve substrat miktarı ile substratın yüzey alanına bağlıdır. Her enzimin en hızlı çalıştığı bir optimum sıcaklığı ve optimum pH'ı vardır. Aşırı sıcaklık ve uygunsuz pH enzimi denatüre eder; düşük sıcaklık ise enzimi bozmaz, yalnız yavaşlatır.

Sıcaklık, pH ve enzim deneyi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Nükleotit nelerden oluşur, DNA ile RNA arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Nükleik asitler, nükleotit denen birimlerin zincirlenmesiyle oluşan ve kalıtsal bilgiyi taşıyan moleküllerdir. Her nükleotit fosfat, beş karbonlu şeker ve azotlu organik bazdan oluşur. DNA deoksiriboz şekeri ve A, T, G, C bazlarıyla çift ipliklidir. RNA riboz şekeri ve A, U, G, C bazlarıyla tek ipliklidir.

Türkçe kitapların hepsi 29 harfle yazılır; senin göz rengin ve kan grubunla ilgili bilgi ise hücrelerinde dört “harfle” yazılıdır.

Canlının özelliklerini belirleyen bilgi nükleik asitlerde saklanır. Nükleik asitler hangi proteinin yapılacağını yönetir; büyüme, bölünme ve kalıtım bu yönetime bağlıdır.

Yapı taşı: nükleotit

Nükleik asitlerin monomerine nükleotit denir. Her nükleotit üç parçadan oluşur: bir fosfat grubu, beş karbonlu bir şeker (pentoz) ve azotlu bir organik baz. Şeker ribozsa nükleotit ribonükleotit, deoksiribozsa deoksiribonükleotit adını alır. Karbohidratlar, lipitler ve proteinler sayfasında gördük: bu iki şeker beş karbonlu monosakkarittir.

Azotlu bazlar iki gruptur. Pürinler çift halkalı ve daha büyüktür: adenin (A) ve guanin (G). Pirimidinler tek halkalıdır: sitozin (C), timin (T) ve urasil (U). Nükleotitler, bir nükleotidin şekeri ile ötekinin fosfatı arasında kurulan bağlarla zincir oluşturur. Bu bağa fosfodiester bağı denir; her bağ kurulurken bir su molekülü açığa çıkar.

A her zaman T ile, G her zaman C ile eşleşir.Görsel: Sınav Defteri

DNA ile RNA

DNA ile RNA'nın karşılaştırılması
DNARNA
Şekerdeoksiribozriboz
BazlarA, G, C, TA, G, C, U
İplikçift iplikli sarmaltek iplikli
Görevkalıtsal bilgiyi uzun süre saklar ve aktarırprotein yapımında aracılık eder
Ortakfosfat, A, G, C bazları; nükleotitlerden oluşur

DNA'nın iki ipliği, karşılıklı bazlar arasındaki hidrojen bağlarıyla bir arada durur. A ile T arasında iki, G ile C arasında üç hidrojen bağı vardır. Her pürinin karşısına bir pirimidin geldiği için çift iplikli DNA'da A sayısı T'ye, G sayısı C'ye eşittir.

Çözümlü örnek

Çift iplikli bir DNA parçasında 200 nükleotit vardır ve bunların 60'ı adenin taşır. Parçada kaç guanin ve kaç hidrojen bağı vardır?

  1. A = T = 60; G + C = 200 − 120 = 80, G = C = 40.
  2. Hidrojen bağı: 60 × 2 + 40 × 3 = 240.

Cevap: 40 guanin, 240 hidrojen bağı

Akılda kalsın: Timin yalnız DNA'da, urasil yalnız RNA'da. Çift iplikli DNA'da A = T, G = C.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir nükleotit ya da DNA şeması verilir; parçaları adlandırman, DNA ile RNA'yı şeker, baz, iplik ve görev yönünden karşılaştırman istenir.

TuzakRNA'da timin, DNA'da riboz yazmak; urasili pürin saymak.

Tam puan içinHer ölçütü iki molekül için ayrı yaz, ortak özellikleri de ekle.

?Soru çöz DNA – RNA

Bir nükleik asit molekülünün yapısında urasil bazı ve riboz şekeri bulunuyor. Bu molekül için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Urasil ve riboz RNA'ya özgüdür; RNA tek ipliklidir, timin taşımaz. A, DNA'da deoksiriboz ve timin olduğunu unutuyor. C yanlış: her nükleotitte fosfat vardır. D yanlış: A ve G iki molekülde de bulunur.

⇄Bilgi eşleştirme yapı → özellik

AGCTGG?????? üst iplik · alt iplik
Yazılı sorusuŞekilde çift iplikli bir DNA parçasının üst ipliği verilmiş, alt ipliğin bazları soru işaretiyle gösterilmiştir. a) Alt ipliğin bazlarını sırasıyla yazınız. b) Bu parçadaki toplam hidrojen bağı sayısını bulunuz. c) Aynı bilgiyi taşıyan bir RNA'nın yapısının bu DNA'dan iki farkını yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) A–T ve G–C eşleşmesine göre alt iplik T, C, G, A, C, C olur. b) Parçada 2 A–T ve 4 G–C çifti vardır: 2 × 2 + 4 × 3 = 16 hidrojen bağı. c) RNA'da şeker deoksiriboz değil ribozdur; timin yerine urasil bulunur; RNA tek ipliklidir.

  • a) Altı bazı doğru yazmak — 4 puan
  • b) Çiftleri ayırıp 16 hidrojen bağını bulmak — 3 puan
  • c) İki doğru fark — 3 puan

Nükleik asitler: DNA ve RNA

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · VİTAMİN

Vitaminler: az miktarda, büyük işler

MEB 9. sınıf · Yaşam · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNükleotit nelerden oluşur, DNA ile RNA arasındaki farklar nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nükleik asitler, nükleotit denen birimlerin zincirlenmesiyle oluşan ve kalıtsal bilgiyi taşıyan moleküllerdir. Her nükleotit fosfat, beş karbonlu şeker ve azotlu organik bazdan oluşur. DNA deoksiriboz şekeri ve A, T, G, C bazlarıyla çift ipliklidir. RNA riboz şekeri ve A, U, G, C bazlarıyla tek ipliklidir.

Nükleik asitler: DNA ve RNA

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Vitaminlerin özellikleri nelerdir, yağda ve suda çözünen vitaminler hangileridir?

Kısa cevap: Vitaminler az miktarda gereken, sindirilmeden emilen, enerji vermeyen ve vücuttaki tepkimeleri düzenleyen organik moleküllerdir. Çoğu vücutta yeterince üretilmediği için besinlerle alınır. A, D, E ve K yağda; B grubu ve C vitamini suda çözünür. Birçok vitamin enzimlere koenzim olarak yardım eder.

Bütün kışı kapalı yerde geçiren, güneşe neredeyse hiç çıkmayan birinin kan tahlilinde en sık düşük çıkan değerlerden biri D vitaminidir.

Karbohidrat, lipit ve protein vücudun yapısına katılır ve enerji verir. Vitaminler ise yapı malzemesi değildir, enerji de vermez. Görevleri vücuttaki tepkimelerin düzgün işlemesini sağlamaktır. Basit ve bileşik enzimler konusunda gördük: birçok vitamin koenzim olarak enzimlere yardım eder.

Ortak özellikler

Vitaminler küçük moleküllerdir; sindirilmeden doğrudan emilir. Az miktarda gerekir ama eksiklikleri hastalığa yol açar. Çoğu vücutta hiç ya da yeterince üretilmez, bu yüzden besinlerle alınmalıdır. Bazıları vücutta da üretilir. D vitamini güneşin morötesi ışınlarıyla deride oluşur. K vitaminini ve bazı B vitaminlerini bağırsaktaki bakteriler yapar. Vitaminlerin çoğu yüksek sıcaklık, ışık ve havayla bozulur.

Yağda ve suda çözünenler

Yağda çözünen A, D, E ve K vitaminleri yağlı besinlerle birlikte daha iyi emilir ve vücutta depolanabilir. Suda çözünen B grubu ile C vitamini depolanmaz, fazlası idrarla atılır; her gün yeniden alınmalıdır. Sebzeyi bol suda uzun süre haşlamak, suda çözünen vitaminlerin bir kısmının pişirme suyuna geçip kaybolmasına yol açar.

Altı vitaminin görevi, eksikliği ve kaynağı
VitaminGöreviEksikliğindeKaynak örneği
A (yağda)ışığın gözde algılanması, deri, bağışıklıkgece körlüğühavuç, ıspanak, yumurta sarısı
D (yağda)kalsiyum ve fosfor emilimi, kemik ve dişçocuklarda kemik yumuşaması (raşitizm)güneş ışığı, yumurta sarısı, süt
E (yağda)antioksidan; hücre zarını korurhücre hasarıfındık, ayçiçeği, zeytinyağı
K (yağda)kanın pıhtılaşmasıkanamanın zor durmasıyeşil yapraklı sebze, bağırsak bakterileri
B grubu (suda)enerji tepkimelerinde koenzim; sinir, kan hücresiyorgunluk, sinir ve kansızlık sorunlarıtam tahıl, yumurta, et, baklagil
C (suda)kolajen yapımı, bağışıklık, antioksidandiş eti kanaması (skorbüt)biber, maydanoz, turunçgiller
Akılda kalsın: Yağda çözünenler “ADEK”, depolanır; suda çözünenler B ve C, her gün alınır. Vitamin enerji vermez, sindirilmez, düzenler.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir beslenme durumu verilir; hangi vitaminin eksik kalabileceğini, eksikliğin belirtisini ve vitaminin çözündüğü ortamı yazman istenir.

TuzakVitaminlerin enerji verdiğini ya da sindirildiğini yazmak; K vitaminini kemikle, D vitaminini pıhtılaşmayla karıştırmak.

Tam puan içinVitaminin adını, görevini ve eksiklik belirtisini birlikte yaz, bir besin kaynağı öner.

?Soru çöz vitaminin özellikleri

Vitaminler için aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Vitaminler enerji vermez; tepkimeleri düzenler. A doğru: vitaminler küçük moleküllerdir, sindirilmeden emilir. B doğru: birçok vitamin koenzim görevi görür. D doğru: K vitamini ve bazı B vitaminleri bağırsak bakterilerince yapılır.

▭Boşluk doldurma

Karanlıkta görmekte zorlanan birinde vitamini, diş eti kanayan birinde vitamini eksik olabilir. Kanın pıhtılaşmasında vitamini görev alır. C vitamini çözündüğü için vücutta depolanmaz.

ACKDsudayağda
Yazılı sorusuKilo vermek isteyen bir öğrenci bir ay boyunca yağı tamamen kesiyor, sebzeleri de bol suda uzun süre haşlayarak yiyor. Bu iki alışkanlığın vitamin alımını nasıl etkileyebileceğini yağda ve suda çözünen vitaminler üzerinden açıklayınız. Her gruptan bir vitamin için olası eksiklik belirtisini yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: A, D, E ve K vitaminleri yağda çözünür ve yağlı besinlerle birlikte daha iyi emilir; yağı tamamen kesmek bu vitaminlerin emilimini azaltır. Örneğin A vitamini eksik kalırsa karanlıkta görme zorlaşır (gece körlüğü). B grubu ve C vitamini suda çözünür; sebze bol suda uzun haşlanınca bu vitaminlerin bir kısmı suya geçer, ısıyla da bozulur. Bunlar depolanmadığı için eksiklik çabuk ortaya çıkar; C vitamini eksikliğinde diş etleri kanayabilir.

  • Yağı kesmenin yağda çözünen vitaminlerin emilimini azalttığını açıklamak — 3 puan
  • Haşlamanın suda çözünen vitaminleri kaybettirdiğini açıklamak — 3 puan
  • Her gruptan bir vitamin ve doğru eksiklik belirtisi — 4 puan (her biri 2)

Vitaminler

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Biyoloji serisindeki Organik bileşikler sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir öğrenci kurutma kâğıdının ucunu mürekkepli suya değdiriyor ve suyun kâğıtta yukarı doğru ilerlediğini görüyor. Suyun kâğıtta yükselmesinde en çok hangi özelliği etkilidir?

✓ A. Su polar olduğu için kâğıdın liflerine tutunur ve yukarı çekilir; kohezyon da arkadan gelen molekülleri zincir gibi taşır. B sıcaklık değişimiyle ilgilidir. C donmayla ilgilidir. D yanlış: su enerji vermez.Kaynak: İnorganik moleküller · Suyun yapısı, adezyon ve kohezyon

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi kalıtsal varyasyona örnektir?

✓ A. Kan grubu genlerle belirlenir ve yavrulara aktarılır; tür içi kalıtsal farktır. B, C ve D çevrenin ya da yaşam biçiminin sonradan oluşturduğu değişikliklerdir; genlere işlenmediği için yavrulara geçmez, kalıtsal varyasyon sayılmaz.Kaynak: Canlıların ortak özellikleri · Büyüme, üreme, varyasyon, adaptasyon

?Soru 3

Tahlil sonucunda kanındaki hemoglobin düşük çıkan, çabuk yorulan ve solgun görünen bir öğrenciye doktor kırmızı et, mercimek ve pekmez tüketmesini öneriyor. Öğrencinin eksikliği en çok hangi mineraldedir?

✓ B. Demir hemoglobinin yapısına katılır; eksikliğinde oksijen taşınması azalır ve kansızlık görülür. Önerilen besinler demir kaynağıdır. A eksikliği guatra yol açar. C eksikliği diş çürümesiyle ilgilidir. D su dengesi ve sinir iletiminde görevlidir.Kaynak: İnorganik moleküller · Mineraller ve dengeli beslenme

?Soru 4

Bir besin özütüne biüret çözeltisi eklendiğinde tüp açık mavi kalıyor; Lugol eklenen tüp ise mavi-mora dönüyor. Bu besin için hangisi söylenebilir?

✓ C. Lugol'ün mavi-mora dönmesi nişastayı gösterir; biüretin açık mavi kalması proteinin olmadığını gösterir, çünkü açık mavi ayıracın kendi rengidir. A ve B açık maviyi olumlu sonuç sanıyor. D glikoz Lugol ile renk vermez; glikoz için Benedict gerekir.Kaynak: Karbohidratlar, lipitler ve proteinler · Besin testleri: ayıraçlar

?Soru 5

Sütte bulunan bir disakkarit sindirildiğinde iki farklı monosakkarit oluşuyor. Bu disakkarit ve oluşan ürünler hangisidir?

✓ B. Süt şekeri laktozdur ve hidrolizle glikoz ile galaktoza ayrılır. A maltozdur; iki aynı monosakkarit verir ve sütte değil çimlenen tohumda bulunur. C sükrozdur, çay şekeridir. D laktozun yapısına fruktozu koyuyor; fruktoz sükrozda bulunur.Kaynak: Karbohidratlar, lipitler ve proteinler · Organik moleküller ve karbohidratlar

?Soru 6

Maden suyuyla alınan kalsiyum ve magnezyum için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Mineraller küçük olduğu için sindirilmeden kana geçer; kalsiyum kemiğin yapısına katılır. A organik besinler için geçerlidir. B yanlış: inorganik moleküller enerji vermez. D yanlış: mineraller canlıda üretilemez, besinle alınmalıdır.Kaynak: İnorganik moleküller · İnorganik moleküllerin özellikleri

?Soru 7

İki farklı proteinin her ikisi de 150 amino asitten oluşuyor ve aynı 20 çeşit amino asidi içeriyor. Bu iki proteinin farklı olması en çok neye bağlıdır?

✓ A. Sayı ve çeşit aynıysa geriye diziliş sırası kalır; sıra değişince katlanma ve işlev değişir. B ve C iki proteinde de aynıdır: 150 amino asitte 149 bağ ve 149 su. D bütün amino asitlerde aynıdır; değişen R grubudur.Kaynak: Karbohidratlar, lipitler ve proteinler · Proteinler ve denatürasyon

?Soru 8

Bir virüs hakkında verilen bilgilerden hangisi, onu canlılara benzeten bir özelliktir?

✓ C. Kalıtım materyali taşıma ve çoğalma canlılarla ortak özelliktir. A, B ve D ise virüsü cansızlara benzeten özelliklerdir: hücre yapısının olmaması, hücre dışında metabolizma görülmemesi ve kristalleşebilmesi.Kaynak: Canlıların ortak özellikleri · Virüsler canlı mı?

?Soru 9

Oda sıcaklığında X yağı katı, Y yağı sıvıdır. X ve Y için hangisi söylenebilir?

✓ D. Doymuş yağ asitleri düz zincirli olduğu için sıkı dizilir, yağ katı olur; doymamışlar çift bağ nedeniyle bükük olup sıvı yağ oluşturur. A tersini söylüyor. B sıvı yağlar genellikle bitkiseldir. C yanlış: lipitler suda çözünmez.Kaynak: Karbohidratlar, lipitler ve proteinler · Lipitler

?Soru 10

Bir mantar, bir çam ağacı ve bir yoğurt bakterisi için aşağıdakilerden hangisi kesinlikle ortaktır?

✓ D. Bütün canlılar en az bir hücreden oluşur. A yalnız ototroflar içindir; mantar ve yoğurt bakterisi hazır besin alır. B bütün canlılarda yoktur; çam ağacı yer değiştirmez. C yoğurt bakterisi tek hücrelidir.Kaynak: Canlıların ortak özellikleri · Hücre, organizasyon, beslenme ve enerji
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Biyoloji soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →