Orta Çağ'da kitlesel göçler: Kavimler Göçü'nden Türk göçlerine

Hunların batıya ilerleyişi Avrupa'yı nasıl değiştirdi? Kavimler Göçü ve XI. yüzyıla kadar Türk topluluklarının göçleri; siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel sonuçları.

5 durak9. sınıf · 2. dönem
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
IV. YÜZYIL · AVRUPA VE ASYA

Göçten önce Avrasya: insanlar neden yurtlarını bıraktı?

MEB 9. sınıf · Orta Çağ Medeniyetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGünümüzde konargöçer yaşam sürüyor mu, Yörükler kimdir?Bağlantılı konudan (Türklerde konargöçer yaşam). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkler XI. yüzyılda Anadolu'ya gelirken yaylak-kışlak düzenini de getirdi. Bugün daha çok Akdeniz Bölgesi'nin yaylalarında yaşayan konargöçer Türklere Yörük denir; Sarıkeçili Yörükleri bu yaşamı sürdüren son topluluklardandır. Geçim ve barınma değişse de dayanışma, mutfak ve dokuma gibi izler sürüyor.

Dün ve bugün: Yörükler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kavimler Göçü'nün nedenleri nelerdir, göçten önce Avrupa ve Asya nasıldı?

Kısa cevap: Kitlesel göçlerin nedenleri dört başlıkta toplanır: coğrafi (kuraklık, sert kış, otlak darlığı), ekonomik (nüfus artışı, kıtlık, hayvan kırımı), siyasi (Çin baskısı, taht kavgaları) ve sosyal (kalabalıklaşma, boy çatışmaları). IV. yüzyılda Roma içeriden yorulmuş, Hunlar ise Türkistan'da güç kaybedip batıya yönelmişti.

Sınıfına dönem ortasında yeni bir arkadaş gelse ilk sorun “Neden taşındınız?” olur. Cevap çoğu zaman tek değildir: iş, güvenlik, iklim, aile.

Göç ne zaman “kitlesel” olur?

Bir topluluğun yaşadığı yeri bırakıp başka bir bölgeye yerleşmesine göç denir. Türklerde konargöçer yaşam sayfasında gördüğümüz yaylak-kışlak hareketi her yıl aynı iki yere döner. Bu sayfadaki göçlerin ise dönüşü yoktur. Bir halkın büyük bölümü sürüsü, ailesi ve eşyasıyla yeni bir yurda yönelirse buna kitlesel göç denir. Gidilen yer boş olmadığı için böyle bir göç çoğu zaman çatışma da getirir.

IV. yüzyılda Avrupa ve Asya

Tarım Devrimi ve Eski Çağ'da yönetim sayfasında Roma'nın düzenli ordusunu gördük. IV. yüzyılda bu imparatorluk hâlâ büyüktü ama içeriden yorulmuştu. Doğuda Sâsânîlerle sınır savaşları bitmiyor, içeride taht kavgaları ve dinî tartışmalar sürüyordu. Ordunun masrafı vergileri artırmış, halkın yükü ağırlaşmıştı.

Roma'nın kuzeyindeki ormanlık ve bataklık topraklarda Gotlar, Franklar, Vandallar gibi Germen kavimleri yaşıyordu. Tarım, hayvancılık ve avcılıkla geçinen bu kavimlere Romalılar “barbar” diyordu. Nüfusları arttıkça Roma'nın ılık ve verimli topraklarına göz diktiler.

Asya'da Türk boylarını birleştiren Asya Hun Devleti bölünüp güç kaybetmişti. Çin baskısı, taht kavgaları ve kuraklık yüzünden bazı Hun boyları batıya, Hazar Denizi ile İtil (Volga) Nehri'nin çevresine çekildi. Daha güneyde Sâsânîler kendilerini eski Pers İmparatorluğu'nun mirasçısı sayıyor, Roma'dan toprak istiyordu.

İten ve çeken nedenler

Bazı nedenler insanı yaşadığı yerden iter: kuraklık, dondurucu kış, nüfusun otlaklara sığmaması, güçlü bir düşmanın baskısı. Türkistan'da kar ve buzlanma yüzünden otlağa ulaşamayan hayvanların toplu hâlde kırıldığı felakete yut denirdi. Bazı nedenler ise gidilecek yeri çekici kılar: verimli toprak, ılık iklim, zengin şehirler.

Türk göçlerinde coğrafya da yol gösterdi. Bozkır kuşağı Karadeniz'in kuzeyinden Macar ovalarına kadar kesintisiz uzanır ve bu kuşakta Çin gibi güçlü bir yerleşik devlet yoktu. Atlı bir topluluk alıştığı hayatı batıda da sürdürebiliyordu.

Göçte iten ve çeken nedenler birlikte çalışır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Nedenleri dört kutuya ayır: coğrafi (iklim, kuraklık), ekonomik (nüfus, otlak, kıtlık), siyasi (Çin baskısı, taht kavgası), sosyal (kalabalıklaşma, boy çatışması).
Yazılıda

Nasıl sorulurKısa bir kaynak metin verilir; metindeki göç nedenlerini bulman ve siyasi, sosyal, ekonomik, coğrafi diye sınıflandırman istenir.

TuzakGöçü tek bir nedene bağlamak ya da yaylak-kışlak hareketini kitlesel göç sanmak.

Tam puan içinHer nedeni metinden bir kanıtla eşle ve hangi başlığa girdiğini gerekçesiyle yaz.

▭Boşluk doldurma kavram

Bir halkın büyük bölümünün geri dönmemek üzere yeni bir yurda yönelmesine denir. Türkistan'da sürüleri toplu hâlde kıran sert kış felaketine adı verilirdi. IV. yüzyılda kendini Pers mirasçısı sayıp Roma'dan toprak isteyen devlet idi.

Kitlesel göçYutSâsânîlerKonargöçerlikGermenler

?Soru çöz kaynak

Bir tarihçinin IV. yüzyıl Türkistan'ı için aldığı notlar: üst üste kurak yazlar, sürüleri kıran ağır bir kış. Ayrıca Çin'in sınır boylarındaki baskısı ve boylar arasında otlak kavgası.

Bu notlarda aşağıdakilerden hangisine yer verilmemiştir?

✓ B. Notların hepsi anayurdu iten nedenlerdir; yeni yurdun verimli toprağı ya da zengin şehri hiç anılmıyor. A kurak yazları ve sert kışı gözden kaçırıyor; C Çin baskısını görmüyor; D sürülerin kırılmasının geçim kaybı olduğunu atlıyor.

Boyun yaşlısı anlatıyor: “Nüfusumuz arttı, otlaklar sürülerimize yetmez oldu. Komşu boylarla her bahar otlak kavgası çıkıyor. Hanedanda iki kardeş taht için savaşınca yenilenin yanındakiler cezadan korktu. İtil'in ötesinde geniş ve sahipsiz otlaklar olduğunu duyduk.”

Örnek kaynak: kurgusal anlatı.
Yazılı sorusuKaynakta bir Hun boyunun yurdunu bırakma nedenleri anlatılmaktadır. a) Kaynaktaki üç nedeni bularak her birini siyasi, sosyal, ekonomik ya da coğrafi başlıklarından birine yerleştiriniz. b) Kaynakta gidilecek yeri çekici kılan bir neden olup olmadığını kanıtıyla yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) “Otlaklar sürülerimize yetmez oldu” ekonomik bir nedendir; geçim kaynağı daralmıştır. “Komşu boylarla otlak kavgası” sosyal bir nedendir; boylar arası çatışmayı gösterir. “Hanedanda taht kavgası” siyasi bir nedendir; yönetimdeki bölünmeyle ilgilidir. b) Evet; “İtil'in ötesinde geniş ve sahipsiz otlaklar” gidilecek yeri çekici kılan bir nedendir.

  • Üç nedeni doğru başlığa yerleştirmek (her biri 2 puan) — 6 puan
  • Her nedeni kaynaktaki ifadeyle eşleştirmek — 2 puan
  • Çeken nedeni kanıtıyla yazmak — 2 puan

Göçten önce: nedenler

Cevabın nasıldı?
375–469 · KARADENİZ'İN KUZEYİ → ORTA AVRUPA

Kavimler Göçü: İtil'in geçilmesiyle başlayan zincir

MEB 9. sınıf · Orta Çağ Medeniyetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKavimler Göçü'nün nedenleri nelerdir, göçten önce Avrupa ve Asya nasıldı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kitlesel göçlerin nedenleri dört başlıkta toplanır: coğrafi (kuraklık, sert kış, otlak darlığı), ekonomik (nüfus artışı, kıtlık, hayvan kırımı), siyasi (Çin baskısı, taht kavgaları) ve sosyal (kalabalıklaşma, boy çatışmaları). IV. yüzyılda Roma içeriden yorulmuş, Hunlar ise Türkistan'da güç kaybedip batıya yönelmişti.

Göçten önce: nedenler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kavimler Göçü nedir, nasıl başladı ve Avrupa Hun Devleti ne yaptı?

Kısa cevap: Kavimler Göçü, 375'te Balamir önderliğindeki Hunların İtil (Volga) Nehri'ni geçip batıya ilerlemesiyle başlayan büyük nüfus hareketidir. Hunların önünden kaçan Alanlar ve Germen kavimleri birbirini iterek Roma topraklarına girdi. Macar ovasında kurulan Avrupa Hun Devleti, Attila döneminde en güçlü hâline ulaştı.

Kalabalık bir otobüse arka kapıdan biri sertçe binince en öndeki yolcu bile yerinden kayar. 375'te Avrupa'da olan biraz buna benziyordu.

Zincirin ilk halkası

Batıya çekilen Hun boyları IV. yüzyılın son çeyreğinde Balamir'in önderliğinde İtil Nehri'ni aştı. Önce Kafkasların kuzeyinde yaşayan Alanlarla karşılaştılar; Alanların bir kısmı Hunlara katıldı, kalanı batıya kaçtı. Ardından Karadeniz'in kuzeyindeki Ostrogotlar Hun gücüne boyun eğdi. Bunu gören Vizigotlar Tuna'yı geçip Roma'ya sığınmak istedi.

Bir kavmin yer değiştirmesi komşusunu da yerinden ediyordu. Yaklaşık iki yüzyıl süren bu zincirleme harekete Kavimler Göçü denir. Vandallar İspanya'ya, oradan da Kuzey Afrika'ya geçti. Franklar Galya'ya, Angıl ve Saksonlar Britanya'ya yerleşti; Gotlar İtalya ve İspanya'da krallık kurdu. Bugünkü Avrupa haritasının ana çizgileri bu yer değiştirmelerle belirdi.

Göç eden kalabalığın çoğu Hunlar değil, Hunların önünden kaçan Germen kavimleriydi.Görsel: Sınav Defteri

Hunların Avrupa'daki devleti

Hunlar bugünkü Macaristan ovasına yerleşti ve Orta Avrupa'daki Germen kavimlerini kısa sürede egemenlikleri altına aldı. Uldız döneminde bir dış politika çizgisi belirlendi: Doğu Roma baskı altında tutulacak, Batı Roma ile iyi geçinilecekti. Böylece Hunlar iki güçlü devletle aynı anda savaşmaktan kaçınıyordu. Ardından gelen Rua, Doğu Roma'yı yıllık vergiye bağladı.

Rua'dan sonra tahta çıkan Attila devleti en geniş sınırlarına ulaştırdı. Balkan seferleriyle Doğu Roma'nın ödediği vergiyi artırdı. 451'de Galya'ya, 452'de İtalya'ya girdi. Papa I. Leo'nun bulunduğu Romalı heyetle görüştükten sonra İtalya'dan çekildi. Attila 453'te ölünce oğulları arasında taht kavgası çıktı, bağlı Germen kavimleri ayaklandı. Devlet dağıldı; İrnek kalan halkıyla Karadeniz'in kuzeyine döndü.

Akılda kalsın: Zincir: Hunlar → Alanlar → Ostrogotlar → Vizigotlar → Roma. Avrupa Hun hükümdarları: Balamir, Uldız, Rua, Attila; Attila'dan sonra dağılma.
Yazılıda

Nasıl sorulurDoğrudan ya da bir zincir şeması, kısa bir olay listesiyle sorulur; Kavimler Göçü'nün nasıl başladığını ve neden bu adı aldığını açıklaman istenir.

TuzakGöçü yalnız Hunların hareketi sanmak; asıl göç eden kalabalık, Hunların önünden kaçan Germen kavimleriydi.

Tam puan içinBaşlangıç olayını (375, Balamir, İtil) ve kavimlerin birbirini yerinden ettiği zincir yapısını birlikte yaz.

↕Kronolojik sıralama

  1. Attila Galya'ya sefer düzenler
  2. Ostrogotlar Hunlara bağlanır
  3. Attila ölür, devlet dağılmaya başlar
  4. Balamir önderliğinde Hunlar İtil'i geçer
  5. Vizigotlar Tuna'yı geçip Roma'ya sığınır

?Soru çöz dış politika

Avrupa Hun hükümdarı Uldız döneminde Doğu Roma baskı altında tutulmuş, Batı Roma ile ise iyi ilişkiler kurulmuştur.

Bu politikayla aşağıdakilerden hangisi amaçlanmış olabilir?

✓ D. Birine baskı yapıp ötekiyle iyi geçinmek, iki Roma'nın Hunlara karşı birlikte durmasını önler. A politikadaki dostluk yanını görmezden geliyor; B vergiye bağlanan devletin Doğu Roma olduğunu karıştırıyor; C metinde olmayan bir ittifakı ekliyor, Germenler zaten Hunlara bağlıydı.
Yazılı sorusuKavimler Göçü'nün nasıl başladığını ve bu göç hareketine neden “Kavimler Göçü” adının verildiğini açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Kavimler Göçü, 375'te Balamir önderliğindeki Hunların İtil Nehri'ni geçip batıya ilerlemesiyle başladı. Hunların önünden kaçan Alanlar, Ostrogotlar ve Vizigotlar başka kavimlerin topraklarına girdi. Yurdundan edilen her kavim bir başkasını yerinden etti; böylece pek çok kavim zincirleme olarak yer değiştirdi. Bu yüzden harekete tek bir halkın değil, birçok kavmin göçü anlamında Kavimler Göçü denir. Sonunda örneğin Franklar Galya'ya, Vandallar Kuzey Afrika'ya yerleşti.

  • Başlangıç olayını (375, Hunlar, İtil'in geçilmesi) yazmak — 3 puan
  • Kavimlerin birbirini yerinden ettiği zincir yapıyı açıklamak — 4 puan
  • Bir kavmi ve yeni yurdunu örnek vermek — 3 puan

375: Kavimler Göçü ve Attila

Cevabın nasıldı?
395–476 · BATI AVRUPA

Batı Roma'nın çöküşü ve feodalite: güç derebeyine geçiyor

MEB 9. sınıf · Orta Çağ Medeniyetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKavimler Göçü nedir, nasıl başladı ve Avrupa Hun Devleti ne yaptı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kavimler Göçü, 375'te Balamir önderliğindeki Hunların İtil (Volga) Nehri'ni geçip batıya ilerlemesiyle başlayan büyük nüfus hareketidir. Hunların önünden kaçan Alanlar ve Germen kavimleri birbirini iterek Roma topraklarına girdi. Macar ovasında kurulan Avrupa Hun Devleti, Attila döneminde en güçlü hâline ulaştı.

375: Kavimler Göçü ve Attila

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Batı Roma neden yıkıldı, feodalite nedir ve nasıl ortaya çıktı?

Kısa cevap: Roma İmparatorluğu 395'te Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldı. İç karışıklık, vergi yükü ve Germen-Hun baskısıyla zayıflayan Batı Roma 476'da Germen komutan Odovacar tarafından yıkıldı. Merkezî otorite çökünce toprak karşılığında sadakate dayanan feodalite doğdu; kilise de en güçlü kurum hâline geldi.

Mahallende polis, belediye ya da mahkeme olmasa güvenliğini nasıl sağlardın? Büyük olasılıkla güçlü bir komşuya sığınır, karşılığında onun işini görürdün.

İkiye bölünen imparatorluk

Germenler sınıra dayandığında Roma onları geri püskürtecek gücü bulamadı. Çareyi kavimlerle anlaşmalar yapıp onlara toprak vermekte aradı. Bu topluluklar zamanla kendi başına hareket eden güçlere dönüştü. Yönetmesi zorlaşan imparatorluk 395'te Doğu Roma ve Batı Roma olarak kesin biçimde ikiye ayrıldı.

Doğu Roma, Konstantinopolis'in güçlü surları ve zengin ticaret şehirleri sayesinde ayakta kaldı. Batı Roma ise art arda gelen istilalarla sarsıldı. Vandallar 455'te Roma şehrini yağmaladı. Bugün sanat eserine ve kamu malına bilerek zarar vermeye vandalizm denmesi bu yağmanın hatırasıdır. Sonunda 476'da Germen asıllı komutan Odovacar, son Batı Roma imparatorunu tahttan indirdi.

Türkiye'deki tarih kitaplarında Eski Çağ'ın kapanışı genellikle 375 Kavimler Göçü ile gösterilir. Batı Roma'nın yıkıldığı 476 da aynı dönüşümün simgesi sayılır.

Toprak karşılığı sadakat: feodalite

İmparatorluk çökünce yollar güvensizleşti, ticaret durma noktasına geldi, şehirler küçüldü. Germen kralları geniş toprakları tek başına koruyamıyordu. Toprağı soylulara paylaştırdılar; karşılığında sadakat ve savaş zamanında asker istediler. Toprağın ve yönetimin parçalara bölündüğü bu düzene feodalite (feodalizm) denir.

Feodal düzende her basamak bir üsttekine bağlıydı. Kral toprağı senyöre, yani derebeyine verir; senyör de onu kendi şövalyeleriyle paylaşırdı. Toprağı işleyen köylüler (serfler) koruma karşılığında ürünün bir bölümünü senyöre verir, toprağı bırakıp gidemezdi. Senyörler kalın duvarlı kale ve şatolarda otururdu; kale hem sığınak hem de gücün simgesiydi.

Feodalitede ilişki bir alışverişe dayanır: üstteki toprak ve koruma verir, alttaki sadakat ve emek verir.Görsel: Sınav Defteri

Kilisenin yükselişi

Siyasi boşluğu en çok kilise doldurdu. Korku ve belirsizlik içindeki halk kurtuluşu kilisede aradı; papa ve piskoposlar dünya işlerinde de söz sahibi oldu. Bağışlarla kilise büyük topraklara ve servete kavuştu. Toplumda gücünü koruyan iki sınıf öne çıktı: soylular ve din adamları (ruhban sınıfı).

Akılda kalsın: Feodalitenin formülü: toprak ve koruma ↓, sadakat ve asker ↑. Merkez zayıflayınca güç yerele, yani derebeyine ve kiliseye geçer.
Yazılıda

Nasıl sorulurDoğrudan ya da feodal düzeni anlatan kısa bir metin, şemayla sorulur; feodalitenin ortaya çıkış nedenlerini ve Kavimler Göçü ile ilişkisini açıklaman istenir.

TuzakFeodaliteyi güçlü bir merkezî yönetim sanmak; tersine, merkezî otoritenin çöktüğü yerde doğar.

Tam puan için“merkezî otorite çöktü → güvenlik sorunu → toprak karşılığı sadakat” zincirini sırasıyla yaz.

⇄Kavramı tanımıyla eşleştir kavram

?Soru çöz neden-sonuç

Bir köyde haydutlar çoğalmış, kralın askerleri bölgeye uğramaz olmuştur. Köylüler koruma karşılığında hasadın bir bölümünü bölgedeki soyluya vermeyi ve topraktan ayrılmamayı kabul eder.

Bu durum en çok aşağıdakilerden hangisinin sonucudur?

✓ A. Kralın askeri gelmeyince güvenliği yerel soylu sağlıyor; bu, feodalitenin doğduğu ortamdır. B dönemi tersine çeviriyor, ticaret ve şehirler gerilemişti; C metindeki kralın yokluğunu görmezden geliyor; D köylülerin toprağa bağlandığını atlıyor.
Yazılı sorusuKavimler Göçü'nün Avrupa'da feodalitenin ortaya çıkmasına etkisini neden-sonuç ilişkisi içinde açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Kavimler Göçü sırasında Germen kavimleri Roma topraklarına girdi ve Batı Roma 476'da yıkıldı. Merkezî otorite ortadan kalkınca yollar güvensizleşti, ticaret ve şehir hayatı geriledi. Germen kralları geniş toprakları koruyamadığı için toprağı soylulara dağıttı ve karşılığında sadakat ile asker istedi. Halk da güvenlik karşılığında bu soyluların, yani derebeylerinin yanına sığındı. Böylece toprağa ve kişisel bağlılığa dayanan feodal düzen ortaya çıktı.

  • Göçün Batı Roma'yı yıkıp merkezî otoriteyi ortadan kaldırdığını yazmak — 4 puan
  • Güvenlik sorununu ve ticaretin gerilemesini neden olarak belirtmek — 3 puan
  • Toprak karşılığı sadakat ilişkisini (kral, senyör, köylü) açıklamak — 3 puan

Batı Roma'nın sonu, feodalite

Cevabın nasıldı?
IV–XI. YÜZYIL · TÜRKİSTAN → DÖRT YÖN

Türk göçleri: anayurttan dört yöne

MEB 9. sınıf · Orta Çağ Medeniyetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBatı Roma neden yıkıldı, feodalite nedir ve nasıl ortaya çıktı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Roma İmparatorluğu 395'te Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldı. İç karışıklık, vergi yükü ve Germen-Hun baskısıyla zayıflayan Batı Roma 476'da Germen komutan Odovacar tarafından yıkıldı. Merkezî otorite çökünce toprak karşılığında sadakate dayanan feodalite doğdu; kilise de en güçlü kurum hâline geldi.

Batı Roma'nın sonu, feodalite

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Orta Çağ'da Türkler nereye göç etti, hangi devletleri kurdu?

Kısa cevap: Türk toplulukları IV. yüzyıldan XI. yüzyıla kadar Türkistan'dan dört yöne göç etti. Avarlar, Bulgarlar, Hazarlar, Peçenekler ve Kumanlar Doğu Avrupa ile Balkanlara; Ak Hunlar Afganistan ve Hindistan'a; Oğuzlar İran ve Anadolu'ya; bazı boylar Çin'e yöneldi. Göçler Türkleri çok geniş bir coğrafyaya yaydı.

Türkiye'de birçok ailenin hikâyesinde bir göç vardır: dede Balkanlardan, anneanne Kafkaslardan, bir başka büyük Türkistan'dan gelmiştir. Bu çok yönlü dağılımın kökü Orta Çağ'a uzanır.

Hunların batıya çıkışı bir başlangıçtı. Sonraki yüzyıllarda başka Türk toplulukları da anayurtlarını kitleler hâlinde bıraktı. Bu göçlerin dönüşü yoktu; gidilen yerde çoğu zaman yeni bir devlet kuruluyordu. Göçün yönünü çoğu zaman önlerindeki otlaklar ya da arkalarındaki güçlü düşmanlar belirledi.

Batıya: Avrupa'nın içlerine

VI. yüzyılın ortasında Avarlar Orta Avrupa'ya ulaştı ve bugünkü Macaristan çevresinde Avar Kağanlığı'nı kurdu. Bulgarların bir kolu VII. yüzyılda Tuna boylarına inip Tuna Bulgar Devleti'ni kurdu, öteki kol İtil kıyısında kaldı. Hazarlar aynı yüzyılda Kafkasların ve Hazar Denizi'nin kuzeyinde güçlü bir devlet oldu. IX–XI. yüzyıllarda Peçenekler, Kumanlar (Kıpçaklar) ve Uzlar Karadeniz'in kuzeyinden Balkanlara yayıldı.

Güneye ve doğuya

Ak Hunlar (Eftalitler) V. yüzyılda Afganistan ve Kuzey Hindistan'a yönelip Sâsânîlerle mücadele etti. Bazı Türk boyları Kuzey Çin'e girdi; bunlardan Tabgaçlar orada uzun süre hüküm sürdü. Uygurlar ise 840'tan sonra Orhun boylarından Doğu Türkistan'a göç etti ve yerleşik bir kültür kurdu.

Anadolu'nun yolunu açan göç

Türkiye tarihi açısından en önemli göç Oğuzlarınkiydi. X ve XI. yüzyıllarda Seyhun Nehri kıyılarından Mâverâünnehir'e, oradan İran'a ve Anadolu'ya ilerlediler. Bu göç Büyük Selçuklu, Türkiye Selçuklu ve Osmanlı devletlerinin temelini attı.

XI. yüzyıla kadar başlıca Türk göçleri
ToplulukYön ve yerDönemSonuç
Ak HunlarGüney: Afganistan, Kuzey HindistanV. yyAk Hun Devleti
AvarlarBatı: Orta AvrupaVI. yyAvar Kağanlığı
Bulgarlar, HazarlarBatı: Tuna, İtil, Kafkasların kuzeyiVII. yyBulgar ve Hazar devletleri
UygurlarGüneybatı: Doğu Türkistan840 sonrasıYerleşik Uygur devletleri
Peçenek, Kuman, UzBatı: Doğu Avrupa, BalkanlarIX–XI. yyBoy birlikleri
OğuzlarGüneybatı: İran, AnadoluX–XI. yySelçuklu devletleri

Gidenler, kalanlar, karışanlar

Göç eden Türkler yeni yurtlarında yerli halklarla karıştı. Bir kısmı dilini ve kimliğini korudu, bir kısmı zamanla eridi. Tuna Bulgarları birkaç yüzyıl içinde Slav dilini benimserken Oğuzlar Anadolu'yu kalıcı bir Türk yurdu yaptı. Bu farkta göç edenlerin sayısı, kurdukları devletin gücü ve benimsedikleri din etkili oldu.

Akılda kalsın: Yönlere göre ezberle: Batı = Avar, Bulgar, Hazar, Peçenek, Kuman, Uz. Güney/güneybatı = Ak Hun, Uygur, Oğuz. Doğu = Çin'e giren boylar (Tabgaç). Anadolu'yu Türk yurdu yapan: Oğuzlar.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir zaman çizelgesi ya da göç yönlerini anlatan metin verilir; göçleri yön ve zamana göre gruplandırman, bir göçün sonuçlarını açıklaman istenir.

TuzakOğuzları batıya, Avrupa içlerine göç edenlerle karıştırmak ya da Hunları XI. yüzyıla yerleştirmek.

Tam puan içinHer topluluğun hem yönünü hem kurduğu devleti yaz; Oğuz göçünü Anadolu'nun Türkleşmesiyle bağla.

↕Kronolojik sıralama

  1. Hazarlar Kafkasların kuzeyinde devlet kurar
  2. Oğuzlar İran üzerinden Anadolu'ya ilerler
  3. Ak Hunlar Afganistan ve Kuzey Hindistan'a yönelir
  4. Uygurlar Orhun'dan Doğu Türkistan'a göç eder
  5. Avarlar Orta Avrupa'da kağanlık kurar

?Soru çöz gruplama

Bir öğrenci tahtaya şu topluluk adlarını yazıyor: Avarlar, Bulgarlar, Hazarlar, Peçenekler.

Bu toplulukların ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Dört topluluk da batıya yönelip Karadeniz'in kuzeyi, Balkanlar ve Orta Avrupa'da yaşadı. A Oğuzların yolunu bu topluluklara yüklüyor; B Tabgaçlar gibi Çin'e giren boylarla karıştırıyor; D zamanı kaydırıyor, Avarlar VI. yüzyılda Avrupa'daydı.
IV. yyV. yyVI. yyVII. yyVIII. yyIX. yyX. yyXI. yy 375 HunlarAvarlar840 sonrası UygurlarAk HunlarBulgarlar, HazarlarOğuzlar → Avrupa→ Orta Avrupa→ Doğu Türkistan→ Afganistan, Hindistan→ Tuna, İtil, Kafkaslar→ İran, Anadolu
Yazılı sorusuZaman çizelgesinde Orta Çağ'daki bazı Türk göçleri verilmiştir. a) Bu göçleri yönlerine göre iki grupta toplayınız. b) Oğuz göçünün Türkiye tarihi açısından önemini açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Batıya, Avrupa yönüne göç edenler: Hunlar, Avarlar, Bulgarlar ve Hazarlar. Güneye ve güneybatıya göç edenler: Ak Hunlar, Uygurlar ve Oğuzlar. b) Oğuzlar X ve XI. yüzyıllarda Mâverâünnehir ve İran üzerinden Anadolu'ya ilerledi. Bu göç Büyük Selçuklu ve Türkiye Selçuklu devletlerinin kurulmasını sağladı. Anadolu kalıcı bir Türk yurdu oldu ve sonraki yüzyıllarda Osmanlı Devleti bu temel üzerinde yükseldi.

  • Batı grubunu doğru yazmak — 3 puan
  • Güney/güneybatı grubunu doğru yazmak — 3 puan
  • Oğuz göçünü Selçuklu devletleri ve Anadolu'nun Türk yurdu olmasıyla ilişkilendirmek — 4 puan

XI. yüzyıla kadar Türk göçleri

Cevabın nasıldı?
IV–XI. YÜZYIL · AVRUPA VE ASYA

Kavimler Göçü'nün sonuçları: siyasetten kültüre değişen dünya

MEB 9. sınıf · Orta Çağ Medeniyetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOrta Çağ'da Türkler nereye göç etti, hangi devletleri kurdu?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk toplulukları IV. yüzyıldan XI. yüzyıla kadar Türkistan'dan dört yöne göç etti. Avarlar, Bulgarlar, Hazarlar, Peçenekler ve Kumanlar Doğu Avrupa ile Balkanlara; Ak Hunlar Afganistan ve Hindistan'a; Oğuzlar İran ve Anadolu'ya; bazı boylar Çin'e yöneldi. Göçler Türkleri çok geniş bir coğrafyaya yaydı.

XI. yüzyıla kadar Türk göçleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kavimler Göçü'nün siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Göçlerin sonuçları dört başlıkta toplanır. Siyasi: Batı Roma yıkıldı, Germen krallıkları ve Avrupa'da Türk devletleri kuruldu. Sosyal: Avrupa'nın etnik yapısı değişti, feodal toplum doğdu. Ekonomik: ticaret ve şehirler geriledi, toprağa dayalı ekonomi öne çıktı. Kültürel: kilisenin etkisi arttı, savaş teknikleri ve destanlar yayıldı.

Büyük bir depremden sonra gazeteler etkileri başlık başlık yazar: yönetim, nüfus, ekonomi, kültür mirası. Tarihçiler de büyük göçlerin etkisini böyle sınıflandırır.

Dört başlıkta sonuçlar

Önceki konularda gördüğün olayları şimdi bir tabloya yerleştirelim. Tablo, aynı göçün Avrupa'da ve Türk dünyasında farklı izler bıraktığını gösteriyor.

Kitlesel göçlerin sonuçları
AlanAvrupa'daAsya ve Türk dünyasında
SiyasiBatı Roma yıkıldı; Frank, Got, Vandal krallıkları kuruldu, harita yeniden çizildiAvrupa Hun, Avar, Bulgar, Hazar devletleri; Oğuzlarla Selçuklu yolu açıldı
SosyalBugünkü Avrupa milletlerinin temeli atıldı; soylu, ruhban, köylü sınıfları belirginleştiTürkler geniş bir alana yayıldı; bazı topluluklar yerli halkla kaynaştı
EkonomikŞehirler küçüldü, ticaret ve para kullanımı azaldı; toprağa bağlı tarım öne çıktıDoğu Roma'dan alınan vergiler; yeni otlaklar ve ticaret yolları
KültürelKilisenin etkisi arttı; bozkırın savaş teknikleri benimsendiTürk kültürü Avrupa'ya ve Asya'nın içlerine taşındı

Bir sonuç, birden çok başlık

Sınıflandırırken bazı sonuçların tek kutuya sığmadığını göreceksin. Feodalite bir yönetim biçimi olduğu için siyasidir. Toprağa dayalı bir üretim düzeni olduğu için ekonomiktir, toplumu sınıflara ayırdığı için de sosyaldir. Yazılıda böyle bir sonucu hangi yönüyle hangi başlığa koyduğunu açıklaman beklenir.

Kültürlerin karşılaşması

Göçler yalnız savaş getirmedi, kültürleri de buluşturdu. Hunların güçlü bileşik yayı ve atlı okçuluğu Roma askerlerinin de işine yaradı. Bozkır atlıları üzengi gibi binicilik yeniliklerini Avrupa'ya taşıdı. Attila, Germenlerin Nibelungen Destanı'nda Etzel adıyla yaşamaya devam etti. Macarların bazı efsanelerinde de Hunlarla akrabalık anlatılır.

Roma kaynakları Hunları çoğu zaman yalnız yıkıcı istilacılar olarak anlatır. Bu metinleri Hunlarla savaşan taraf yazmıştı. Tarihsel bilginin üretimi sayfasında kaynağın kimin gözüyle yazıldığını sorgulamayı gördük; göç tarihini okurken bu soru özellikle önemlidir.

Ne değişti, ne sürdü?

Değişen çoktu: Avrupa'nın siyasi haritası, nüfus yapısı ve yönetim anlayışı. Ama her şey silinmedi. Germen kralları Hristiyanlığı benimsedi, Latinceyi yazı dili olarak kullandı ve Roma hukukundan yararlandı. Doğu Roma da yaklaşık bin yıl daha yaşadı. Asya'da Türk boyları yeni yurtlarında devlet kurma geleneğini, töreyi ve atlı ordu düzenini sürdürdü.

YKS'de bu konunun ayrıntısı Tarih serisindeki İslamiyet öncesi Türk tarihi sayfasında.

Akılda kalsın: Dört kutu: siyasi (devletler, sınırlar), sosyal (insanlar, sınıflar), ekonomik (toprak, para, ticaret), kültürel (inanç, sanat, teknik). Önce kutuyu seç, sonra “çünkü” ile gerekçeni yaz.
Yazılıda

Nasıl sorulurDoğrudan ya da göçün etkilerini anlatan birkaç cümle, bir tabloyla sorulur; bunları siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel diye sınıflandırman, olumlu ve olumsuz etkileri değerlendirmen istenir.

TuzakFeodalite gibi çok yönlü bir sonucu tek başlığa sıkıştırıp gerekçe yazmamak.

Tam puan içinHer sınıflandırmanın yanına kısa bir gerekçe ekle; değerlendirmede hem Avrupa'yı hem Asya'yı an.

⇄Sonucu alanıyla eşleştir sınıflama

?Soru çöz değişim ve süreklilik

Kavimler Göçü'nden sonra Batı Avrupa'da yönetimi Germen kralları ele aldı. Ancak bu krallar Hristiyanlığı benimsedi, yazışmalarında Latinceyi kullandı ve Roma hukukunun bazı kurallarını uyguladı.

Bu bilgiler en çok hangi yargıyı destekler?

✓ B. Yöneten değişmiş (değişim), ama din, dil ve hukuk Roma'dan devralınmış (süreklilik). A metindeki devralınan mirası görmezden geliyor; C yönetimin Germenlere geçtiğini atlıyor; D metinde olmayan bir egemenlik ilişkisi ekliyor.
Yazılı sorusuKavimler Göçü ve XI. yüzyıla kadar süren Türk göçlerinin etkilerini siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel başlıklarından üçü altında birer örnekle sınıflandırınız. Göçlerin bir olumlu ve bir olumsuz etkisini değerlendiriniz. (15 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Siyasi açıdan Batı Roma yıkıldı ve yerine Frank, Got gibi Germen krallıkları kuruldu. Ekonomik açıdan güvenlik bozulduğu için ticaret ve şehir hayatı geriledi, toprağa bağlı tarım öne çıktı. Kültürel açıdan Hunların atlı okçuluk ve yay teknikleri Avrupa'da da kullanıldı. Olumsuz bir etki olarak savaşlar, yağmalar ve güvensizlik halkı yoksullaştırdı. Olumlu bir etki olarak farklı kültürler karşılaştı; Türkler geniş bir coğrafyada devletler kurdu ve Oğuz göçüyle Anadolu Türk yurdu oldu.

  • Üç başlıkta birer doğru örnek (her biri 3 puan) — 9 puan
  • Gerekçeli bir olumlu etki — 3 puan
  • Gerekçeli bir olumsuz etki — 3 puan

Göçlerin sonuçları: dört başlık

Cevabın nasıldı?

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bozkırdaki Türk topluluklarında hapis cezası çok kısa tutulurdu; ağır suçlar ise ölümle cezalandırılırdı.

Bu durumun konargöçer yaşamla ilişkisini en iyi açıklayan hangisidir?

✓ B. Kalıcı bir hapishane yerleşik hayatın ürünüdür; her mevsim taşınan bir toplum onu kuramaz, bu yüzden ceza kısa ve kesin tutulur. A hapishane yokluğunu suç yokluğuyla karıştırıyor, oysa ağır suçlar vardı; C metindeki ölüm cezasını görmezden geliyor; D metinde olmayan bir yetkiyi ekliyor.Kaynak: Türklerde konargöçer yaşam · Ata sığan düzen: ordu, töre, sanat

?Soru 2

I. Kurallar kurultayda belirlenir ve hükümdarı da bağlar.
II. Kurallar on iki bronz levhaya yazılıp herkesin görebileceği yere konur.
III. Zarar veren, zararın bedelini öder; ölüm cezası azdır.

Bu özellikler sırasıyla hangi hukuk anlayışlarına aittir?

✓ D. Kurultay ve hükümdarı bağlayan kural töredir; bronz levhalar Roma'nın 12 Levha Kanunları'dır; tazminat ağırlıklı ceza Hitit hukukudur. A kısas ilkeli Hammurabi'yi töreyle karıştırıyor; B ve C sıralamayı karıştırıyor, kurultayı Türklerden başkasına veriyor.Kaynak: Eski Çağ'da hukuk, inanç ve sanat · Hitit, 12 Levha ve töre

?Soru 3

Bir toplum tanrılarını insan biçiminde ama ölümsüz düşünüyor; onlara tapınak yapıp içine tanrının büyük heykelini koyuyor.

Bu inancın en çok hangi alanın gelişmesine katkı sağladığı söylenebilir?

✓ B. İnsan biçimli tanrılara heykel ve onları koruyan tapınak yapmak, heykel ve mimariyi ilerletti; bu Yunanların özelliğidir. A Mısır'ın ahiret inancıyla, C bozkırın göçebe hayatıyla, D Urartuların coğrafyasıyla ilgilidir.Kaynak: Eski Çağ'da hukuk, inanç ve sanat · Anadolu, Yunan ve Hun: inanç, sanat

?Soru 4

Bir kazıda bol miktarda büyük tahıl çömleği, tarlaların kime ait olduğunu gösteren kil tabletler ve tapınağa ödenen ürünlerin listesi bulunuyor.

Bu buluntular birlikte değerlendirildiğinde hangisine ulaşılabilir?

✓ A. Depolanan fazla tahıl ve ödenen ürünlerin listesi, artı ürünün kayıt tutmayı gerektirdiğini gösterir. B avcı-toplayıcıyı tarımla karıştırıyor, büyük tahıl depoları yerleşik çiftçiliğin izidir; C sırayı ters çeviriyor; D tarlaların sahibini ve tapınağa ödemeyi gösteren tabletleri görmezden geliyor.Kaynak: Tarım Devrimi ve Eski Çağ'da yönetim · Taş aletten yazıya

?Soru 5

Bir Neolitik yerleşimde kazıcılar şunları buluyor: tahıl ambarları, çevreyi saran kalın bir duvar ve diğerlerinden çok daha büyük, zengin eşyalı birkaç ev.

Bu buluntulara göre,
I. Artı ürün depolanmıştır.
II. Biriken zenginliği korumak gerekmiştir.
III. Toplumda herkes eşit varlığa sahiptir.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ B. Ambarlar artı ürünün depolandığını, savunma duvarı zenginliği koruma ihtiyacını gösterir. A duvarın anlamını atlıyor; C ve D büyük ve zengin evleri görmezden gelip eşitlik varsayıyor, oysa bu evler sınıf farkının işaretidir.Kaynak: Tarım Devrimi ve Eski Çağ'da yönetim · Artı ürün: köyden devlete

?Soru 6

Bir boy, sonbaharda kışlağa inmeden önce sınırdaki bir pazara at, keçe ve demirden yapılmış koşum takımları götürür. Dönüşte yüklerinde pirinç, darı ve ipekli kumaş vardır.

Bu durumdan aşağıdakilerden hangisi çıkarılabilir?

✓ A. Boy, kendi ürettiği at, keçe ve demir eşyayı tahıl ve ipekle değiştiriyor; eksiğini ticaretle tamamlıyor. B ticaret yapmayı üretim biçiminin değişmesiyle karıştırıyor; C metindeki değiş tokuşu görmezden geliyor; D metinde para geçmiyor, mal mala değiştiriliyor.Kaynak: Türklerde konargöçer yaşam · Sürü, keçe ve demir: geçim

?Soru 7

Bir Sümer kralı şu düzenlemeleri yazdırıyor: “Halktan fazla vergi alan görevliler işten çıkarılsın. Güçlü olan, yoksulun evini zorla satın alamasın. Dul ve yetimin malına kimse el koymasın.”

Bu düzenlemelerin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Üç düzenleme de görevlilerin ve güçlülerin halka haksızlık yapmasını yasaklıyor; Urkagina kanunlarının amacı budur. A metinde ticaretle ilgili bir kural yok; C kuralı kral kendisi koyuyor, yetkisini devretmiyor; D düzenlemeler yeni sınıf kurmuyor, zayıfı koruyor.Kaynak: Eski Çağ'da hukuk, inanç ve sanat · Urkagina ve Hammurabi

?Soru 8

Tarım Devrimi Mezopotamya'da buğday, Güneydoğu Asya'da pirinç, Orta Amerika'da mısırla gerçekleşti.

Bu farklılığın temel nedeni hangisidir?

✓ C. İnsanlar çevresindeki yabani bitkiyi ve iklime uygun olanı evcilleştirdi; koşullar farklı olunca ürünler de farklı oldu. A bağımsız merkezler arasında bağlantı varsayıyor; B ortak yönleri (orta kuşak) ayrıntı farklarıyla karıştırıyor; D tarımın tek bir merkezden yayıldığını varsayıyor; oysa üç merkez birbirinden bağımsızdır.Kaynak: Tarım Devrimi ve Eski Çağ'da yönetim · Tarım Devrimi'nin üç merkezi

?Soru 9

Günümüzde bir Yörük ailesi yazın keçi sürüsüyle yaylaya çıkıyor, kışın kıyıdaki kışlağa iniyor. Ailenin geliri sütten yapılan peynirden, el dokuması kilimden ve yaylaya gelen turistlere satılan ürünlerden oluşuyor.

Bu aile Eski Çağ'ın Türkistan konargöçerleriyle karşılaştırıldığında hangisi bir süreklilik örneğidir?

✓ C. Mevsimlik yaylak-kışlak göçü Eski Çağ'dan bugüne değişmeden süren özelliktir. A değişimi süreklilikle karıştırıyor, turizm yeni bir geçim kaynağıdır; B metinde geçmeyen bir uğraşı ekliyor; D metin Anadolu'daki bir aileyi anlatırken yeri yanlış genelliyor.Kaynak: Türklerde konargöçer yaşam · Dün ve bugün: Yörükler

?Soru 10

Bir aile her yıl mayıs sonunda sürüsüyle dağdaki aynı otlağa çıkıyor, ekim ayında da rüzgârdan korunan aynı vadiye dönüyor.

Bu aile için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ C. Her yıl aynı iki yer arasında mevsime göre gidip gelmek konargöçerliktir; yazın dağa, kışın vadiye inilir. A göçebeliği iki sabit duraklı düzenle karıştırıyor; B sürüye bağlı yaşamı tarımla karıştırıyor; D yaylak ile kışlağın mevsimlerini ters çeviriyor.Kaynak: Türklerde konargöçer yaşam · Göçebe mi, konargöçer mi?
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Tarih soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →