Sebep-sonuç ve problem-çözüm: metnin iskeletini görmek
MEB 7. sınıf · Okuma: anlama · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSebep-sonuç cümlesi nasıl anlaşılır, amaç cümlesinden farkı nedir?Bağlantılı konudan (Cümlede anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Sebep-sonuç cümlesinde bir olay, başka bir olayın nedeni olarak verilir. “Çünkü, bu yüzden, bu nedenle, dolayısıyla, mademki” ve “-dığı için” bu ilişkinin ipuçlarıdır. Sebep “Neden?” sorusunu, sonuç “Ne oldu?” sorusunu cevaplar.
✎Konu anlatımı
Sebep-sonuç ve problem-çözüm metin yapısı nasıl tanınır?
Kısa cevap: Metin yapısı, bilgilerin metinde hangi düzenle sıralandığıdır. Sebep-sonuç yapısında bir olay nedenleri ya da sonuçlarıyla anlatılır. Problem-çözüm yapısında önce bir sorun ve sebepleri verilir, ardından çözüm yolları sıralanır. Yapıyı tanıyan okur önemli bilgiyi daha kolay bulur.Bir binanın dışı ne kadar farklı olsa da içinde kolonlar ve kirişler vardır. Metinlerin de böyle bir iskeleti vardır; onu görünce bilginin nerede durduğunu bilirsin.
Sebep-sonuç yapısı
Önceki yıllarda öyküleyici, sıralı-kronolojik, açıklayıcı ve karşılaştırma-zıtlık yapılarını tanımıştın. Sebep-sonuç yapısında metin bir olayın neden olduğunu ya da neye yol açtığını anlatır. Bazen birkaç sebep tek bir sonuca varır, bazen tek bir sebep birkaç sonuç doğurur. Cümlede anlam sayfasında gördüğün “çünkü, bu yüzden, dolayısıyla” bu yapının ipuçlarıdır.
Problem-çözüm yapısı
Bu yapıda metin bir sorunla açılır: “sorun, güçlük, engel, maalesef” gibi sözler onu haber verir. Sonra sorunun sebepleri anlatılır. En sonda “çözüm, öneri, çare” gibi sözlerle çıkış yolları sıralanır. Okurken sorunu, sebebi ve çözümü ayrı ayrı işaretlersen metnin bütününü kavrarsın.
| Yapı | Metin neyi anlatır? | İpucu sözler | Okurken sor |
|---|---|---|---|
| Sebep-sonuç | Bir olayın nedenini ya da sonucunu | çünkü, bu yüzden, -dığı için | Ne oldu? Neden oldu? |
| Problem-çözüm | Bir sorunu ve çıkış yollarını | sorun, güçlük, çözüm, öneri | Sorun ne? Nasıl çözülür? |
Akdeniz kıyılarımızda yaz sonunda açan kum zambakları her yıl biraz daha azalıyor. Bunun başlıca sebebi, kumsala giren araçların ve şemsiyelerin çiçeklerin soğanlarını ezmesidir. Bazı tatilciler de güzel kokulu çiçekleri koparıp götürüyor. Çözüm olarak çiçeklerin bulunduğu alan alçak bir çitle ayrılabilir. Kumsal girişlerine bilgi tabelaları konabilir. Bu metin hangi yapıyla kurulmuştur, bilgiler nasıl sıralanmıştır?
Önce kendin dene → Çözümü göster
- Sorunu bul: kum zambakları azalıyor.
- Sebepleri işaretle: araçlar ve şemsiyeler soğanları eziyor, çiçekler koparılıyor.
- Çözümü bul: “Çözüm olarak” sözünden sonra çit ve tabela önerileri geliyor.
Cevap: Metin problem-çözüm yapısıyla kurulmuştur: sorun, sebepler, çözüm önerileri.
Soruna sen çözüm önerirsen
Bazı sorular metindeki soruna uygun bir öneri ister. İyi bir öneri sorunun sebebine dokunur. Araçlar soğanları eziyorsa “çiçekleri sulamak” işe yaramaz; aracın girişini engellemek işe yarar.
Nasıl sorulurBir metin verilir; sorunun sebebi, metne uygun çözüm önerisi ya da metinde yer verilen bilgiler sorulur.
TuzakSorunla ilgili görünen ama sebebine dokunmayan öneriyi seçmek.
İpucuÖnce sorunun sebebini işaretle, öneriyi ona göre sına.
?Soru çöz öncüllü · pano
Öğrenci meclisi panoya şu notu astı.
Bu notta,
I. sorunun ne olduğu,
II. sorunun sebepleri,
III. önerilen çözümün ne kadar su kazandırdığı
bilgilerinden hangilerine yer verilmiştir?
⇄Cümlenin yapıdaki yeri
Bir problem-çözüm metninin cümlelerini metindeki görevleriyle eşleştir.