Tarihsel bilginin üretimi: kaynaktan kanıta, arşivden dijital tarihe

Tarihçi bir konuyu nasıl araştırır, kaynağı nasıl sorgular? Birinci ve ikinci elden kaynaklar, yardımcı bilimler, dijitalleşmeyle değişen araştırma ve yazım.

5 durak9. sınıf · 1. dönem 1–2. yazılı
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
YÖNTEM · ÜRETİM SÜRECİ

Tarihsel bilginin üretim süreci: tarihçi bir dedektif gibi çalışır

MEB 9. sınıf · Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTarihte zaman nasıl ölçülür, takvimler ve çağlar nelerdir?Bağlantılı konudan (Tarih öğrenmek ve tarihin doğası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tarihçi olayları kronoloji ile, yani zaman sırasına dizerek inceler. Zaman takvimlerle ölçülür: ilk ay takvimini Sümerler, ilk güneş takvimini Mısırlılar kullandı; bugünkü miladi takvim 1582'de düzenlendi. Tarih ayrıca yazının bulunuşuyla başlayan çağlara ve yüzyıllara ayrılır.

Zaman, takvim ve çağlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tarihsel bilginin üretim süreci hangi aşamalardan oluşur?

Kısa cevap: Tarihsel bilgi altı aşamada üretilir: konu ya da sorunu belirleme, kaynaklardan bilgi toplama, kaynağı inceleme, kaynağı sorgulama, kaynağı yorumlama ve kanıta dayalı ürün oluşturma. Aşamalar birbirine bağlıdır; bilgi yetersiz kalırsa tarihçi geri dönüp yeniden kaynak toplar.

Okulunun bahçesindeki eski çeşmenin üzerinde silik bir yazı ve bir tarih var. Çeşmeyi kimin, ne zaman, neden yaptırdığını öğrenmek istiyorsun. Farkında olmadan bir tarihçinin yolunu yürümeye başladın.

Önce soru, sonra kaynak

Tarih öğrenmek ve tarihin doğası sayfasında tarihin kanıta dayandığını gördük. Peki kanıt nasıl bulunur, nasıl bilgiye dönüşür? Her şey bir soruyla başlar. Tarihçi önce konusunu ya da çözmek istediği sorunu belirler. Sonra bu konunun sınırlarını zaman, mekân ve içerik açısından çizer: “Hangi yıllar? Hangi şehir? Neyi merak ediyorum?” Sınırı olmayan bir araştırma hiçbir zaman bitmez.

İkinci aşama kaynaklardan bilgi toplamaktır. Tarihçi kütüphaneleri, arşivleri, müzeleri, tarihî mekânları ve güvenilir genel ağ sitelerini tarar. Bulduklarını sınıflandırır, konusuyla ilgili olanları ayırır.

İncele, sorgula, yorumla

Üçüncü aşamada kaynağın kimliği çıkarılır: türü, yazarı, tarihi, nerede ve nasıl oluştuğu. Dördüncü aşamada kaynak sorgulanır: Bilgiler birbiriyle çelişiyor mu? Yazar taraflı mı? Propaganda ya da ön yargı var mı? Bu aşamada kaynaklar güvenilirlik ve geçerlilik açısından tartılır, farklı bakış açıları belirlenir.

Beşinci aşamada bilgiler yorumlanır. Tarihçi kaynaklardaki ana fikri, kişileri, yerleri ve zamanı belirler; kanıtları o dönemin koşullarını göz önünde tutarak değerlendirir. Son aşamada bütün bu bilgiler bir makale, kitap ya da sunum gibi özgün bir ürüne dönüşür. Ürünün sonunda kullanılan kaynaklar gösterilir; kaynakça hem güvenilirliği artırır hem de bilimsel ahlakın gereğidir.

Aşamalar birbirine bağlıdır

Aşamalar bir merdivenin basamakları gibidir. İyi sorulmamış bir soru yanlış kaynağa götürür. Sorgulanmamış bir kaynak yanlış yorum doğurur. Sorgulama sırasında bilgi yetersiz kalırsa tarihçi ikinci aşamaya döner ve yeni kaynak arar. Bu yüzden süreç düz bir çizgi değil, gerektiğinde geri dönülen bir döngüdür.

Altı aşama sırayla ilerler; sorgulamada eksik çıkarsa yeniden kaynak toplanır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Sor → Topla → İncele → Sorgula → Yorumla → Yaz. İnceleme kaynağın kimliğine, sorgulama güvenilirliğine bakar.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir araştırmacının ne yaptığını anlatan kısa bir metin verilir; metinde hangi aşamaların gerçekleştiğini bulman, eksik kalan aşamayı ve aşamalar arasındaki ilişkiyi açıklaman istenir.

Tuzak“kaynağı inceleme” ile “kaynağı sorgulama”yı karıştırmak; ilki kaynağın kimliğini (yazar, tarih, tür), ikincisi güvenilirliğini ve tutarlılığını araştırır.

Tam puan içinHer aşamayı metindeki bir cümleyle eşleştir, kaynakçanın neden gerekli olduğunu da yaz.

↕Aşamaları sırala

  1. Mektuptaki bilgileri başka belgelerle karşılaştırıp çelişki aramak
  2. “Okulumuz neden bu yıl açıldı?” sorusunu belirlemek
  3. Kaynakçalı bir makale yazıp okul dergisinde yayımlamak
  4. İl arşivinden eski yazışmaları ve gazeteleri toplamak
  5. Bulguları dönemin koşullarına göre anlamlandırmak
  6. Bir mektubun kim tarafından, ne zaman yazıldığını belirlemek

?Soru çöz aşama

Bir araştırmacı, köyündeki eski bir caminin kitabesini okuyor. Kitabedeki yapım yılının, köyün kayıtlarındaki bir tamir tarihinden sonra geldiğini fark ediyor ve iki bilgiden hangisinin doğru olduğunu araştırıyor.

Araştırmacı tarihsel bilginin üretim sürecinin hangi aşamasındadır?

✓ C. İki kaynak arasındaki çelişkiyi fark edip hangisinin güvenilir olduğunu araştırmak sorgulamadır. A konu çoktan belirlenmiş, araştırmacı onu geçmiş; B henüz bir ürün yazılmıyor; D kaynaklar zaten toplanmış, şimdi tartılıyor.

“Mahallemizdeki eski hanın ne zaman ve kim tarafından yaptırıldığını merak ettim. Belediye arşivinden iki belge ve dedemin albümünden üç eski fotoğraf topladım.”

Örnek kaynak: kurgusal araştırma notu.
Yazılı sorusuKaynakta bir öğrencinin araştırma notu verilmiştir. Öğrencinin hangi aşamaları tamamladığını yazınız ve araştırmasını bitirmek için sonraki aşamalarda neler yapması gerektiğini sırasıyla açıklayınız. (12 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Öğrenci konu belirleme ve bilgi toplama aşamalarını tamamlamıştır. Sonra kaynakları incelemeli, yani belgelerin ve fotoğrafların kim tarafından, ne zaman ve ne amaçla oluşturulduğunu belirlemelidir. Ardından kaynakları sorgulamalı; bilgiler arasında çelişki, eksik ya da taraflı ifade olup olmadığına bakmalıdır. Sonra bilgileri hanın yapıldığı dönemin koşullarını dikkate alarak yorumlamalıdır. En sonunda ulaştığı sonuçları kaynakçalı bir yazı ya da sunum hâline getirmelidir.

  • Kaynağı inceleme aşamasını doğru açıklamak — 3 puan
  • Kaynağı sorgulama aşamasını doğru açıklamak — 3 puan
  • Kaynağı yorumlama aşamasını açıklamak — 3 puan
  • Kanıta dayalı ürün ve kaynakçayı yazmak — 3 puan

Altı aşamada tarihsel bilgi

Cevabın nasıldı?
YÖNTEM · KAYNAKLAR

Birinci elden, ikinci elden: tarihin kaynakları ve yardımcı bilimler

MEB 9. sınıf · Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTarihsel bilginin üretim süreci hangi aşamalardan oluşur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tarihsel bilgi altı aşamada üretilir: konu ya da sorunu belirleme, kaynaklardan bilgi toplama, kaynağı inceleme, kaynağı sorgulama, kaynağı yorumlama ve kanıta dayalı ürün oluşturma. Aşamalar birbirine bağlıdır; bilgi yetersiz kalırsa tarihçi geri dönüp yeniden kaynak toplar.

Altı aşamada tarihsel bilgi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Birinci elden ve ikinci elden kaynak nedir, tarihe yardımcı bilimler nelerdir?

Kısa cevap: Birinci elden kaynak, olayın yaşandığı dönemde ya da hemen sonrasında oluşan özgün kaynaktır; ikinci elden kaynak ise çok sonra, birinci elden kaynaklara dayanarak yazılır. Kaynaklar sözlü, yazılı, sesli-görüntülü ve eşya olarak da ayrılır. Tarihçi bunları okurken arkeoloji, epigrafi, nümismatik gibi yardımcı bilimlerden yararlanır.

Dedenin askerliğinde çektirdiği fotoğraf ile senin bugün onun hakkında yazacağın bir kompozisyon aynı askerliği anlatır. Ama biri o günden kalan bir iz, öbürü o ize dayanan bir anlatımdır.

Zamana göre: birinci ve ikinci elden

Birinci elden kaynak, olayın yaşandığı sırada ya da hemen ardından oluşan özgün kaynaktır. Bir savaş günlüğü, bir ferman, o günün gazetesi, bir yazıt ya da bir sikke böyledir. İkinci elden kaynak ise olaydan çok sonra, birinci elden kaynaklara dayanılarak hazırlanır: bir tarih kitabı, bir makale, bir belgesel. İkinci elden kaynak değersiz değildir; birinci elden kaynakları toplayıp yorumlayarak bize zaman kazandırır. Ama doğru olup olmadığını anlamak için dayandığı birinci elden kaynaklara bakmak gerekir. Ölçü, kaynağın ne kadar eski olduğu değil, olaya ne kadar yakın olduğudur.

Biçime göre: dört grup

Kaynaklar biçimlerine göre de gruplanır. Sözlü kaynaklar destan, efsane ve menkıbelerdir; kuşaktan kuşağa anlatılarak gelir. Yazılı kaynaklar tablet, kitabe, ferman, kronik, mektup ve gazetedir. Sesli ve görüntülü kaynaklar fotoğraf, film, ses kaydı ve haritadır. Eşya ve nesneler ise silahlar, süs eşyaları, kap kacak ve yapı kalıntılarıdır. Yazının olmadığı dönemleri yalnız bu son grup aydınlatabilir. Sözlü kaynaklar ise zamanla değişerek aktarıldığı için yazılı kaynaklarla karşılaştırılarak kullanılır.

Tarihe yardım eden bilimler

Bir tarihçi her kaynağı tek başına okuyamaz. Toprak altındaki kalıntıyı arkeoloji, taşa kazınmış yazıyı epigrafi, eski el yazılarını paleografi çözer. Resmî belgelerin biçimini diplomatik, mühür ve armaları heraldik, eski paraları nümismatik inceler. Olayları tarih sırasına kronoloji koyar. Kimyadaki karbon-14 yöntemi ise bir buluntunun yaşını hesaplamaya yardım eder.

Yardımcı bilimler: ne inceler?
BilimİncelerTarihçiye katkısı
ArkeolojiToprak ve su altındaki kalıntılarYazısız dönemleri aydınlatır
EpigrafiKitabeler ve üzerindeki yazılarYazıt metnini okur, tarihler
PaleografiEski yazı çeşitleriEl yazması belgeyi okur
DiplomatikResmî belgelerin biçimi ve içeriğiBelgenin sahte olup olmadığını anlar
HeraldikMühür, arma, özel işaretlerBelgenin kime ait olduğunu bulur
NümismatikEski paralar ve madalyalarHükümdar, ekonomi, ticaret bilgisi
FilolojiDiller ve gelişimiKaynağın dilini çözer
EtnografyaToplumların yaşayışı, örf ve âdetleriGündelik hayatı anlamayı sağlar
Akılda kalsın: Ölçü zaman: olay sırasında ya da hemen sonra = birinci elden; çok sonra, ona dayanarak = ikinci elden. Taş = epigrafi, para = nümismatik, mühür = heraldik.
Yazılıda

Nasıl sorulurBirkaç kaynak örneği (bir yazıt, bir tarih kitabı, bir hatırat, bir belgesel) verilir; bunları birinci ve ikinci elden diye sınıflandırman ya da bir kaynağı çözmek için hangi yardımcı bilime başvurulacağını yazman istenir.

TuzakEski olan her şeyi birinci elden saymak; 1950'de yazılmış bir Malazgirt kitabı eski ama ikinci elden.

Tam puan içinÖlçütü (olaya zamanca yakınlık ve özgünlük) cümleyle yaz, her sınıflandırmayı gerekçelendir.

⇄Kaynağı bilimle eşleştir yardımcı bilimler

?Soru çöz sınıflandırma

1919'da Millî Mücadele'ye katılan bir subayın cephede tuttuğu günlük ile 2015'te bu günlüğe dayanılarak yazılan bir tarih kitabı karşılaştırılıyor.

Bu iki kaynak için hangisi doğrudur?

✓ A. Günlük olay sırasında, olayı yaşayan biri tarafından yazılmıştır; kitap ise çok sonra ona dayanarak hazırlanmıştır. B konu ile zamanı karıştırıyor, ölçü konu değil zamandır; C yeniliği birinci el sanıyor, oysa tersidir; D el yazısı belgeleri dışlıyor, paleografi tam da bunun için vardır.
Yazılı sorusu“Orhun Yazıtları”, “1923'te yayımlanmış bir gazete”, “2020'de yazılmış bir Osmanlı tarihi kitabı” ve “Anadolu Selçuklu dönemine ait bir sikke” kaynaklarını birinci elden ve ikinci elden kaynak olarak sınıflandırınız. Sınıflandırmanızın ölçütünü yazınız. Sikkeyi incelemek için hangi yardımcı bilimden yararlanılacağını belirtiniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Birinci elden kaynaklar: Orhun Yazıtları, 1923'te yayımlanmış gazete ve Anadolu Selçuklu sikkesi. İkinci elden kaynak: 2020'de yazılmış Osmanlı tarihi kitabı. Ölçüt: Birinci elden kaynaklar olayların yaşandığı dönemde oluşmuş özgün kaynaklardır; ikinci elden kaynaklar ise olaylardan çok sonra birinci elden kaynaklara dayanarak hazırlanır. Sikkeyi incelemek için nümismatikten yararlanılır.

  • Dört kaynağı doğru sınıflandırmak (her biri 1 puan) — 4 puan
  • Ölçütü zaman ve özgünlük üzerinden açıklamak — 4 puan
  • Nümismatiği yazmak — 2 puan

Kaynaklar ve yardımcı bilimler

Cevabın nasıldı?
YÖNTEM · GÜVENİLİRLİK VE ETİK

Kaynağı sorgulamak: her belge doğruyu söylemez

MEB 9. sınıf · Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBirinci elden ve ikinci elden kaynak nedir, tarihe yardımcı bilimler nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Birinci elden kaynak, olayın yaşandığı dönemde ya da hemen sonrasında oluşan özgün kaynaktır; ikinci elden kaynak ise çok sonra, birinci elden kaynaklara dayanarak yazılır. Kaynaklar sözlü, yazılı, sesli-görüntülü ve eşya olarak da ayrılır. Tarihçi bunları okurken arkeoloji, epigrafi, nümismatik gibi yardımcı bilimlerden yararlanır.

Kaynaklar ve yardımcı bilimler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tarihçi bir kaynağın güvenilir olup olmadığını nasıl anlar, tarihsel bilgi nasıl çarpıtılır?

Kısa cevap: Tarihçi bir kaynağa güvenmeden önce onu kimin, ne zaman, hangi amaçla oluşturduğunu sorar; bilgileri başka kaynaklarla karşılaştırıp çelişki, ön yargı ve propaganda arar. Tarihsel bilgi çarpıtma, algı oluşturma, yönlendirme ve görmezden gelme ile kötüye kullanılabilir; bu yüzden tarihçinin dürüst ve kaynağa sadık olması gerekir.

Bir maç sonrası iki takımın taraftar hesaplarını okursan iki farklı maç izlemiş gibi olursun. Tarihçi de her kaynağı okurken önce “Bunu kim, neden yazdı?” diye sorar.

Beş soruluk kontrol listesi

Bir kaynağın güvenilirliğini ölçmek için tarihçi şu sorulara cevap arar: Kim oluşturdu? Ne zaman oluşturdu, olayı gördü mü? Hangi amaçla, kime hitaben yazdı? Başka kaynaklar aynı şeyi söylüyor mu? Bilgide çelişki, boşluk ya da abartı var mı? Örneğin bir hükümdarın kendi zaferini anlatmak için diktirdiği bir yazıt, savaşın sonucunu olduğundan parlak gösterebilir. Bu yazıt değersiz değildir; ama karşı tarafın kaynaklarıyla birlikte okunmalıdır.

Sahte belgeler de vardır. Bir haritanın ya da fermanın gerçek olup olmadığını anlamak için kâğıdın, mürekkebin ve yazının dönemiyle uyumuna bakılır. Burada diplomatik, paleografi ve kimyasal tarihlendirme devreye girer.

Tarihin kötüye kullanılması

Tarihsel bilgi bazen bilerek bozulur. Belgeyi değiştirmek ya da yanlış aktarmak çarpıtmadır. Olayın yalnız bir yanını sürekli öne çıkararak insanlarda belli bir kanaat yaratmak algı oluşturmadır. Okuru istenen sonuca sürüklemek yönlendirme, işine gelmeyen kanıtları yok saymak görmezden gelmedir. Siyasi bir broşürü tarafsız belge gibi kullanmak da bir hatadır.

Bu tutumlar toplumlar arasında düşmanlık doğurabilir, milletleri haksız suçlamalarla karşı karşıya bırakabilir, insanların kendi geçmişini yanlış tanımasına yol açabilir.

Dürüst tarihçinin ilkeleri

Dürüst bir tarihçi iddiasını kanıta dayandırır, kaynağını gösterir, aleyhine olan belgeyi de saklamaz. Yeni bir belge eski görüşünü çürütürse bunu kabul eder.

Kaynağa sorulacak sorular
SoruNeden önemli?
Kim oluşturdu?Yazarın tarafı ve konumu bilgiyi etkiler
Ne zaman?Olaya yakınlık birinci/ikinci el ayrımını belirler
Hangi amaçla?Propaganda ve övgü metinleri abartılı olabilir
Başka kaynak ne diyor?Karşılaştırma çelişkiyi ortaya çıkarır
Belge gerçek mi?Sahte belge bütün araştırmayı çürütür
Akılda kalsın: Kaynağa güvenmeden önce kim, ne zaman, neden diye sor ve karşılaştır. Kötüye kullanımın dört yüzü: çarpıtma, algı oluşturma, yönlendirme, görmezden gelme.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir kaynak (övgü yazıtı, gazete haberi, propaganda broşürü) ve kısa bilgisi verilir; kaynağın güvenilirliğini değerlendirmen ya da metindeki kötüye kullanım türünü bulup sonucunu açıklaman istenir.

TuzakTaraflı bir kaynağın “hiç kullanılmaz” olduğunu yazmak; taraflı kaynak da başka kaynaklarla karşılaştırılarak kullanılır.

Tam puan içinEn az iki sorgulama sorusu (yazar, amaç, karşılaştırma) uygula ve sonucunu gerekçelendir.

▭Boşluk doldurma kötüye kullanım

Bir yazar, eski bir antlaşmanın maddesini değiştirerek aktarırsa bu olur. Kendi görüşüne aykırı bir belgeyi bildiği hâlde hiç anmazsa bu olur. Bir savaşın yalnız tek tarafın acılarını sürekli öne çıkarıp okurda belli bir kanaat yaratmak ise olur.

çarpıtmagörmezden gelmealgı oluşturmakaynakçakronoloji

?Soru çöz güvenilirlik

Bir hükümdar, katıldığı ve kesin bir sonuç alınamayan bir savaştan sonra başkentindeki tapınağın duvarına kendisini düşmanını ezen bir kahraman olarak gösteren bir kabartma yaptırıyor.

Bu kabartmayı kullanacak bir tarihçinin en doğru tutumu hangisidir?

✓ D. Kabartma övgü amacı taşıdığı için abartılı olabilir; tarihçi onu atmaz, diğer kaynaklarla karşılaştırarak kullanır. A birinci elden kaynağı otomatik doğru sanıyor; B taraflı kaynağı tümden atıyor, oysa hükümdarın kendini nasıl göstermek istediği de bir bilgidir; C kaynağın tarihsel değerini görmezden geliyor.

“Benim zamanımda hiçbir düşman ülkeme ayak basamadı. Halkım aç kalmadı, herkes beni sevdi.”
Bilgi: Yazıtı hükümdar kendi sağlığında diktirmiştir. Komşu ülkenin kayıtlarına göre aynı yıllarda bu hükümdar bir savaş kaybetmiş ve toprak vermiştir.

Örnek kaynak: kurgusal yazıt.
Yazılı sorusuKaynakta bir hükümdarın diktirdiği yazıttan bir bölüm ve yazıtla ilgili bilgi verilmiştir. a) Kaynağın güvenilirliğini iki sorgulama sorusu uygulayarak değerlendiriniz. b) Bu yazıtı tek başına kullanan bir tarihçinin düşebileceği kötüye kullanım türünü ve bunun toplum için bir olumsuz sonucunu yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Yazarı kim, amacı ne? Yazıtı hükümdar kendisi diktirmiştir; amacı kendini övmektir, bu yüzden taraflıdır. Başka kaynaklar ne diyor? Komşu ülkenin kayıtları bir yenilgiden söz ediyor; “hiçbir düşman ayak basamadı” iddiası bu kayıtla çelişiyor. Yazıt tek başına güvenilir değildir, ama hükümdarın kendini nasıl göstermek istediğini anlamak için kullanılabilir. b) Yalnız bu yazıta dayanan tarihçi, yenilgiyi görmezden gelerek tarihi çarpıtmış olur. Bu, toplumun kendi geçmişini yanlış tanımasına yol açar.

  • İki sorgulama sorusu, kaynaktan kanıtla (her biri 2 puan) — 4 puan
  • Güvenilirlik yargısı ve kaynağın nasıl kullanılabileceği — 2 puan
  • Kötüye kullanım türü ve bir olumsuz sonuç — 4 puan

Kaynağı sorgulamak ve dürüstlük

Cevabın nasıldı?
DİJİTAL DÖNÜŞÜM · KAVRAMLAR

Dijital tarih: arşiv rafından veri tabanına

MEB 9. sınıf · Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTarihçi bir kaynağın güvenilir olup olmadığını nasıl anlar, tarihsel bilgi nasıl çarpıtılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tarihçi bir kaynağa güvenmeden önce onu kimin, ne zaman, hangi amaçla oluşturduğunu sorar; bilgileri başka kaynaklarla karşılaştırıp çelişki, ön yargı ve propaganda arar. Tarihsel bilgi çarpıtma, algı oluşturma, yönlendirme ve görmezden gelme ile kötüye kullanılabilir; bu yüzden tarihçinin dürüst ve kaynağa sadık olması gerekir.

Kaynağı sorgulamak ve dürüstlük

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dijital tarih nedir, büyük veri, sayısallaştırma ve uzak okuma ne demek?

Kısa cevap: Dijital tarih, tarih araştırmasında bilgisayar, genel ağ ve veri araçlarının kullanılmasıdır. Kâğıt belgeyi tarayıp dijitale çevirmeye sayısallaştırma, baştan dijital üretilen veriye doğuştan dijital veri denir. Çok büyük veri yığınlarında gözle görülmeyen ilişkileri bulmaya veri madenciliği, binlerce metni bilgisayarla tarayıp genel eğilimi görmeye uzak okuma denir.

Ailenin eski fotoğraf albümü bir dolapta, senin fotoğrafların telefonda duruyor. Albümü taratırsan iki dünya aynı klasörde buluşur. Tarih arşivlerinde de aynı şey oluyor.

Genel ağ tarihçinin masasını değiştirdi

1990'larda genel ağın yaygınlaşması tarih araştırmasını kökten değiştirdi. Eskiden bir belgeyi görmek için başka bir şehirdeki arşive gitmek gerekirken bugün birçok belge ekrandan okunabiliyor. Akademik bilgi daha geniş kitlelere ulaşıyor, araştırmalar hızlanıyor. Bu dönüşümün adı dijital tarihtir.

İki tür dijital kaynak

Dijital kaynaklar ikiye ayrılır. Kâğıt belge, kitap ya da fotoğrafın taranıp bilgisayara aktarılmasına sayısallaştırma denir; ortaya çıkan kaynak sonradan dijitalleştirilmiş kaynaktır. Baştan dijital ortamda üretilen e-posta, genel ağ sitesi, sosyal medya paylaşımı, e-kitap ve konum verisi ise doğuştan dijital (dijital doğmuş) veridir. Bugün yaşadığımız olayların kaynaklarının çoğu doğuştan dijitaldir.

Veriyle çalışmanın dili

Geleneksel yöntemlerle işlenemeyecek kadar çok ve hızla büyüyen veriye büyük veri denir. Büyük veri içinde gözle fark edilemeyen örüntüleri yazılımla bulmaya veri madenciliği denir.

Okuma biçimi de değişti. Tek bir belgeyi satır satır, ayrıntısıyla okumaya yakın okuma denir; tarihçinin geleneksel yöntemi budur. Binlerce belgeyi bilgisayarla tarayıp hangi sözcüğün hangi yıllarda arttığını görmeye ise uzak okuma denir. Yapay zekâ uygulamaları da çok büyük veriyi taramada tarihçiye yardım ediyor.

Dijital tarihin kavramları
KavramAnlamıÖrnek
SayısallaştırmaFiziksel belgeyi dijitale çevirmekOsmanlı defterinin taranması
Doğuştan dijital veriBaştan dijital üretilen veriE-posta, genel ağ sitesi
Büyük veriÇok fazla ve hızla büyüyen veriMilyonlarca gazete sayfası
Yoğun veriAz ama bağlamı zengin, ayrıntılı veriBirkaç kişiyle derin görüşme
Yapılandırılmış veriDüzenli alanlara yerleştirilmiş veriTarih, yer, kişi sütunlu tablo
Veri madenciliğiGizli örüntüleri yazılımla bulmakMektuplaşma ağını çıkarmak
Yakın / uzak okumaTek metni ayrıntılı / binlerce metni toplu okumakBir ferman / yüz yıllık gazeteler
Hiper metinBağlantılarla birbirine bağlı metin, görsel, videoGenel ağın kendisi
Akılda kalsın: Sonradan dijital = taranmış kâğıt. Doğuştan dijital = baştan ekranda. Yakın okuma = mercek, uzak okuma = uydu görüntüsü.
Yazılıda

Nasıl sorulurDoğrudan ya da bir dijital tarih projesinin kısa tanıtımı, bir araştırmacının yaptıklarıyla sorulur; geçen kavramları (sayısallaştırma, büyük veri, uzak okuma…) bulup açıklaman istenir.

TuzakSayısallaştırma ile doğuştan dijital veriyi karıştırmak; taranmış eski belge doğuştan dijital değildir.

Tam puan içinKavramı tanımla ve verilen metindeki örnekle eşleştir; tanımı ezber cümleyle değil kendi örneğinle göster.

⇄Durumu kavramla eşleştir dijital tarih

?Soru çöz kavram

Bir üniversite, XVII. yüzyılda yaşamış binlerce bilim insanının biyografisini bilgisayarda tarıyor. Yazılım, bu kişilerden hangilerinin birbiriyle mektuplaştığını, kimin kimi etkilediğini gösteren ve araştırmacıların daha önce fark etmediği bir ilişki ağı çıkarıyor.

Bu çalışmada en çok hangi yöntem kullanılmıştır?

✓ B. Büyük veri içinde gözle görülmeyen bağlantıları yazılımla ortaya çıkarmak veri madenciliğidir. A tek metni ayrıntılı okumaktır, binlerce biyografi toplu taranıyor; C ve D dijital olmayan, bambaşka kaynak türleridir.
Yazılı sorusu“Sayısallaştırma” ile “doğuştan dijital veri” kavramları arasındaki farkı birer örnekle açıklayınız. “Uzak okuma”nın tarihçiye sağladığı bir kolaylığı yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Sayısallaştırma, kâğıt, kitap ya da fotoğraf gibi fiziksel bir kaynağın taranarak dijital ortama aktarılmasıdır; örneğin eski bir tapu defterinin taranıp genel ağda yayımlanması. Doğuştan dijital veri ise baştan dijital ortamda üretilen veridir; örneğin bir kurumun genel ağ sitesi ya da bir e-posta. Uzak okuma, binlerce belgeyi bilgisayarla toplu olarak taradığı için tarihçinin tek başına yıllarca okuyamayacağı kaynaklardaki genel eğilimleri kısa sürede görmesini sağlar.

  • Sayısallaştırmayı tanımlayıp örneklemek — 3 puan
  • Doğuştan dijital veriyi tanımlayıp örneklemek — 3 puan
  • Uzak okumanın bir kolaylığını açıklamak — 4 puan

Dijital tarihin kavramları

Cevabın nasıldı?
DİJİTAL DÖNÜŞÜM · SÜREÇ VE ETKİLER

Dijitalleşmeden önce ve sonra: tarih araştırması nasıl değişti?

MEB 9. sınıf · Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDijital tarih nedir, büyük veri, sayısallaştırma ve uzak okuma ne demek?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dijital tarih, tarih araştırmasında bilgisayar, genel ağ ve veri araçlarının kullanılmasıdır. Kâğıt belgeyi tarayıp dijitale çevirmeye sayısallaştırma, baştan dijital üretilen veriye doğuştan dijital veri denir. Çok büyük veri yığınlarında gözle görülmeyen ilişkileri bulmaya veri madenciliği, binlerce metni bilgisayarla tarayıp genel eğilimi görmeye uzak okuma denir.

Dijital tarihin kavramları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dijitalleşme tarih araştırmasını ve yazımını nasıl değiştirdi, olumlu ve olumsuz etkileri nelerdir?

Kısa cevap: Dijital tarih araştırması; amacı belirleme, veri toplama, verileri temizleme, model oluşturma, analiz ve sonuçları görselleştirip paylaşma aşamalarıyla yürür. Dijitalleşme kaynaklara erişimi kolaylaştırdı, iş birlikli çalışmayı ve uzak okumayı mümkün kıldı. Ama sahte bilgi, veri kaybı, telif ve kişisel veri gibi riskleri de getirdi.

Bir sınıf ödevini tek başına kâğıda yazmakla, arkadaşlarınla aynı çevrim içi belgeyi aynı anda düzenlemek arasındaki farkı bilirsin. Tarihçilerin çalışma masasında da benzer bir değişim yaşandı.

Dijital araştırmanın aşamaları

Tarihsel bilginin üretimi aşamaları dijital ortamda da geçerlidir, ama araçlar değişir. Önce araştırmanın amacı belirlenir. Sonra veriler toplanır ve gerekiyorsa sayısallaştırılır. Üçüncü adımda veriler temizlenir: yanlış, eksik ve tekrar eden kayıtlar ayıklanır, veriler etiketlenip sınıflandırılır. Ardından veriler bir modele, yani düzenli bir yapıya oturtulur ve analiz edilir. En sonda sonuçlar harita, grafik ya da etkileşimli bir site gibi görsellerle sunulup paylaşılır.

Bir örnek düşün: “Türkiye'de demir yolu ağı ile şehir nüfusu arasında bir ilişki var mı?” Araştırmacı istasyonların açılış yıllarını ve nüfus sayımlarını toplar, hatalı satırları ayıklar, bunları aynı tabloya yerleştirir. Coğrafi bilgi sistemleri ile haritaya döker ve sonucu genel ağda paylaşır.

Önce ve sonra

Dijitalleşme öncesinde tarihçi kâğıt belgelerle, arşivde raf raf çalışır ve eserini çoğunlukla tek başına yazardı. Bugün çevrim içi arar, uzak okumaya başvurur, ekibiyle iş birliği içinde yazar; ürünü bağlantılı, görselli bir hiper metin olabilir. Aşağıdaki tablo farkı başlık başlık gösteriyor. Dijital tarih geleneksel tarihin yerine geçmez; ikisi birbirini tamamlar.

Fırsatlar, riskler ve yasalar

Dijitalleşmenin güçlü yanı hız ve erişimdir: uzaktaki arşive gitmeden belge görmek, büyük veride yeni bağlantılar keşfetmek mümkün. Zayıf yanı ise kalitedir: genel ağda kaynağı belirsiz, sahte ya da değiştirilmiş içerik çoktur; dijital dosyalar teknoloji eskidiğinde okunamaz hâle gelebilir. Bir de yasal sınırlar vardır. Başkasının eserini izinsiz kullanmak telif hakkını çiğner; yaşayan kişilerin bilgilerini izinsiz yayımlamak kişisel verilerin korunması kurallarına aykırıdır. Dijital tarihçi bu yüzden kaynağını gösterir ve izin alır.

Dijitalleşmeden önce ve sonra
BaşlıkDijitalleşme öncesiDijital dönem
VeriAnalog (kâğıt, taş, fotoğraf)Doğuştan dijital ya da sayısallaştırılmış
AramaArşivde raf raf taramaÇevrim içi arama, filtreleme
OkumaYakın okumaYakın okuma + uzak okuma
YazmaBireyselİş birlikli
ÜrünDüz metinHiper metin, harita, görselleştirme
Akılda kalsın: Dijital süreç: amaç → toplama → temizleme → model → analiz → görselleştirip paylaşma. Artı: hız, erişim, iş birliği. Eksi: sahte içerik, veri kaybı, telif ve kişisel veri.
Yazılıda

Nasıl sorulurDijitalleşme öncesi ve sonrası araştırmayı karşılaştırman ya da dijitalleşmenin tarih yazımına olumlu ve olumsuz etkileri hakkında gerekçeli bir yargıda bulunman istenir; bazen bir örnek olay üzerinden yasalara uymanın gereği sorulur.

TuzakYalnız olumlu yanları yazmak ya da dijital tarihin geleneksel tarihi tamamen ortadan kaldırdığını söylemek.

Tam puan içinKarşılaştırmayı aynı başlık altında (veri, arama, okuma, yazma) yap, yargında hem fırsatı hem riski göster.

↕Dijital araştırma adımlarını sırala

  1. Hatalı ve tekrar eden kayıtları ayıklamak
  2. Sonuçları etkileşimli bir haritayla paylaşmak
  3. Araştırma sorusunu ve amacını belirlemek
  4. Verileri tabloya yerleştirip analiz etmek
  5. Arşiv belgelerini toplayıp taramak

?Soru çöz yasa · etik

Bir öğrenci, bir ilçenin 1970'lerdeki göç tarihini anlatan bir genel ağ sitesi hazırlıyor. Görüştüğü yaşlıların sesli anlatımlarını ve bir fotoğrafçının telifli fotoğraflarını sitesine koymak istiyor.

Öğrencinin yapması gereken hangisidir?

✓ A. Yaşayan kişilerin anlatımları kişisel veridir, fotoğraf da telifle korunur; ikisi için de izin ve kaynak gösterme gerekir. B genel ağdaki içeriği sahipsiz sanıyor; C sözlü kaynağı küçümsüyor, oysa sözlü tarih bir kaynak türüdür; D hem telifi hem bilimsel dürüstlüğü çiğniyor.
Yazılı sorusuDijitalleşmenin tarih araştırma ve yazımına bir olumlu ve bir olumsuz etkisini açıklayınız. Dijitalleşme öncesi ve dijital dönemdeki tarih araştırmalarını “okuma” ve “yazma” başlıkları açısından karşılaştırınız. (12 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Olumlu etki: Kaynakların sayısallaştırılması sayesinde tarihçi uzaktaki arşivlere gitmeden belgelere ulaşabilir, büyük verideki yeni bağlantıları fark edebilir. Olumsuz etki: Genel ağda kaynağı belirsiz ya da sahte içerik çok olduğu için yanlış bilgiye dayanma riski artmıştır. Okuma açısından, dijitalleşme öncesinde tarihçi belgeleri tek tek yakın okumayla incelerdi; bugün binlerce belgeyi bilgisayarla uzak okumayla da tarayabilir. Yazma açısından, eskiden eserler çoğunlukla bireysel yazılırdı; bugün araştırmacılar çevrim içi ortamlarda aynı metin üzerinde iş birliğiyle çalışabilir.

  • Olumlu etkiyi gerekçesiyle açıklamak — 3 puan
  • Olumsuz etkiyi gerekçesiyle açıklamak — 3 puan
  • Okuma karşılaştırması (yakın / uzak okuma) — 3 puan
  • Yazma karşılaştırması (bireysel / iş birlikli) — 3 puan

Dijital araştırma süreci ve dönüşüm

Cevabın nasıldı?

Karma tekrar

Önceki 1 sayfadan karışık 5 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir okulun tarih kulübü, mahalledeki yaşlılarla görüşüp eski bayram ve düğün geleneklerini kaydediyor; topladıkları anıları bir sergide mahalleliyle paylaşıyor.

Bu çalışma tarih öğrenmenin en çok hangi faydasıyla ilişkilidir?

✓ B. Gelenekleri kaydedip paylaşmak, toplumun ortak hafızasını ve değerlerini yaşatır. A tarihte deney yapılamayacağını unutuyor; C geçmişin olduğu gibi yeniden yaşanabileceğini sanıyor; D tarihin konusunu yalnız yöneticilere indiriyor, oysa sıradan insanların hayatı da tarihtir.Kaynak: Tarih öğrenmek ve tarihin doğası · Tarih neden öğrenilir?

?Soru 2

Eskiden mahalle bakkalında veresiye defteri tutulurdu; bugün aynı alışveriş kartla ya da telefonla ödeniyor. Ama komşuluk ilişkisi içinde alışveriş yapma alışkanlığı birçok mahallede sürüyor.

Bu durum tarihin hangi kavramıyla en iyi açıklanır?

✓ C. Ödeme aracı değişmiş, komşuluk içinde alışveriş alışkanlığı sürmüş; ikisi birlikte değişim ve sürekliliktir. A olayları sıraya dizmektir, burada sıralama yok; B bir olayı başlatan kıvılcımdır, burada başlayan bir olay yok; D iki kavramın farkını yok sayıyor.Kaynak: Tarih öğrenmek ve tarihin doğası · Olay, olgu, neden-sonuç, değişim

?Soru 3

Bir tarihçi şöyle diyor: “Elimizdeki belgeler bize olup biteni anlatır; ama bu belgeler de birilerinin, bir amaçla yazdığı kayıtlardır. Biz parçaları birleştirir, eksikleri akla yatkın çıkarımlarla tamamlarız.”

Bu sözde tarihsel bilginin hangi özelliği vurgulanmaktadır?

✓ A. Tarihçi belgeye dayandığını ama parçaları çıkarımla birleştirdiğini söylüyor: kanıt + yorum. B tarihi fen bilimleriyle karıştırıyor, tarihte deney yoktur; C yasaya ulaşan fen bilimlerinin özelliğidir; D metinden çıkmaz, üstelik tarih eşya ve kalıntıları da kaynak sayar.Kaynak: Tarih öğrenmek ve tarihin doğası · Tarihsel bilginin özellikleri

?Soru 4

Aşağıdaki konulardan hangisi tarih biliminin doğrudan inceleme alanına girer?

✓ D. Tarihin konusu insandır; kuraklığın insan topluluğunun geçimini nasıl değiştirdiği bu yüzden tarihin konusudur. A, B ve C doğa olaylarını kendi başına inceler; “tarih” sözcüğünün gündelik kullanımına aldanıp yer bilimlerinin ve astronominin konusunu tarih sanıyorlar.Kaynak: Tarih öğrenmek ve tarihin doğası · Tarih nedir, kapsamı ne?

?Soru 5

Bir öğrenci, tarihin Eski, Orta, Yeni ve Yakın Çağ diye bölünmesinin “Avrupa merkezli” olduğunu söylüyor.

Öğrencinin bu görüşünü en iyi destekleyen bilgi hangisidir?

✓ B. Çağ sınırları Avrupa'da yaşanan olaylardan seçildiği için bu ayrım Avrupa merkezlidir. A tarih öncesinin bitişini anlatır, merkezle ilgisi yok; C takvimin neye dayandığını söyler, çağ ayrımıyla karıştırıyor; D Ön Asya'dan bir bilgidir, görüşü desteklemez.Kaynak: Tarih öğrenmek ve tarihin doğası · Zaman, takvim ve çağlar
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Tarih soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →