Türklerde konargöçer yaşam: yaylaktan kışlağa, Türkistan'dan Toroslara

Türkler neden yılda iki kez göçtü, bu hayat onların ekonomisini, toplumunu, hukukunu ve sanatını nasıl biçimlendirdi? Türkistan'dan bugünkü Yörüklere bir yaşam biçimi.

5 durak9. sınıf · 2. dönem
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ESKİ ÇAĞ · TÜRKİSTAN BOZKIRLARI

Konargöçer yaşam: yılda iki kez taşınan bir yurt

MEB 9. sınıf · Eski Çağ Medeniyetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHititler, Urartular, Yunanlar ve Hunların inançları ile bilim ve sanat anlayışları nasıldı?Bağlantılı konudan (Eski Çağ'da hukuk, inanç ve sanat). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hititler çok tanrılıydı ve kaya kabartmalarıyla tanrılarını anlattı. Urartular savaş tanrısı Haldi'ye inandı, kaleler ve su kanallarıyla öne çıktı. Yunanlar tanrılarını insan biçiminde düşündüğü için heykel ve tapınakta ustalaştı, astronomiyi bilim yaptı. Hunlar Gök Tanrı'ya ve ahirete inandı; kurgan, balbal ve hayvan motifli taşınabilir eşyalar bıraktı.

Anadolu, Yunan ve Hun: inanç, sanat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Konargöçer ne demek, göçebeden farkı nedir?

Kısa cevap: Konargöçer, mevsime göre iki sabit yer arasında, yazın yaylak ile kışın kışlak arasında düzenli olarak gidip gelen topluluktur. Göçebe ise belirli bir durağa bağlı kalmadan otlak buldukça yer değiştirir. Türkistan'daki ilk Türkler sürülerini sıcaktan ve soğuktan korumak için konargöçer yaşamı benimsedi.

Yaz tatilinde dedesiyle yaylaya çıkan, kışı ovadaki köyde geçiren bir aile düşün: her yıl aynı iki yer, aynı yol. Eski Türklerin hayatı da bu iki durağın arasına kurulmuştu.

Tarlaya değil sürüye bağlı bir hayat

Tarım Devrimi ve Eski Çağ'da yönetim sayfasında, toprağı eken toplulukların köylere ve şehirlere yerleştiğini gördük. Türkistan bozkırlarında ise yağış azdı, toprak tarıma pek elvermiyordu. Buna karşılık uçsuz bucaksız otlaklar vardı. Burada yaşayanlar geçimlerini sürülerinden sağladı; sürü nereye giderse aile de oraya gitti.

Tarihçiler bu hareketli hayatı iki biçimde ele alır. Belli bir düzene bağlı kalmadan, ot ve su buldukça yer değiştiren topluluklara göçebe denir. Her yıl aynı iki bölge arasında mevsime göre gidip gelen topluluklara ise konargöçer denir. Yazın çıkılan yüksek ve serin yere yaylak, kışın dönülen alçak ve korunaklı yere kışlak adı verilir.

Konargöçer, yılın hep aynı iki yerinde yaşar; göç bu iki durak arasında yapılır.Görsel: Sınav Defteri

Neden yılda iki kez yola çıktılar?

Türkistan'da karasal iklim hüküm sürer: kışlar dondurucu, yazlar sıcak ve kurak geçer. Yaz ortasında ovadaki otlar kurur; sürü serin yaylalara çıkarılmazsa zayıflar. Kışın ise yayla karla kaplanır ve hayvanlar rüzgârdan korunan vadilere indirilir. Otlakların azlığı, salgın hayvan hastalıkları ve boylar arasındaki çatışmalar da göçün zamanını ve yönünü etkiledi.

Bu adı nereden biliyoruz?

Konargöçer sözcüğü sonradan uydurulmuş bir terim değildir. Uygur kağanı Moyun Çor'un VIII. yüzyılın ortasında diktirdiği Tariat (Terhin) Kitabesi'nde “konar göçer” biçiminde geçer. Bu, terimin bilinen en eski kaydıdır. Tarihsel bilginin üretimi sayfasında birinci ve ikinci elden kaynakları gördük. Kitabe olayların yaşandığı dönemde yazıldığı için birinci elden kaynaktır. Onu bugün yorumlayan bir tarih kitabı ise ikinci elden kaynaktır.

Akılda kalsın: Göçebe = sabit durak yok. Konargöçer = iki sabit durak: yaylak (yaz) ve kışlak (kış). Göçün asıl amacı sürüyü yaşatmaktır.
Yazılıda

Nasıl sorulurDoğrudan ya da kısa bir metin, yaylak-kışlak görseliyle sorulur; konargöçeri tanımlaman, göçebeden ayırman ya da göçün nedenlerini açıklaman istenir.

TuzakKonargöçeri “yurdu olmayan, sürekli dolaşan topluluk” diye tanımlamak; bu göçebenin tanımıdır.

Tam puan içinTanımda “mevsime bağlı” ve “iki sabit yer” ifadelerini, nedende iklim ile hayvancılık arasındaki bağı birlikte yaz.

⇄Kavramı tanımıyla eşleştir kavram

?Soru çöz durum

Bir aile her yıl mayıs sonunda sürüsüyle dağdaki aynı otlağa çıkıyor, ekim ayında da rüzgârdan korunan aynı vadiye dönüyor.

Bu aile için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ C. Her yıl aynı iki yer arasında mevsime göre gidip gelmek konargöçerliktir; yazın dağa, kışın vadiye inilir. A göçebeliği iki sabit duraklı düzenle karıştırıyor; B sürüye bağlı yaşamı tarımla karıştırıyor; D yaylak ile kışlağın mevsimlerini ters çeviriyor.
Yazılı sorusuGöçebe ve konargöçer topluluklar arasındaki farkı açıklayınız. Türkistan'daki Türklerin yaylak ile kışlak arasında gidip gelmesinin iki nedenini yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Göçebe topluluklar belirli bir durağa bağlı kalmadan, ot ve su buldukça yer değiştirir. Konargöçerler ise her yıl mevsime göre aynı iki yer arasında gidip gelir: yazı yaylakta, kışı kışlakta geçirir. Türkistan'da karasal iklim nedeniyle yazın ovadaki otlar kurur, sürünün serin yaylalara çıkarılması gerekir. Kışın ise yaylalar karla kaplandığı için hayvanlar soğuktan korunmak üzere kışlaklara indirilir. Otlakların azlığı ve hayvan hastalıkları da göçü zorunlu kılmıştır.

  • Farkı “düzensiz yer değiştirme / mevsime bağlı iki sabit yer” karşıtlığıyla açıklamak — 4 puan
  • Birinci neden (ör. yaz sıcağı ve kuruyan otlar) — 3 puan
  • İkinci neden (ör. kış soğuğu, otlak azlığı ya da hayvan hastalıkları) — 3 puan

Göçebe mi, konargöçer mi?

Cevabın nasıldı?
ESKİ ÇAĞ · BOZKIR EKONOMİSİ

Konargöçer ekonomi: her şey sürüden başlar

MEB 9. sınıf · Eski Çağ Medeniyetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKonargöçer ne demek, göçebeden farkı nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Konargöçer, mevsime göre iki sabit yer arasında, yazın yaylak ile kışın kışlak arasında düzenli olarak gidip gelen topluluktur. Göçebe ise belirli bir durağa bağlı kalmadan otlak buldukça yer değiştirir. Türkistan'daki ilk Türkler sürülerini sıcaktan ve soğuktan korumak için konargöçer yaşamı benimsedi.

Göçebe mi, konargöçer mi?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Konargöçer Türkler nasıl geçinirdi, ne yiyip ne giyerdi?

Kısa cevap: Konargöçer Türklerin geçimi hayvancılığa dayanırdı; at, koyun, sığır ve deve beslerlerdi. Yünden keçe ve kumaş dokur, demiri işleyip silah ve eşya yapar, fazlasını yerleşik komşularıyla tahıl ve ipek karşılığında değiştirirlerdi. Besinleri et ve süt ürünleri, giysileri deri ve yündü.

Bir koyun bir ailenin neyini karşılar? Sofradaki et ve yoğurdu, sırttaki yün giysiyi, çadırın örtüsünü, hatta yerdeki kilimi.

Hayvana dayanan bir ekonomi

Bozkırın sert koşullarında toprağı ekmek zor, sürü beslemek daha güvenliydi. Bu yüzden Türkler at, koyun, sığır ve deve yetiştirdi. At bu düzenin merkezindeydi: yolculukta binek, savaşta silah arkadaşı, sütüyle de besin kaynağıydı. Türkistan'da bugün de yetiştirilen hızlı ve dayanıklı Ahal Teke atı, bu uzun birikimin bir mirasıdır.

Koyun ise en çok ham madde veren hayvandı. Yününden kumaş ve halı yapıldı, en önemlisi de keçe üretildi. Keçe, yünün ıslatılıp ezilerek sıkıştırılmasıyla elde edilen kalın bir örtüdür. Çadırın dış duvarından eyerin altına, yataktan çizmeye kadar pek çok yerde işe yaradı.

Yalnız çoban değil: zanaatkâr ve tüccar

Konargöçerler yalnız sürü gütmedi. Halı ve kilimlerini kendileri dokudu; demiri işleyip kılıç, mızrak, at koşumu ve gündelik eşya yaptı. Ürünlerinin fazlasını yerleşik komşularına götürüp pirinç, tahıl ve ipekli kumaşla değiştirdi. Bozkır ile şehir böylece birbirini tamamlıyordu: biri hayvan ve demir ürünü, öbürü tarım ürünü sunuyordu.

Sofrada ve sırtta ne vardı?

Beslenmenin temeli et ile sütten yapılan yiyeceklerdi: yoğurt, peynir, yağ ve darıyla pişirilen sütlü yemekler. Sevilen yemekler arasında yahni ve tutmaç sayılır. En yaygın içecek, kısrak sütünün mayalanmasıyla yapılan kımızdı. Eti uzun süre saklamak için tuzlayıp bastırarak kurutma yöntemleri gelişti; pastırma sözcüğünün “bastırmak” fiilinden geldiği kabul edilir.

Giysiler de soğuğa ve ata göre biçimlendi. Ton (don) denen giysiler deri ve yünden dikilir, başa börk adlı başlık takılır, ayağa çizme ya da çarık geçirilirdi. At sırtında rahat hareket ettiren pantolon bozkırın günlük kıyafetiydi. Keten ve kendir gibi lifli bitkiler de yetiştirilerek kumaş dokundu.

İhtiyaç ve konargöçer çözümü
İhtiyaçKonargöçer çözümNeden böyle?
BeslenmeEt, süt ürünleri, kımız, kurutulmuş etSürü yürüyen bir erzaktır; süt her gün yenilenir
GiyimDeri ve yünden ton, börk, çizme, pantolonSoğuk iklim ve at üstünde geçen hayat
EşyaKeçe, halı, kilim, demirden araç gereçHafif, dayanıklı, kolay taşınır
Tahıl ve ipekYerleşik komşularla değiş tokuşBozkırda tarım zayıftır
Akılda kalsın: Konargöçer ekonominin kuralı: taşınabilen, dayanıklı ve hayvandan elde edilen her şey değerlidir. Eksik olanı (tahıl, ipek) ticaret tamamlar.
Yazılıda

Nasıl sorulurDoğrudan ya da bir yiyecek, giysi, eşya örneğiyle (kımız, keçe, börk) sorulur; bunun konargöçer yaşamla ilişkisini açıklaman istenir.

TuzakKonargöçerleri yalnız hayvancılıkla geçinen, zanaat ve ticaret bilmeyen topluluklar sanmak.

Tam puan içinÖrneğin neden bu yaşama uygun olduğunu (iklim, hayvancılık, taşınabilirlik) bir gerekçeyle bağla.

▭Boşluk doldurma gündelik hayat

Konargöçer bir aile kısrak sütünü mayalayarak yapar. Çadırın dış örtüsü, yünün ıslatılıp sıkıştırılmasıyla elde edilen ile kaplanır. Ailenin büyükleri soğukta başlarına takar.

KımızKeçeBörkTutmaçKilim

?Soru çöz çıkarım

Bir boy, sonbaharda kışlağa inmeden önce sınırdaki bir pazara at, keçe ve demirden yapılmış koşum takımları götürür. Dönüşte yüklerinde pirinç, darı ve ipekli kumaş vardır.

Bu durumdan aşağıdakilerden hangisi çıkarılabilir?

✓ A. Boy, kendi ürettiği at, keçe ve demir eşyayı tahıl ve ipekle değiştiriyor; eksiğini ticaretle tamamlıyor. B ticaret yapmayı üretim biçiminin değişmesiyle karıştırıyor; C metindeki değiş tokuşu görmezden geliyor; D metinde para geçmiyor, mal mala değiştiriliyor.
Yazılı sorusuKonargöçer Türklerin beslenmesinde ve giyiminde hayvancılığın etkisini birer örnekle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Konargöçer Türkler geçimlerini hayvancılıktan sağladıkları için beslenmeleri büyük ölçüde et ve süt ürünlerine dayanıyordu; örneğin kısrak sütünden kımız yapıp içiyorlardı. Giysilerini de hayvanlardan elde ettikleri deri ve yünden dikiyorlardı; ton denen giysiler ve börk adlı başlıklar bunlara örnektir. Hayvan ürünleri hem her mevsim elde edilebiliyor hem de soğuk iklime ve göç hayatına uygun oluyordu.

  • Beslenmeden doğru örnek ve hayvancılıkla bağı — 4 puan
  • Giyimden doğru örnek ve hayvancılıkla bağı — 4 puan
  • Bu tercihin iklim ya da göç hayatıyla gerekçelendirilmesi — 2 puan

Sürü, keçe ve demir: geçim

Cevabın nasıldı?
ESKİ ÇAĞ · OBA, BOY VE DEVLET

Çadırdan devlete: konargöçer toplumun basamakları

MEB 9. sınıf · Eski Çağ Medeniyetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKonargöçer Türkler nasıl geçinirdi, ne yiyip ne giyerdi?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Konargöçer Türklerin geçimi hayvancılığa dayanırdı; at, koyun, sığır ve deve beslerlerdi. Yünden keçe ve kumaş dokur, demiri işleyip silah ve eşya yapar, fazlasını yerleşik komşularıyla tahıl ve ipek karşılığında değiştirirlerdi. Besinleri et ve süt ürünleri, giysileri deri ve yündü.

Sürü, keçe ve demir: geçim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Konargöçer Türklerde toplum yapısı nasıldı, aileden devlete nasıl ulaşılırdı?

Kısa cevap: Konargöçer Türklerde toplumun en küçük ve en önemli birimi anne, baba ve çocuklardan oluşan ailedir. Aileler birleşerek sülaleyi, sülaleler kabileyi, kabileler boyu, boylar da devleti oluşturdu. Göç ve savunma birlikte yapıldığı için dayanışma hayati önem taşıyordu.

Okulun bahar şenliğinde herkes bir iş üstlenir; biri masaları taşır, biri ikramı hazırlar. Bir konargöçer obası da her göçte böyle çalışırdı, tek farkla: iş yarım kalırsa sürü telef olurdu.

Taşınan ev: keçe çadır

Konargöçer ailenin evi, sökülüp atlara ya da arabalara yüklenebilen keçe çadırdı. Ortada yemek pişirmeye ve ısınmaya yarayan bir ocak dururdu. Yer halı ve kilimle kaplanır, eşyalar tahta sandıklarda saklanır, gece minderlerin yerine yataklar serilirdi. Kalın keçe kışın soğuğu, yazın sıcağı içeri almıyordu.

Hareketli hayat tekerleği de geliştirdi. Altay Dağları'ndaki Pazırık Kurganı'ndan çıkan büyük tören arabası, bozkırda tekerlekli taşıtın önemini gösterir. Asya Hunları döneminden itibaren keçe çadırın arabanın üstüne kurulduğu tekerlekli evler de görülür. Böylece aile, evini sökmeden yola çıkabiliyordu.

Aileden devlete beş basamak

Konargöçer toplumun temeli aileydi ve aileler genellikle çekirdek aile biçimindeydi. Akraba aileler sülaleyi, sülaleler kabileyi, kabileler de boyu oluşturdu. Boylar bir araya gelip ortak bir yönetim kurduğunda devlet ortaya çıktı. Bu basamaklar, bozkıra dağılmış obaları zor zamanlarda tek bir güç hâline getiriyordu.

Aile en küçük, devlet en büyük basamaktır; büyüdükçe birlikte hareket eden güç artar.Görsel: Sınav Defteri

Kağan da çadırda yaşar

Bu toplumda keskin bir sınıf ayrımı oluşmadı. Kağan da halkı gibi çadırda yaşıyor, kendini obaların koruyucusu sayıyordu. Bilge Kağan Yazıtı'nda kağan, aç halkı doyurduğunu, yoksulu zengin ettiğini, azalan halkı çoğalttığını anlatır. Yani başarısını savaş zaferlerinden çok halkının refahıyla ölçer.

Birlikte göçmek, birlikte yaşamak

Bir göçü tek başına bir aile başaramazdı. Yüzlerce hayvanı yola çıkarmak, otlağı paylaşmak, sürüyü kurttan ve düşmandan korumak ortak iş gerektiriyordu. Bu zorunluluk yardımlaşmayı ve birlikte hareket etme alışkanlığını güçlendirdi. Oğuz Kağan anlatısında yaşlı kağan, tek tek kolayca kırılan okların demet hâlinde kırılamadığını göstererek oğullarına birlik öğütler. Yörüklerin bugün imeceyle yufka açması, aynı dayanışmanın sürdüğünü gösterir.

Akılda kalsın: Aile → sülale → kabile → boy → devlet. Basamaklar büyüdükçe güç artar; hepsini bir arada tutan şey göçün zorunlu kıldığı dayanışmadır.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir yazıt parçası, destan özeti ya da günümüzden bir imece haberi verilir; konargöçer yaşamın toplum yapısına ve dayanışmaya etkisini yorumlaman istenir.

TuzakAileyi bütün akrabaları kapsayan geniş bir topluluk sanmak; temel birim çekirdek ailedir, akraba aileler sülaleyi oluşturur.

Tam puan için“göç ve savunma birlikte yapılmak zorundaydı” nedenini yaz ve somut bir örnek (göç hazırlığı, Oğuz Kağan'ın okları, imece) ekle.

↕Küçükten büyüğe sırala

  1. Boy
  2. Aile
  3. Devlet
  4. Kabile
  5. Sülale

?Soru çöz kaynak · öncüllü

Bilge Kağan Yazıtı'nda kağan, aç halkı doyurduğunu, yoksul halkı zengin ettiğini ve az olan halkı çoğalttığını anlatır. Yazıt, kağanın yaşadığı dönemde dikilmiştir.

Bu bilgilere göre,
I. Kağan başarısını halkın refahıyla ölçmüştür.
II. Yazıt, dönemine ait birinci elden bir kaynaktır.
III. Kağan halk tarafından seçilerek göreve gelmiştir.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ D. Kağan başarısını doyurmak, zenginleştirmek, çoğaltmakla anlatıyor (I); yazıt olayların yaşandığı dönemde dikildiği için birinci elden kaynaktır (II). A yalnız içeriğe bakıp kaynağın türünü atlıyor; B ve C metinde hiç geçmeyen bir bilgiyi (kağanın seçimle gelmesi) metne ekliyor.

“Kışlık ot toplanırken köyde kimse yalnız bırakılmadı. Yaşlı bir çiftin tarlasını on iki aile birlikte biçti, kadınlar ortak kazanlarda yemek pişirdi. Muhtar, ‘Dedelerimiz göç yolunda da böyle yaparmış.’ dedi.”

Örnek kaynak: kurgusal haber.
Yazılı sorusuKaynakta günümüzde bir köyde yapılan imeceyi anlatan bir haber verilmiştir. a) Haberdeki dayanışmanın kökünü konargöçer yaşamla ilişkilendirerek açıklayınız. b) Konargöçer Türklerde birliği anlatan bir örnek veriniz. c) Bu dayanışmanın toplum yapısına bir sonucunu yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Konargöçer yaşamda göç, sürünün korunması ve otlakların paylaşılması tek bir ailenin yapabileceği işler değildi; aileler birlikte çalışmak zorundaydı. Muhtarın “dedelerimiz göç yolunda da böyle yaparmış” sözü, imecenin bu ortak çalışma geleneğinden geldiğini gösterir. b) Oğuz Kağan anlatısındaki tek tek kırılan ama demet olunca kırılamayan oklar, birliğin gücünü anlatır. c) Bu dayanışma aileleri sülale, kabile ve boy olarak birleştirmiş, sonunda devlete ulaşan güçlü bir toplum yapısı oluşturmuştur.

  • Dayanışmanın nedeni (göç ve savunmanın ortak yapılması) ve kaynaktan kanıt — 4 puan
  • Uygun bir örnek (Oğuz Kağan'ın okları, göç hazırlığı) — 3 puan
  • Dayanışmanın sonucu (toplumun birleşmesi, devlete ulaşma) — 3 puan

Çadırdan devlete: toplum

Cevabın nasıldı?
ESKİ ÇAĞ · YAŞAM VE KURUMLAR

Ata sığan bir düzen: ordu, töre ve taşınabilir sanat

MEB 9. sınıf · Eski Çağ Medeniyetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKonargöçer Türklerde toplum yapısı nasıldı, aileden devlete nasıl ulaşılırdı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Konargöçer Türklerde toplumun en küçük ve en önemli birimi anne, baba ve çocuklardan oluşan ailedir. Aileler birleşerek sülaleyi, sülaleler kabileyi, kabileler boyu, boylar da devleti oluşturdu. Göç ve savunma birlikte yapıldığı için dayanışma hayati önem taşıyordu.

Çadırdan devlete: toplum

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Konargöçer yaşam Türklerin ordusunu, hukukunu ve sanatını nasıl etkiledi?

Kısa cevap: Konargöçer yaşam Türklerin kurumlarını da biçimlendirdi. Ata binip ok atabilen herkes asker sayıldığı için ordu ile millet iç içeydi. Sürekli taşınan bir toplumda hapishane kurulmadı; ağır suçlara ağır ve hızlı cezalar verildi. Sanat ise küçük, taşınabilir eşyaların üzerinde gelişti.

Bir okul gezisine yalnız bir sırt çantası alabildiğinde içine koyacağın her şeyi özenle seçersin. Konargöçer Türklerin kurumları da böyle bir sırt çantası mantığıyla şekillendi.

Her çoban bir asker

Bozkırda çocuklar küçük yaşta ata binmeyi ve ok atmayı öğrenirdi; sürüyü kurttan ve yağmacıdan korumak bunu gerektiriyordu. Gündelik hayatın becerileri savaşın becerileriyle aynıydı. Bu yüzden askerlik ayrı bir meslek sayılmadı, eli silah tutan herkes askerdi. Tarım Devrimi ve Eski Çağ'da yönetim sayfasında Mete Han'ın onlu sistemini gördük; o düzen bu hazır atlı nüfusun üzerine kuruldu.

Oyunlar da birer talim gibiydi. Cirit, güreş, at sırtında oynanan kök börü ve atlı bir top oyunu olan çevgen, çevikliği ve birlikte hareket etmeyi geliştirirdi. Hareketli hayat; sabırlı, disiplinli ve hızlı karar veren insanlar yetiştirdi.

Hapishanesi olmayan hukuk

Eski Çağ'da hukuk, inanç ve sanat sayfasında Türklerin yazısız hukuku töreyi gördük. Konargöçer yaşam bu hukukun cezalarını da etkiledi. Her mevsim yer değiştiren bir toplum taş duvarlı hapishane kuramaz, mahkûmları da yanında taşıyamazdı. Bu yüzden hapis cezası ya hiç verilmedi ya da birkaç günle sınırlı kaldı. Adam öldürme, ordudan kaçma ve vatana ihanet gibi ağır suçların cezası ise ölümdü.

“Üstte gök çökmedikçe, altta yer delinmedikçe, ey Türk milleti, ilini ve töreni kim bozabilir?”

Kül Tigin Yazıtı (732), doğu yüzü; günümüz Türkçesiyle

Yazıttaki bu soru, töreyi devletle birlikte korunması gereken bir değer olarak gösterir. Kurallar yazılı değildi ama herkesi, kağanı da bağlıyordu.

Ata sığan sanat

Göç eden bir toplum taş saraylar ve büyük tapınaklar yapmadı; sanatını yanında taşıyabileceği eşyalara işledi. Kemer tokaları, at koşumları, kılıç kınları, halılar ve keçeler pars, kurt ve yılan gibi hayvan figürleriyle süslendi. Taşınabilir el tezgâhları sayesinde dokuma da yolda sürebiliyordu. Her boy kendi damgasını, yani tamgasını hayvanlarına ve eşyalarına vurdu. Mezarların çevresine dikilen balbal taşları ise bu sanatın toprağa bıraktığı kalıcı izlerdir.

Ordu, hukuk ve sanattaki üç farklı özelliğin ortak nedeni aynıdır: hareketlilik.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Soru “neden?” diye sorarsa cevap çoğu zaman hareketliliktir: ordu-millet, hapishanesiz töre, taşınabilir sanat.
Yazılıda

Nasıl sorulurDoğrudan ya da töreyle ilgili bir kaynak, hayvan figürlü bir eşya, çocukların ata bindirildiğini anlatan bir metinle sorulur; bunu konargöçer yaşamla ilişkilendirerek açıklaman istenir.

TuzakHapishane bulunmamasını “suç işlenmiyordu” ya da “cezalar hafifti” diye yorumlamak; ağır suçların cezası ölümdü.

Tam puan içinÖzelliği yazmakla kalma, hareketli yaşamla neden-sonuç bağını açıkça kur.

⇄Durumdan kavrama kavram

?Soru çöz neden-sonuç

Bozkırdaki Türk topluluklarında hapis cezası çok kısa tutulurdu; ağır suçlar ise ölümle cezalandırılırdı.

Bu durumun konargöçer yaşamla ilişkisini en iyi açıklayan hangisidir?

✓ B. Kalıcı bir hapishane yerleşik hayatın ürünüdür; her mevsim taşınan bir toplum onu kuramaz, bu yüzden ceza kısa ve kesin tutulur. A hapishane yokluğunu suç yokluğuyla karıştırıyor, oysa ağır suçlar vardı; C metindeki ölüm cezasını görmezden geliyor; D metinde olmayan bir yetkiyi ekliyor.
Yazılı sorusuKonargöçer yaşamın Türklerin askerlik anlayışını ve sanat eserlerinin özelliklerini nasıl etkilediğini açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Konargöçer Türkler sürülerini korumak için çocukluktan ata binmeyi ve ok atmayı öğrenirdi. Gündelik becerileri savaş becerileriyle aynı olduğundan askerlik ayrı bir meslek olmadı; eli silah tutan herkes asker sayıldı (ordu-millet). Sürekli göç ettikleri için büyük taş yapılar yapmadılar. Bunun yerine kemer tokası, at koşumu, halı ve keçe gibi küçük, taşınabilir eşyalar üretip hayvan figürleriyle süslediler. İki özelliğin ortak nedeni hareketli yaşamdır.

  • Askerlik: ordu-millet anlayışını gerekçesiyle (binicilik, okçuluk, sürüyü koruma) açıklamak — 4 puan
  • Sanat: eserlerin küçük ve taşınabilir olmasını örnekle açıklamak — 4 puan
  • Ortak nedeni (hareketli yaşam) belirtmek — 2 puan

Ata sığan düzen: ordu, töre, sanat

Cevabın nasıldı?
XI. YÜZYIL → GÜNÜMÜZ · ANADOLU

Türkistan'dan Toroslara: Yörükler ve konargöçer yaşamın mirası

MEB 9. sınıf · Eski Çağ Medeniyetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKonargöçer yaşam Türklerin ordusunu, hukukunu ve sanatını nasıl etkiledi?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Konargöçer yaşam Türklerin kurumlarını da biçimlendirdi. Ata binip ok atabilen herkes asker sayıldığı için ordu ile millet iç içeydi. Sürekli taşınan bir toplumda hapishane kurulmadı; ağır suçlara ağır ve hızlı cezalar verildi. Sanat ise küçük, taşınabilir eşyaların üzerinde gelişti.

Ata sığan düzen: ordu, töre, sanat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Günümüzde konargöçer yaşam sürüyor mu, Yörükler kimdir?

Kısa cevap: Türkler XI. yüzyılda Anadolu'ya gelirken yaylak-kışlak düzenini de getirdi. Bugün daha çok Akdeniz Bölgesi'nin yaylalarında yaşayan konargöçer Türklere Yörük denir; Sarıkeçili Yörükleri bu yaşamı sürdüren son topluluklardandır. Geçim ve barınma değişse de dayanışma, mutfak ve dokuma gibi izler sürüyor.

Kahvaltıdaki yoğurt, marketteki pastırma, salondaki kilim: konargöçer yaşamın mirası sandığından çok daha yakınında.

Anadolu'ya taşınan yaylak-kışlak

Türklerin Anadolu'ya gelişi XI. yüzyılda başladı. Gelenlerin bir kısmı köy ve kasabalara yerleşti, bir kısmı sürüleriyle dağ ile ova arasında gidip gelmeyi sürdürdü. Göçer Türk toplulukları genel olarak Türkmen ve Yörük adlarıyla anıldı. Yüksek Toros Dağları'nın hemen eteğinde ılık kıyı ovaları bulunan Akdeniz Bölgesi, yaylak ile kışlağı birbirine yaklaştırdığı için bu yaşama çok uygundu.

Sarıkeçili Yörükleri bugün de keçi sürüleriyle yazın Toros yaylalarına çıkıp kışın Akdeniz kıyısındaki kışlaklara iniyor. Keçi kılından dokunan kara çadırları, binlerce yıllık düzenin hâlâ yaşayan bir örneği. Ama her şey aynı kalmadı; aşağıdaki tablo neyin değiştiğini, neyin sürdüğünü gösteriyor.

Dün ve bugün
AlanEski Çağ Türkistan konargöçerleriGünümüz Yörükleri
EkonomiHayvancılık, dokuma, demircilik, değiş tokuşHayvancılık azaldı; ev yapımı ürün, sebze, turizm
BarınmaKeçe çadır, tekerlekli evKıl (kara) çadır; kışlakta çoğu zaman ev
ToplumOrtak göç, dayanışma, herkes askerİmece ve dayanışma sürüyor; okuma yazma yaygın, ilişkiler daha bireysel
KültürEt ve süt ürünleri, kımız; ton ve börkTarhana, gözleme, keşkek; geleneksel giyim büyük ölçüde bırakıldı

Türk kültürüne bıraktıkları

Konargöçer yaşam Türk kültürüne yalnız sözcükler değil, alışkanlıklar da bıraktı. Yayla şenlikleri, misafiri en iyi yere oturtma geleneği, kilim ve keçe dokumacılığı, et ve süt ürünlerine dayanan mutfak bunların başında gelir. Ata ve oka verilen önem de cirit gibi geleneksel sporlarda yaşamayı sürdürüyor.

Dünü bugünün gözlüğüyle okumamak

Konargöçer yaşamı “geri” ya da “ilkel” bulmak kolaydır; ama bu yargı bugünün ölçüsünü geçmişe uygulamaktır. Kendi döneminin koşullarında bu yaşam bozkıra en iyi uyum biçimiydi: az otu verimli kullanıyor, sürüyü yaşatıyor, toplumu hareketli ve güçlü tutuyordu. Zorlukları da vardı; kurak bir yaz ya da bir salgın, bütün sürüyü yok edebilirdi. Tarihçi gibi düşünmek, avantajları ve dezavantajları dönemin koşullarına göre birlikte tartmaktır.

YKS'de bu konunun ayrıntısı Tarih serisindeki İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti sayfasında.

Akılda kalsın: Değişen: geçim ve barınma. Süren: yaylak-kışlak, dayanışma, mutfak, dokuma. Yargı: dönemin koşullarına göre.
Yazılıda

Nasıl sorulurGünümüz Yörükleriyle ilgili bir haber ya da tablo verilir; Eski Çağ konargöçerleriyle benzer ve farklı yönlerini karşılaştırman ya da konargöçer yaşam hakkındaki görüşünü gerekçeyle yazman istenir.

TuzakYalnız farkları ya da yalnız benzerlikleri yazmak; karşılaştırma ikisini birlikte ister.

Tam puan içinAynı başlık altında (ekonomi, barınma, toplum) dünü ve bugünü yan yana koy, görüşünü dönemin koşullarına dayandır.

↕Kronolojik sıralama

  1. Tariat Kitabesi'ne “konar göçer” sözcüğü yazılır
  2. Sarıkeçili Yörükleri Toros yaylalarına göçer
  3. İskitler (Sakalar) Türkistan bozkırlarında konargöçer yaşar
  4. Türkler Anadolu'ya gelmeye başlar
  5. Asya Hun Devleti kurulur

?Soru çöz değişim ve süreklilik

Günümüzde bir Yörük ailesi yazın keçi sürüsüyle yaylaya çıkıyor, kışın kıyıdaki kışlağa iniyor. Ailenin geliri sütten yapılan peynirden, el dokuması kilimden ve yaylaya gelen turistlere satılan ürünlerden oluşuyor.

Bu aile Eski Çağ'ın Türkistan konargöçerleriyle karşılaştırıldığında hangisi bir süreklilik örneğidir?

✓ C. Mevsimlik yaylak-kışlak göçü Eski Çağ'dan bugüne değişmeden süren özelliktir. A değişimi süreklilikle karıştırıyor, turizm yeni bir geçim kaynağıdır; B metinde geçmeyen bir uğraşı ekliyor; D metin Anadolu'daki bir aileyi anlatırken yeri yanlış genelliyor.

“Toroslarda yaşayan bir Yörük ailesi mayısta keçileriyle yaylaya çıktı ve kıl çadırını kurdu. Aile kışı sahildeki köy evinde geçiriyor. Gelirinin bir kısmını yaylaya gelen ziyaretçilere sattığı peynir ve kilimlerden kazanıyor.”

Örnek kaynak: kurgusal haber.
Yazılı sorusuKaynakta günümüz Yörüklerini anlatan bir haber verilmiştir. Haberden yararlanarak Eski Çağ'da Türkistan'da yaşayan konargöçer Türkler ile günümüz Yörüklerini ekonomik yaşam ve barınma yönünden karşılaştırınız. Konargöçer yaşamın Türk kültüründeki yerine ilişkin bir çıkarımda bulununuz. (15 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Ekonomik yaşamda iki topluluk da hayvancılığa ve yaylak-kışlak göçüne dayanır; haberdeki aile de mayısta keçileriyle yaylaya çıkıyor. Ancak Eski Çağ konargöçerleri dokuma, demircilik ve değiş tokuşla da geçinirdi; haberdeki aile ise peynir ve kilimini ziyaretçilere satarak gelir sağlıyor. Barınmada Eski Çağ'da keçe çadır ve tekerlekli evler kullanılırdı; Yörük ailesi yaylada kıl çadırda kalıyor, kışı köy evinde geçiriyor. Yayla şenlikleri, kilim dokumacılığı, et ve süt ürünlerine dayanan mutfak bugün de sürüyor. Bu, konargöçer yaşamın Türk kültürünün temel taşlarından biri olduğunu gösterir.

  • Ekonomik yaşamda en az bir benzerlik ve bir farklılık, haberden kanıtla — 5 puan
  • Barınmada en az bir benzerlik ve bir farklılık, haberden kanıtla — 5 puan
  • Kültüre etkisine dair gerekçeli çıkarım (somut örnekle) — 5 puan

Dün ve bugün: Yörükler

Cevabın nasıldı?

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir kazıda bol miktarda büyük tahıl çömleği, tarlaların kime ait olduğunu gösteren kil tabletler ve tapınağa ödenen ürünlerin listesi bulunuyor.

Bu buluntular birlikte değerlendirildiğinde hangisine ulaşılabilir?

✓ A. Depolanan fazla tahıl ve ödenen ürünlerin listesi, artı ürünün kayıt tutmayı gerektirdiğini gösterir. B avcı-toplayıcıyı tarımla karıştırıyor, büyük tahıl depoları yerleşik çiftçiliğin izidir; C sırayı ters çeviriyor; D tarlaların sahibini ve tapınağa ödemeyi gösteren tabletleri görmezden geliyor.Kaynak: Tarım Devrimi ve Eski Çağ'da yönetim · Taş aletten yazıya

?Soru 2

Bir hükümdar, katıldığı ve kesin bir sonuç alınamayan bir savaştan sonra başkentindeki tapınağın duvarına kendisini düşmanını ezen bir kahraman olarak gösteren bir kabartma yaptırıyor.

Bu kabartmayı kullanacak bir tarihçinin en doğru tutumu hangisidir?

✓ D. Kabartma övgü amacı taşıdığı için abartılı olabilir; tarihçi onu atmaz, diğer kaynaklarla karşılaştırarak kullanır. A birinci elden kaynağı otomatik doğru sanıyor; B taraflı kaynağı tümden atıyor, oysa hükümdarın kendini nasıl göstermek istediği de bir bilgidir; C kaynağın tarihsel değerini görmezden geliyor.Kaynak: Tarihsel bilginin üretimi · Kaynağı sorgulamak ve dürüstlük

?Soru 3

Eski Çağ medeniyetlerinin neredeyse hepsinde evlilik, miras, boşanma ve velayetle ilgili kanunlar bulunmaktadır.

Bu durum en çok neyi gösterir?

✓ A. Aileyi düzenleyen kurallar her yerde var; demek ki aile, toplumun ve mülkiyetin devamı için korunması gereken temel kurum sayılmış. B ortak konuyu ortak sonuçla karıştırıyor, kadının konumu medeniyetten medeniyete değişiyordu; C yazılı aile kanunlarını görmezden geliyor; D miras kanunu mülkiyet olmadan anlaşılamaz.Kaynak: Eski Çağ'da hukuk, inanç ve sanat · Aile ve kadın

?Soru 4

1919'da Millî Mücadele'ye katılan bir subayın cephede tuttuğu günlük ile 2015'te bu günlüğe dayanılarak yazılan bir tarih kitabı karşılaştırılıyor.

Bu iki kaynak için hangisi doğrudur?

✓ A. Günlük olay sırasında, olayı yaşayan biri tarafından yazılmıştır; kitap ise çok sonra ona dayanarak hazırlanmıştır. B konu ile zamanı karıştırıyor, ölçü konu değil zamandır; C yeniliği birinci el sanıyor, oysa tersidir; D el yazısı belgeleri dışlıyor, paleografi tam da bunun için vardır.Kaynak: Tarihsel bilginin üretimi · Kaynaklar ve yardımcı bilimler

?Soru 5

Bir müze rehberinde şu cümleler var:
I. Mısırlılar ölüleri mumyalayarak gömdü.
II. Mısır sanatı Eski Çağ'ın en güzel sanatıdır.
III. Hiyeroglif papirüs üzerine yazılırdı.

Bu cümlelerden hangileri olgu bildirir?

✓ C. Mumyalama ve papirüse yazma kaynaklarla kanıtlanabilen olgulardır. A III'ü atlıyor; B ve D “en güzel” gibi kişisel bir değerlendirmeyi olgu sanıyor, oysa beğeni bir görüştür.Kaynak: Eski Çağ'da hukuk, inanç ve sanat · Mezopotamya ve Mısır: inanç, bilim, sanat

?Soru 6

Bir Eski Çağ devletinde hükümdar, gücünü tanrıların kendisine verdiğine inanılarak yönetiyor; yaptığı kanunlar tanrı buyruğu sayılıyor ve onun adına büyük anıt mezarlar yapılıyor.

Bu devletin yönetim anlayışı için hangisi söylenebilir?

✓ D. Gücün tanrılardan geldiğine inanılması meşruiyetin dine dayandığını, kanunun tanrı buyruğu sayılması da mutlak gücü gösterir. A seçimle gelen yöneticiyi anlatır; B meclisle sınırlanan Roma tipi yönetimi karıştırıyor; C Sümer şehir devletini anlatır, metinde şehir bölünmesi yok.Kaynak: Tarım Devrimi ve Eski Çağ'da yönetim · Mezopotamya ve Mısır'da yönetim

?Soru 7

Bir araştırmacı, köyündeki eski bir caminin kitabesini okuyor. Kitabedeki yapım yılının, köyün kayıtlarındaki bir tamir tarihinden sonra geldiğini fark ediyor ve iki bilgiden hangisinin doğru olduğunu araştırıyor.

Araştırmacı tarihsel bilginin üretim sürecinin hangi aşamasındadır?

✓ C. İki kaynak arasındaki çelişkiyi fark edip hangisinin güvenilir olduğunu araştırmak sorgulamadır. A konu çoktan belirlenmiş, araştırmacı onu geçmiş; B henüz bir ürün yazılmıyor; D kaynaklar zaten toplanmış, şimdi tartılıyor.Kaynak: Tarihsel bilginin üretimi · Altı aşamada tarihsel bilgi

?Soru 8

I. Kurallar kurultayda belirlenir ve hükümdarı da bağlar.
II. Kurallar on iki bronz levhaya yazılıp herkesin görebileceği yere konur.
III. Zarar veren, zararın bedelini öder; ölüm cezası azdır.

Bu özellikler sırasıyla hangi hukuk anlayışlarına aittir?

✓ D. Kurultay ve hükümdarı bağlayan kural töredir; bronz levhalar Roma'nın 12 Levha Kanunları'dır; tazminat ağırlıklı ceza Hitit hukukudur. A kısas ilkeli Hammurabi'yi töreyle karıştırıyor; B ve C sıralamayı karıştırıyor, kurultayı Türklerden başkasına veriyor.Kaynak: Eski Çağ'da hukuk, inanç ve sanat · Hitit, 12 Levha ve töre

?Soru 9

Bir Neolitik yerleşimde kazıcılar şunları buluyor: tahıl ambarları, çevreyi saran kalın bir duvar ve diğerlerinden çok daha büyük, zengin eşyalı birkaç ev.

Bu buluntulara göre,
I. Artı ürün depolanmıştır.
II. Biriken zenginliği korumak gerekmiştir.
III. Toplumda herkes eşit varlığa sahiptir.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ B. Ambarlar artı ürünün depolandığını, savunma duvarı zenginliği koruma ihtiyacını gösterir. A duvarın anlamını atlıyor; C ve D büyük ve zengin evleri görmezden gelip eşitlik varsayıyor, oysa bu evler sınıf farkının işaretidir.Kaynak: Tarım Devrimi ve Eski Çağ'da yönetim · Artı ürün: köyden devlete

?Soru 10

Bir Sümer kralı şu düzenlemeleri yazdırıyor: “Halktan fazla vergi alan görevliler işten çıkarılsın. Güçlü olan, yoksulun evini zorla satın alamasın. Dul ve yetimin malına kimse el koymasın.”

Bu düzenlemelerin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Üç düzenleme de görevlilerin ve güçlülerin halka haksızlık yapmasını yasaklıyor; Urkagina kanunlarının amacı budur. A metinde ticaretle ilgili bir kural yok; C kuralı kral kendisi koyuyor, yetkisini devretmiyor; D düzenlemeler yeni sınıf kurmuyor, zayıfı koruyor.Kaynak: Eski Çağ'da hukuk, inanç ve sanat · Urkagina ve Hammurabi
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Tarih soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →