Tarih öğrenmek ve tarihin doğası: geçmişi neden ve nasıl biliriz?

Tarih neden öğrenilir, tarihçi geçmişi nasıl bilir? Olay ile olgu, kanıt, neden-sonuç, değişim ve süreklilik, zaman ve kronoloji; her konuda açık uçlu yazılı sorusu.

5 durak9. sınıf · 1. dönem 1–2. yazılı
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
BAŞLANGIÇ · BİREY VE TOPLUM

Tarih öğrenmenin faydaları: kim olduğunu bilmek

MEB 9. sınıf · Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Tarih öğrenmenin bireye ve topluma faydaları nelerdir?

Kısa cevap: Tarih öğrenmek bireye kimlik ve aidiyet kazandırır; olayları tek yönlü değil, dönemin koşullarına göre değerlendirmeyi, sorgulamayı ve empati kurmayı öğretir. Topluma ise ortak bir hafıza ve ortak değerler kazandırarak millî bilinci, birlik duygusunu ve kültürel mirası korumayı güçlendirir.

Telefonundaki bütün fotoğraflar, mesajlar ve notlar bir gecede silinse sabah ne hissederdin? Kim olduğunu bilirdin ama nereden geldiğini anlatan izlerin kaybolurdu. Tarih, bir toplumun bu izlerini saklayan ortak hafızadır.

Bireye faydası: kim olduğunu ve nasıl düşüneceğini öğrenmek

İnsan hayatını geçmişle gelecek arasında sürdürür. Yaşadığımız her an bittiği anda geçmişe dönüşür. Ailesinin nereden geldiğini, büyüklerinin hangi zorlukları aştığını bilen biri kendini bir bütünün parçası olarak görür. Tarih bu yüzden bireye kimlik ve aidiyet duygusu kazandırır. Sahip olduğu hakların ve değerlerin hangi uğraşlarla kazanıldığını öğrenen kişi, onlara daha çok sahip çıkar.

Tarih bir düşünme alıştırmasıdır da. Bir olayı inceleyen kişi, tek bir sebebe ya da tek bir bakış açısına takılmamayı öğrenir. Geçmişteki insanları kendi dönemlerinin siyasi, sosyal ve ekonomik koşulları içinde anlamaya çalışır. Böylece sorgulama, yorumlama ve başkasının yerine kendini koyma, yani empati becerisi gelişir. Geçmişte benzer durumların nasıl sonuçlandığını bilmek, geleceğe dair daha sağlam tahminler yapmayı da kolaylaştırır.

Topluma faydası: ortak hafıza ve millî bilinç

Bir toplumun bir arada kalması için üyelerinin ortak bir kimlik etrafında buluşması gerekir. Ortak kimlik, ortak değerlerin benimsenmesiyle oluşur; bu değerlerin nasıl kazanıldığını ise tarih anlatır. Bağımsızlık, vatan sevgisi, dayanışma ve fedakârlık gibi değerler, geçmişte yaşanan mücadeleleri bilen bir toplumda daha güçlü yaşar. Buna millî bilinç denir.

Tarih bilgisi kültürel mirası korumayı da sağlar. Yurt dışına kaçırılan bir eserin geri getirilmesi için uğraşan kurumlar, o eserin bizim geçmişimizin bir parçası olduğunu bildiği için harekete geçer. Büyük bir depremin ardından seferber olan bir millet de geçmişteki afetlerden edindiği dayanışma deneyimine yaslanır.

Tarih öğrenmenin faydaları
BireyeTopluma
Kimlik ve aidiyet duygusuOrtak kimlik ve ortak değerler
Sorgulama ve yorumlama becerisiMillî bilinç, birlik ve beraberlik
Empati, farklı bakış açılarını görmeKültürel mirası tanıma ve koruma
Geçmişten ders çıkarıp geleceği öngörmeToplumun devamlılığı
Akılda kalsın: Bireye kimlik + düşünme becerisi, topluma ortak hafıza + millî bilinç. Tarihini bilmeyen toplum, hafızasını kaybetmiş bir insana benzer.
Yazılıda

Nasıl sorulurKısa bir metin, bir anıt ya da bir haber verilir; tarih öğrenmenin bireye ve topluma faydalarını bu kaynaktan yola çıkarak yorumlaman istenir.

TuzakFaydaları yalnız “geçmişi öğreniriz” diye genel geçmek ya da birey ile toplumu karıştırmak.

Tam puan içinBireye ve topluma ayrı ayrı en az birer fayda yaz, her birini verilen kaynaktaki bir ifadeyle ya da kendi örneğinle destekle.

⇄Durumu faydayla eşleştir birey · toplum

?Soru çöz durum

Bir okulun tarih kulübü, mahalledeki yaşlılarla görüşüp eski bayram ve düğün geleneklerini kaydediyor; topladıkları anıları bir sergide mahalleliyle paylaşıyor.

Bu çalışma tarih öğrenmenin en çok hangi faydasıyla ilişkilidir?

✓ B. Gelenekleri kaydedip paylaşmak, toplumun ortak hafızasını ve değerlerini yaşatır. A tarihte deney yapılamayacağını unutuyor; C geçmişin olduğu gibi yeniden yaşanabileceğini sanıyor; D tarihin konusunu yalnız yöneticilere indiriyor, oysa sıradan insanların hayatı da tarihtir.

“Bugün dedemle köyümüzdeki şehitliği ziyaret ettik. Dedem, kendi dedesinin Sakarya'da yaralandığını anlattı; o savaşı ilk kez bir aile hikâyesi olarak dinledim. Kendimi o insanların devamı gibi hissettim. Şehitliğin bakımını köylüler birlikte yapıyor; her yıl aynı gün herkes orada buluşuyor.”

Örnek kaynak: kurgusal günlük.
Yazılı sorusuKaynakta bir öğrencinin günlüğünden bir bölüm verilmiştir. Kaynaktan yararlanarak tarih öğrenmenin bireye ve topluma sağladığı birer faydayı açıklayınız ve her faydayı kaynaktaki bir ifadeyle destekleyiniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Bireye faydası: Tarih öğrenmek kişiye kimlik ve aidiyet duygusu kazandırır. Öğrenci, atasının Sakarya'daki mücadelesini öğrenince “kendimi o insanların devamı gibi hissettim” diyor. Topluma faydası: Tarih ortak hafıza ve millî bilinç oluşturur, kültürel mirası korur. Köylülerin şehitliğin bakımını birlikte yapması ve “her yıl aynı gün” orada buluşması, ortak geçmişin toplumu bir arada tuttuğunu gösterir.

  • Bireye bir faydayı doğru adlandırmak ve açıklamak — 3 puan
  • Topluma bir faydayı doğru adlandırmak ve açıklamak — 3 puan
  • Her faydayı kaynaktaki bir ifadeyle desteklemek — 4 puan

Tarih neden öğrenilir?

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · TARİH VE GEÇMİŞ

Tarih nedir? Geçmiş ile tarih aynı şey değildir

MEB 9. sınıf · Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTarih öğrenmenin bireye ve topluma faydaları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tarih öğrenmek bireye kimlik ve aidiyet kazandırır; olayları tek yönlü değil, dönemin koşullarına göre değerlendirmeyi, sorgulamayı ve empati kurmayı öğretir. Topluma ise ortak bir hafıza ve ortak değerler kazandırarak millî bilinci, birlik duygusunu ve kültürel mirası korumayı güçlendirir.

Tarih neden öğrenilir?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tarih nedir, geçmiş ile tarih arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Geçmiş, bugüne göre geride kalmış zamanın tamamıdır; tarih ise tarihçinin geçmişten kalan izleri kanıt olarak kullanıp bu geçmişi yeniden kurmasıdır. Tarihin konusu insandır. Tarihsel bilgi üç unsurun buluşmasıyla oluşur: insan faaliyetleri, kaynaklar ve bu kaynakları yorumlayan tarihçi.

Dün kahvaltıda ne yediğini bir arkadaşına anlattığını düşün. Anlattığın şey kahvaltının kendisi değil, onun bir anlatımıdır. Arkadaşın inanmazsa kanıt gösterirsin: masadaki fotoğraf, bir fiş, evdekilerin sözü.

Geçmiş yaşandı, tarih yazılır

Geçmiş, bugüne göre geride kalmış zamandır ve olduğu gibi geri getirilemez. Ondan bize kalanlar yalnız izlerdir: bir sikke, bir mektup, bir yapının temeli. Tarihçi bu izleri toplar, sorgular ve geçmişin anlaşılabilir bir anlatımını kurar. Yani tarih, geçmişin kanıtlara dayanarak bugünde yapılan bir anlatımıdır.

Tarihçi geçmişte değil, kendi zamanında yaşar. Bu yüzden geçmişi doğrudan gözlemleyemez; kalan izleri yorumlar. Bir Selçuklu sikkesi, örneğin, üzerindeki yazı ve resimle o dönemin hükümdarı, dini ve ticareti hakkında ipucu verir; ama ipucunu bilgiye çeviren tarihçidir. Ortaya çıkan tarih, tarihçinin sorduğu soruların cevaplarını da yansıtır. Aynı izlere farklı sorular soran iki tarihçi, farklı ayrıntıları öne çıkarabilir.

Tarihin konusu: insan

Gündelik dilde “güneş sisteminin tarihi” ya da “bir yanardağın tarihi” deriz. Ama bunlar astronominin ve yer bilimlerinin konusudur. Tarihin asıl konusu insan ve insan topluluklarıdır: nasıl yönetildikleri, ne üretip ne yedikleri, neye inandıkları, birbirleriyle nasıl anlaşıp nasıl savaştıkları. Doğa da insanı etkilediği ölçüde tarihin içine girer. Bir kuraklık kendi başına iklim biliminin konusudur; o kuraklığın bir köyü göçe zorlaması ise tarihin konusudur.

Tarihçi geçmişteki her şeyi inceleyemez; konusunu seçer. Bir olayın tarihsel önemi şu sorularla ölçülür: O dönemde yaşayanlar için ne kadar önemliydi? İnsanların hayatını nasıl değiştirdi? Etkisi bugüne kadar sürüyor mu? Bu sorulara “evet” cevabı veren bir gelişme, tarihçinin araştırmaya değer bulduğu bir konu olur.

Üç unsurdan biri eksikse tarihsel bilgi oluşmaz: iz yoksa kanıt, tarihçi yoksa yorum olmaz.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Geçmiş = yaşanan, değiştirilemez. Tarih = geçmişin kanıtla yapılan anlatımı. Formül: insan + kaynak + tarihçi = tarihsel bilgi.
Yazılıda

Nasıl sorulurDoğrudan ya da bir tarihçinin sözü, gündelik bir örnekle sorulur; geçmiş ile tarih arasındaki farkı açıklaman ya da bir konunun tarihin kapsamına girip girmediğini gerekçesiyle yazman istenir.

Tuzak“tarih = geçmiş” demek ya da tarihi olayların sırayla dizildiği bir hikâye sanmak.

Tam puan içinTarihin kanıta dayandığını ve tarihçinin yorumuyla oluştuğunu mutlaka yaz, konusunun insan olduğunu belirt.

▭Boşluk doldurma üç unsur

Tarihsel bilginin konusu faaliyetleridir. Bu faaliyetlerden geriye kalan eşya, yapı ve yazılar olarak adlandırılır. Bunları inceleyip sorgulayan ve yorumlayan kişi ise olarak adlandırılır.

insankaynaktarihçigeçmiştakvim

?Soru çöz kapsam

Aşağıdaki konulardan hangisi tarih biliminin doğrudan inceleme alanına girer?

✓ D. Tarihin konusu insandır; kuraklığın insan topluluğunun geçimini nasıl değiştirdiği bu yüzden tarihin konusudur. A, B ve C doğa olaylarını kendi başına inceler; “tarih” sözcüğünün gündelik kullanımına aldanıp yer bilimlerinin ve astronominin konusunu tarih sanıyorlar.
Yazılı sorusuGeçmiş ile tarih kavramları arasındaki farkı açıklayınız. Tarihsel bilginin oluşması için bir araya gelmesi gereken üç unsuru yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Geçmiş, bugüne göre geride kalan ve olduğu gibi geri getirilemeyen zamandır. Tarih ise tarihçinin geçmişten kalan izleri kanıt olarak kullanıp bu geçmişi bugünde yeniden kurması ve anlatmasıdır. Yani geçmiş ham madde, tarih onun kanıta dayalı anlatımıdır. Tarihsel bilginin oluşması için insan faaliyetleri, bu faaliyetlerden kalan kaynaklar ve kaynakları inceleyip yorumlayan tarihçi bir araya gelmelidir.

  • Geçmişi doğru tanımlamak — 2 puan
  • Tarihi kanıt ve tarihçinin yorumuyla ilişkilendirerek tanımlamak — 4 puan
  • Üç unsuru (insan, kaynak, tarihçi) yazmak — 4 puan

Tarih nedir, kapsamı ne?

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · TARİHSEL BİLGİ

Tarihsel bilginin özellikleri: deneyi olmayan bir bilim

MEB 9. sınıf · Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTarih nedir, geçmiş ile tarih arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Geçmiş, bugüne göre geride kalmış zamanın tamamıdır; tarih ise tarihçinin geçmişten kalan izleri kanıt olarak kullanıp bu geçmişi yeniden kurmasıdır. Tarihin konusu insandır. Tarihsel bilgi üç unsurun buluşmasıyla oluşur: insan faaliyetleri, kaynaklar ve bu kaynakları yorumlayan tarihçi.

Tarih nedir, kapsamı ne?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tarihsel bilginin özellikleri nelerdir, tarih bir bilim midir?

Kısa cevap: Tarihsel bilgi deneyle tekrar edilemez ve doğrudan gözlemlenemez; kaynaklara ve kanıtlara dayanır. Kanıtlar çoğu zaman eksik olduğu için bilgi yoruma açıktır ve yeni belgeler bulundukça değişebilir. Tarih, belirli yöntemlerle ve çok sayıda kanıtla çalıştığı için bilimsel bir nitelik taşır.

Kimya dersinde bir deneyi istediğin kadar tekrar edebilirsin. Ama 1071'deki bir savaşı ya da bir şehrin kuruluşunu laboratuvarda yeniden oynatamazsın.

Tekrar edilemeyen, gözlemlenemeyen olaylar

Her tarihsel olay bir kez yaşanır. Fen bilimlerinde bir olayı ölçerek, hesaplayarak ve tekrar ederek inceleyebiliriz. Tarihte ise bu imkân yoktur. Tarihçi, olayı yaşayanların bıraktığı belgelere, eşyalara ve tanıklıklara güvenmek zorundadır. Bu nedenle tarihsel bilgi kaynaklara ve kanıtlara dayanmak zorundadır.

Eksik parçalı bir yapboz

Geçmişten kalan izler hiçbir zaman eksiksiz değildir. Belgeler yanar, kaybolur ya da hiç yazılmaz. Olay ne kadar eskiyse elimizdeki kanıt da o kadar azdır. Tarihçi parçaları dikkatle birleştirir, boşlukları da mevcut kanıtlara uyan akla yatkın çıkarımlarla doldurur. Ortaya çıkan resim gerçeğe çok yakın olabilir, ama geçmişin birebir kopyası olduğundan asla tam emin olamayız.

Yoruma açık ve değişebilen bilgi

Aynı kaynakları okuyan iki tarihçi, farklı sorular sordukları için farklı yorumlara ulaşabilir. Kaynağın kim tarafından, ne amaçla yazıldığı da yorumu etkiler. Yeni bir kazı ya da arşivde bulunan bir belge, uzun süre kabul görmüş bir bilgiyi değiştirebilir. Örneğin Şanlıurfa'daki Göbeklitepe kazıları, avcı-toplayıcıların anıtsal yapı yapamayacağı düşüncesini sarstı. Tarihsel bilgi bu yüzden sabit bir liste değil, sürekli gelişen bir bilgidir. Tarihçiler de çalışılmış konulara yeni sorularla tekrar tekrar döner.

Peki tarih bir bilim midir?

Evet, ama fen bilimlerinden farklı bir bilimdir. Tarih de bir yöntemle çalışır, kanıt toplar ve ulaştığı sonuçları bu kanıtlarla destekler. Arkeoloji, nümismatik (para bilimi), coğrafya ve kronoloji gibi alanlardan aldığı verilerle bilgisini doğrulanabilir kılar. Fark şudur: fen bilimleri evrensel yasalara ulaşır, tarih ise kaynaklardan çıkardığı yorumlara.

Tarih ve fen bilimleri
ÖlçütTarihFen bilimleri
Olayı incelemeTekrar edilemez, gözlenemezDeneyle tekrar edilir, gözlenir
DayanakKaynak ve kanıtDeney, ölçüm, gözlem
Ulaşılan sonuçYorum ve çıkarımYasa ve kural
Ortak yönBelirli bir yöntem, kanıta dayanma, yeni bulgularla değişebilme
Akılda kalsın: Tarihsel bilgi: tekrar edilemez, kanıta dayanır, eksiktir, yoruma açıktır, değişebilir. Tarih bilimdir ama yasası yoktur, yorumu vardır.
Yazılıda

Nasıl sorulurDoğrudan ya da bir tarihçinin görüşü, yeni bir arkeolojik keşif haberiyle sorulur; metinde tarihsel bilginin hangi özelliğinin vurgulandığını bulman veya tarih ile fen bilimlerini karşılaştırman istenir.

TuzakTarihsel bilginin “kesin ve değişmez” olduğunu yazmak ya da yorum içerdiği için bilimsel olmadığını söylemek.

Tam puan içinÖzelliği adlandır ve metindeki ifadeyle gerekçelendir; karşılaştırmada en az bir benzerlik ve bir farklılık yaz.

⇄Örneği özellikle eşleştir tarihsel bilgi

?Soru çöz kaynak metin

Bir tarihçi şöyle diyor: “Elimizdeki belgeler bize olup biteni anlatır; ama bu belgeler de birilerinin, bir amaçla yazdığı kayıtlardır. Biz parçaları birleştirir, eksikleri akla yatkın çıkarımlarla tamamlarız.”

Bu sözde tarihsel bilginin hangi özelliği vurgulanmaktadır?

✓ A. Tarihçi belgeye dayandığını ama parçaları çıkarımla birleştirdiğini söylüyor: kanıt + yorum. B tarihi fen bilimleriyle karıştırıyor, tarihte deney yoktur; C yasaya ulaşan fen bilimlerinin özelliğidir; D metinden çıkmaz, üstelik tarih eşya ve kalıntıları da kaynak sayar.
Yazılı sorusuTarih ile fen bilimlerini bir benzerlik ve iki farklılık yönünden karşılaştırınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Benzerlik: Tarih de fen bilimleri gibi belirli bir yöntemle çalışır, ulaştığı sonuçları kanıtlarla destekler ve yeni bulgularla bilgisini yenileyebilir. Birinci farklılık: Fen bilimlerinde olaylar deneyle tekrar edilip gözlemlenebilir; tarihsel olaylar ise bir kez yaşanır, tekrar edilemez ve doğrudan gözlemlenemez. İkinci farklılık: Fen bilimleri evrensel yasalara ulaşır; tarih ise kaynaklara dayanan yorum ve çıkarımlara ulaşır, bu yüzden farklı bakış açılarına açıktır.

  • Doğru bir benzerlik (yöntem, kanıt, değişebilirlik) — 4 puan
  • Birinci farklılık (deney ve gözlem) — 3 puan
  • İkinci farklılık (yasa / yorum ya da dayanak farkı) — 3 puan

Tarihsel bilginin özellikleri

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · TARİHİN TEMEL KAVRAMLARI

Olay mı, olgu mu? Tarihin temel kavramları

MEB 9. sınıf · Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTarihsel bilginin özellikleri nelerdir, tarih bir bilim midir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tarihsel bilgi deneyle tekrar edilemez ve doğrudan gözlemlenemez; kaynaklara ve kanıtlara dayanır. Kanıtlar çoğu zaman eksik olduğu için bilgi yoruma açıktır ve yeni belgeler bulundukça değişebilir. Tarih, belirli yöntemlerle ve çok sayıda kanıtla çalıştığı için bilimsel bir nitelik taşır.

Tarihsel bilginin özellikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tarihte olay ile olgu arasındaki fark nedir, neden-sonuç ve değişim-süreklilik ne demek?

Kısa cevap: Olay, belirli bir zamanda yaşanan somut ve tek bir gelişmedir; olgu ise kaynaklarla doğrulanabilen, daha soyut ve uzun bir süreçtir. Örneğin Malazgirt Savaşı olay, Anadolu'nun Türkleşmesi olgudur. Neden-sonuç olaylar arasındaki bağı, değişim ve süreklilik ise zaman içinde neyin değişip neyin sürdüğünü inceler.

“Bugün okulda yangın tatbikatı yapıldı” ile “Okullarda afet bilinci artıyor” cümleleri aynı şeyi mi anlatıyor? Biri tek bir günü, öbürü uzun bir süreci anlatır.

Tarihçinin alet çantası

Tarihi anlamak için birkaç kavramı doğru kullanmak gerekir. Geçmişteki insanların hayatını araştırıp tarihi kuran kişiye tarihçi denir. Tarihçinin kullandığı kaynaklardaki, sorusuna cevap veren bilgiye kanıt denir. Tarihçinin konuyu seçme, kaynak toplama, inceleme ve yorumlama adımlarından oluşan çalışma biçimine de yöntem denir.

Olay ve olgu

Belirli bir zamanda yaşanan, tarihsel önem taşıyan somut gelişmeye olay denir. 1071'deki Malazgirt Savaşı ya da 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet'in ilan edilmesi birer olaydır. Olgu ise kaynaklarla doğrulanabilen, herkesçe kabul edilen daha genel bir durum ya da süreçtir. Malazgirt'ten sonra yüzyıllar süren Anadolu'nun Türkleşmesi bir olgudur. Pratik bir ölçüt: olayın genellikle bir tarihi vardır, olgunun ise bir süresi.

Neden-sonuç: “niçin?” sorusu

Tarihçi durmadan “niçin?” diye sorar. Hiçbir önemli olayın tek bir nedeni yoktur. Bazı nedenler uzun zamandır birikir; bunlara arka plan nedenleri denir. Bazıları ise olayı başlatan son kıvılcımdır; bunlara tetikleyici neden denir. Örneğin İstanbul'un fethinin arka planında Bizans'ın uzun süredir zayıflaması ve Osmanlı'nın Balkanlarda güçlenmesi vardı; tetikleyici olan ise II. Mehmed'in kuşatma kararıydı. Her sonuç da yeni olayların nedeni olabilir.

Değişim ve süreklilik

Tarihçi zaman içinde neyin değiştiğine ve neyin sürdüğüne de bakar. Haberleşmeyi düşün: ulaklar, posta, telgraf, telefon ve bugün anlık mesajlaşma. Araçlar baştan sona değişti; uzaktakine haber ulaştırma ihtiyacı ise hep sürdü. Değişim ile süreklilik birbirinin karşıtı gibi görünse de tarihte hep yan yana bulunur.

Üst sıra değişimi, alttaki şerit sürekliliği gösterir; ikisi aynı tarihin içindedir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Olay = tarih, somut, tek sefer. Olgu = süre, genel, süreç. Neden ikiye ayrılır: arka plan (birikim) ve tetikleyici (kıvılcım).
Yazılıda

Nasıl sorulurBirkaç tarihsel gelişme verilir ve bunları olay ya da olgu olarak sınıflandırman, ölçütünü açıklaman istenir; ya da bir gelişmenin değişen ve süren yönlerini yazman beklenir.

TuzakÖnemli ya da büyük gelişmeye “olgu”, küçük olana “olay” demek; ayrım büyüklük değil, somut tek gelişme ile genel süreç farkıdır.

Tam puan içinHer sınıflandırmanın yanına bir gerekçe yaz (“belirli bir tarihi var”, “uzun bir süreç”).

▭Boşluk doldurma olay · olgu · neden

1453'te İstanbul'un fethedilmesi bir dır. Türkçenin Anadolu'da yüzyıllar içinde yaygınlaşması ise bir dur. Bir savaşı başlatan son kıvılcıma neden denir.

olayolgutetikleyicikanıtsüreklilik

?Soru çöz değişim · süreklilik

Eskiden mahalle bakkalında veresiye defteri tutulurdu; bugün aynı alışveriş kartla ya da telefonla ödeniyor. Ama komşuluk ilişkisi içinde alışveriş yapma alışkanlığı birçok mahallede sürüyor.

Bu durum tarihin hangi kavramıyla en iyi açıklanır?

✓ C. Ödeme aracı değişmiş, komşuluk içinde alışveriş alışkanlığı sürmüş; ikisi birlikte değişim ve sürekliliktir. A olayları sıraya dizmektir, burada sıralama yok; B bir olayı başlatan kıvılcımdır, burada başlayan bir olay yok; D iki kavramın farkını yok sayıyor.
Yazılı sorusu“1071 Malazgirt Savaşı”, “Anadolu'nun Türkleşmesi”, “29 Ekim 1923'te Cumhuriyet'in ilanı” ve “Türkiye'de kadınların toplumsal hayatta daha görünür olması” gelişmelerini olay ve olgu olarak sınıflandırınız. Sınıflandırmada kullandığınız ölçütü açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Olay: 1071 Malazgirt Savaşı ve 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet'in ilanı. Olgu: Anadolu'nun Türkleşmesi ve Türkiye'de kadınların toplumsal hayatta daha görünür olması. Ölçüt: Olaylar belirli bir tarihte yaşanmış, somut ve tek seferlik gelişmelerdir. Olgular ise kaynaklarla doğrulanabilen, uzun bir zamana yayılan, daha genel ve soyut süreçlerdir.

  • İki olayı doğru sınıflandırmak — 3 puan
  • İki olguyu doğru sınıflandırmak — 3 puan
  • Ölçütü (somut-tek tarih / genel-uzun süreç) açıklamak — 4 puan

Olay, olgu, neden-sonuç, değişim

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · ZAMAN VE KRONOLOJİ

Zaman, takvim ve çağlar: tarihin saati

MEB 9. sınıf · Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTarihte olay ile olgu arasındaki fark nedir, neden-sonuç ve değişim-süreklilik ne demek?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Olay, belirli bir zamanda yaşanan somut ve tek bir gelişmedir; olgu ise kaynaklarla doğrulanabilen, daha soyut ve uzun bir süreçtir. Örneğin Malazgirt Savaşı olay, Anadolu'nun Türkleşmesi olgudur. Neden-sonuç olaylar arasındaki bağı, değişim ve süreklilik ise zaman içinde neyin değişip neyin sürdüğünü inceler.

Olay, olgu, neden-sonuç, değişim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tarihte zaman nasıl ölçülür, takvimler ve çağlar nelerdir?

Kısa cevap: Tarihçi olayları kronoloji ile, yani zaman sırasına dizerek inceler. Zaman takvimlerle ölçülür: ilk ay takvimini Sümerler, ilk güneş takvimini Mısırlılar kullandı; bugünkü miladi takvim 1582'de düzenlendi. Tarih ayrıca yazının bulunuşuyla başlayan çağlara ve yüzyıllara ayrılır.

Ders programın olmasaydı hangi derse hangi kitabı getireceğini bilemezdin. Tarihçi için takvim ve kronoloji, geçmişin ders programı gibidir.

Kronoloji: olayları sıraya koymak

Zaman, olayların oluş sırasını belirleyen soyut bir kavramdır. Tarihçi bunu tarihsel zamana çevirir: toplumları etkileyen olayları seçer ve sıraya koyar. Olayları önce-sonra ilişkisine göre dizmeye kronoloji denir. Kronoloji yalnız sıralama değildir. Hangi olayın hangisinden önce geldiğini bilmeden neden-sonuç bağı kurulamaz, değişim de görülemez.

Ay'dan Güneş'e takvimler

Zamanı yıllara, aylara ve günlere bölme yöntemine takvim denir. İnsanlar takvimleri Ay'ın ve Güneş'in düzenli hareketlerini gözleyerek hazırladı. Ay'ın evrelerine dayanan ilk ay takvimini Sümerler kullandı. Bu takvimde bir yıl 12 ay ve 354 gündü. İlk güneş takvimini ise Nil'in taşkınlarını izleyen Mısırlılar kullandı. Roma'da Julius Caesar bu güneş takvimini düzenletti. 1582'de Papa XIII. Gregorius'un yaptırdığı düzeltmeyle bugün kullandığımız miladi takvim ortaya çıktı.

Miladi takvimin başlangıcı Hz. İsa'nın doğumu kabul edilen yıldır. Bu yıldan önceki tarihlere MÖ (milattan önce), sonrakilere MS (milattan sonra) denir. Yüz yıllık dönemlere yüzyıl, kendine özgü özellikler taşıyan uzun dönemlere çağ adı verilir. Yüzyılı bulmak için yılın yüzler basamağına 1 eklenir: 1453 yılı XV. yüzyıldadır, 1071 yılı XI. yüzyıldadır.

Çağlara bölmek

Yazılı kaynağı olmayan dönemlere tarih öncesi devirler denir. Tarih devirleri, Sümerlerin yazıyı kullanmaya başladığı yaklaşık MÖ 3200'den başlatılır. Yaygın ayrımda Batı Roma'nın yıkılışına (476) kadar olan dönem Eski Çağ, İstanbul'un fethine (1453) kadarı Orta Çağ'dır. Fransız İhtilali'ne (1789) kadar Yeni Çağ, sonrası Yakın Çağ'dır. Bu ayrım Avrupa'daki gelişmelere göre yapıldığı için Avrupa merkezlidir; Türk, Çin ya da İslam tarihindeki dönüm noktaları başka yerlere düşebilir.

Dört sınır, beş dönem: her çağ bir dönüm noktasıyla başlar ve biter.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Ay takvimi Sümer, güneş takvimi Mısır, bugünkü miladi takvim 1582. Çağ sınırları: 476, 1453, 1789. Yüzyıl = yüzler basamağı + 1.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir zaman şeridi ya da birkaç tarih verilir; olayları kronolojik sıraya koyman, yüzyılını bulman ya da iki olay arasında geçen süreyi hesaplaman istenir. Bazen çağ ayrımının neden Avrupa merkezli olduğu sorulur.

TuzakYüzyılı yılın ilk iki rakamı sanmak (1453'ü XIV. yüzyıl yazmak).

Tam puan içinHesabının adımlarını yaz, Avrupa merkezlilik sorusunda dönüm noktalarının Avrupa olayları olduğunu örnekle göster.

↕Kronolojik sıralama takvimler

  1. Julius Caesar güneş takvimini düzenletir
  2. Sümerler ay takvimini kullanır
  3. Papa XIII. Gregorius takvimi düzeltir
  4. Mısırlılar güneş takvimini kullanır

?Soru çöz çağlar

Bir öğrenci, tarihin Eski, Orta, Yeni ve Yakın Çağ diye bölünmesinin “Avrupa merkezli” olduğunu söylüyor.

Öğrencinin bu görüşünü en iyi destekleyen bilgi hangisidir?

✓ B. Çağ sınırları Avrupa'da yaşanan olaylardan seçildiği için bu ayrım Avrupa merkezlidir. A tarih öncesinin bitişini anlatır, merkezle ilgisi yok; C takvimin neye dayandığını söyler, çağ ayrımıyla karıştırıyor; D Ön Asya'dan bir bilgidir, görüşü desteklemez.
732107114531923Kül TiginYazıtıMalazgirtSavaşıİstanbul'unfethiCumhuriyet'inilanı
Yazılı sorusuZaman şeridindeki dört gelişmenin hangi yüzyılda gerçekleştiğini yazınız. İstanbul'un fethi ile Cumhuriyet'in ilanı arasında kaç yıl geçtiğini hesaplayınız. Kronolojinin tarihçiye sağladığı bir faydayı açıklayınız. (12 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: 732 → VIII. yüzyıl, 1071 → XI. yüzyıl, 1453 → XV. yüzyıl, 1923 → XX. yüzyıl. İstanbul'un fethi ile Cumhuriyet'in ilanı arasında 1923 − 1453 = 470 yıl geçmiştir. Kronoloji olayları önce-sonra sırasına koyduğu için tarihçinin olaylar arasındaki neden-sonuç bağını kurmasını ve zaman içindeki değişimi görmesini sağlar.

  • Dört yüzyılı doğru yazmak (her biri 1 puan) — 4 puan
  • Yıl farkını işlemiyle doğru hesaplamak — 4 puan
  • Kronolojinin bir faydasını açıklamak — 4 puan

Zaman, takvim ve çağlar

Cevabın nasıldı?
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Tarih soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →