Tarihsel bilginin üretim süreci: tarihçi bir dedektif gibi çalışır
MEB 9. sınıf · Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTarihte zaman nasıl ölçülür, takvimler ve çağlar nelerdir?Bağlantılı konudan (Tarih öğrenmek ve tarihin doğası). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Tarihçi olayları kronoloji ile, yani zaman sırasına dizerek inceler. Zaman takvimlerle ölçülür: ilk ay takvimini Sümerler, ilk güneş takvimini Mısırlılar kullandı; bugünkü miladi takvim 1582'de düzenlendi. Tarih ayrıca yazının bulunuşuyla başlayan çağlara ve yüzyıllara ayrılır.
✎Konu anlatımı
Tarihsel bilginin üretim süreci hangi aşamalardan oluşur?
Kısa cevap: Tarihsel bilgi altı aşamada üretilir: konu ya da sorunu belirleme, kaynaklardan bilgi toplama, kaynağı inceleme, kaynağı sorgulama, kaynağı yorumlama ve kanıta dayalı ürün oluşturma. Aşamalar birbirine bağlıdır; bilgi yetersiz kalırsa tarihçi geri dönüp yeniden kaynak toplar.Okulunun bahçesindeki eski çeşmenin üzerinde silik bir yazı ve bir tarih var. Çeşmeyi kimin, ne zaman, neden yaptırdığını öğrenmek istiyorsun. Farkında olmadan bir tarihçinin yolunu yürümeye başladın.
Önce soru, sonra kaynak
Tarih öğrenmek ve tarihin doğası sayfasında tarihin kanıta dayandığını gördük. Peki kanıt nasıl bulunur, nasıl bilgiye dönüşür? Her şey bir soruyla başlar. Tarihçi önce konusunu ya da çözmek istediği sorunu belirler. Sonra bu konunun sınırlarını zaman, mekân ve içerik açısından çizer: “Hangi yıllar? Hangi şehir? Neyi merak ediyorum?” Sınırı olmayan bir araştırma hiçbir zaman bitmez.
İkinci aşama kaynaklardan bilgi toplamaktır. Tarihçi kütüphaneleri, arşivleri, müzeleri, tarihî mekânları ve güvenilir genel ağ sitelerini tarar. Bulduklarını sınıflandırır, konusuyla ilgili olanları ayırır.
İncele, sorgula, yorumla
Üçüncü aşamada kaynağın kimliği çıkarılır: türü, yazarı, tarihi, nerede ve nasıl oluştuğu. Dördüncü aşamada kaynak sorgulanır: Bilgiler birbiriyle çelişiyor mu? Yazar taraflı mı? Propaganda ya da ön yargı var mı? Bu aşamada kaynaklar güvenilirlik ve geçerlilik açısından tartılır, farklı bakış açıları belirlenir.
Beşinci aşamada bilgiler yorumlanır. Tarihçi kaynaklardaki ana fikri, kişileri, yerleri ve zamanı belirler; kanıtları o dönemin koşullarını göz önünde tutarak değerlendirir. Son aşamada bütün bu bilgiler bir makale, kitap ya da sunum gibi özgün bir ürüne dönüşür. Ürünün sonunda kullanılan kaynaklar gösterilir; kaynakça hem güvenilirliği artırır hem de bilimsel ahlakın gereğidir.
Aşamalar birbirine bağlıdır
Aşamalar bir merdivenin basamakları gibidir. İyi sorulmamış bir soru yanlış kaynağa götürür. Sorgulanmamış bir kaynak yanlış yorum doğurur. Sorgulama sırasında bilgi yetersiz kalırsa tarihçi ikinci aşamaya döner ve yeni kaynak arar. Bu yüzden süreç düz bir çizgi değil, gerektiğinde geri dönülen bir döngüdür.
Nasıl sorulurBir araştırmacının ne yaptığını anlatan kısa bir metin verilir; metinde hangi aşamaların gerçekleştiğini bulman, eksik kalan aşamayı ve aşamalar arasındaki ilişkiyi açıklaman istenir.
Tuzak“kaynağı inceleme” ile “kaynağı sorgulama”yı karıştırmak; ilki kaynağın kimliğini (yazar, tarih, tür), ikincisi güvenilirliğini ve tutarlılığını araştırır.
Tam puan içinHer aşamayı metindeki bir cümleyle eşleştir, kaynakçanın neden gerekli olduğunu da yaz.
↕Aşamaları sırala
- Mektuptaki bilgileri başka belgelerle karşılaştırıp çelişki aramak
- “Okulumuz neden bu yıl açıldı?” sorusunu belirlemek
- Kaynakçalı bir makale yazıp okul dergisinde yayımlamak
- İl arşivinden eski yazışmaları ve gazeteleri toplamak
- Bulguları dönemin koşullarına göre anlamlandırmak
- Bir mektubun kim tarafından, ne zaman yazıldığını belirlemek
?Soru çöz aşama
Bir araştırmacı, köyündeki eski bir caminin kitabesini okuyor. Kitabedeki yapım yılının, köyün kayıtlarındaki bir tamir tarihinden sonra geldiğini fark ediyor ve iki bilgiden hangisinin doğru olduğunu araştırıyor.
Araştırmacı tarihsel bilginin üretim sürecinin hangi aşamasındadır?
“Mahallemizdeki eski hanın ne zaman ve kim tarafından yaptırıldığını merak ettim. Belediye arşivinden iki belge ve dedemin albümünden üç eski fotoğraf topladım.”
Örnek kaynak: kurgusal araştırma notu.
Yazılı sorusuKaynakta bir öğrencinin araştırma notu verilmiştir. Öğrencinin hangi aşamaları tamamladığını yazınız ve araştırmasını bitirmek için sonraki aşamalarda neler yapması gerektiğini sırasıyla açıklayınız. (12 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Öğrenci konu belirleme ve bilgi toplama aşamalarını tamamlamıştır. Sonra kaynakları incelemeli, yani belgelerin ve fotoğrafların kim tarafından, ne zaman ve ne amaçla oluşturulduğunu belirlemelidir. Ardından kaynakları sorgulamalı; bilgiler arasında çelişki, eksik ya da taraflı ifade olup olmadığına bakmalıdır. Sonra bilgileri hanın yapıldığı dönemin koşullarını dikkate alarak yorumlamalıdır. En sonunda ulaştığı sonuçları kaynakçalı bir yazı ya da sunum hâline getirmelidir.
- Kaynağı inceleme aşamasını doğru açıklamak — 3 puan
- Kaynağı sorgulama aşamasını doğru açıklamak — 3 puan
- Kaynağı yorumlama aşamasını açıklamak — 3 puan
- Kanıta dayalı ürün ve kaynakçayı yazmak — 3 puan