Tarih öncesi çağlar: taş aletten yazıya
MEB 9. sınıf · Eski Çağ Medeniyetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaDijitalleşme tarih araştırmasını ve yazımını nasıl değiştirdi, olumlu ve olumsuz etkileri nelerdir?Bağlantılı konudan (Tarihsel bilginin üretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Dijital tarih araştırması; amacı belirleme, veri toplama, verileri temizleme, model oluşturma, analiz ve sonuçları görselleştirip paylaşma aşamalarıyla yürür. Dijitalleşme kaynaklara erişimi kolaylaştırdı, iş birlikli çalışmayı ve uzak okumayı mümkün kıldı. Ama sahte bilgi, veri kaybı, telif ve kişisel veri gibi riskleri de getirdi.
Dijital araştırma süreci ve dönüşüm
✎Konu anlatımı
Tarih öncesi çağlar nelerdir, yazı ne zaman ve neden icat edildi?
Kısa cevap: Yazıdan önceki dönem dört çağa ayrılır: Eski Taş (Paleolitik), Orta Taş (Mezolitik), Yeni Taş (Neolitik) ve Maden Çağları. İnsanlar avcı-toplayıcılıktan Neolitik Çağ'da tarıma ve yerleşik hayata geçti. Yazı yaklaşık MÖ 3200'de Sümerlerde, artı ürünü kayıt altına alma ihtiyacıyla ortaya çıktı.Cebindeki telefonla atalarının elindeki yontma taş arasında yüz binlerce yıl var. Ama ikisi de aynı becerinin ürünü: elini ve aklını kullanarak alet yapmak.
Avcı-toplayıcıdan çiftçiye
Tarih öncesi devirler, kullanılan alet ve malzemeye göre adlandırılır. İnsanlığın en uzun dönemi olan Eski Taş Çağı'nda (Paleolitik) insanlar avlanıp yabani bitki toplayarak yaşadı, çoğunlukla mağaralarda barındı ve ateşi kontrol etmeyi öğrendi. Antalya'daki Karain ve İstanbul'daki Yarımburgaz bu çağın Anadolu'daki izlerindendir. Orta Taş Çağı (Mezolitik) bir geçiş dönemidir: küçük ve keskin taş aletler yapıldı, köpek ilk evcil hayvan oldu.
Yeni Taş Çağı (Neolitik) her şeyi değiştirdi. İnsanlar tohum ekip ürün almayı, hayvan beslemeyi öğrendi ve yerleşik hayata geçti. Çanak çömlek yapıldı. Konya'daki Çatalhöyük, Burdur'daki Hacılar ve Aksaray'daki Aşıklı Höyük Anadolu'nun önemli Neolitik yerleşimleridir. Maden Çağları'nda önce bakır, sonra bakır ile kalayın karışımı olan tunç, en sonda da daha dayanıklı demir kullanıldı.
Aletten tarım aletine
Alet yapma becerisi Tarım Devrimi'nin de zeminini hazırladı. Ağacı kesen balta, ekini biçen orak, toprağı kazan çapa, tahılı öğüten el değirmeni taşı ve ürünü saklayan çömlek düşün. Hepsi avcı-toplayıcının bilgisinin tarlaya taşınmış hâlidir. Sonraki dönemde öküzlerin çektiği saban toprağı derin sürmeyi kolaylaştırdı.
Yazı neden icat edildi?
Tarım fazla ürün, yani artı ürün doğurdu. Bu ürünün kimde, ne kadar olduğunu ve ne kadar vergi alınacağını aklında tutmak artık imkânsızdı. Kayıt tutma ihtiyacı yazının icadının önemli nedenlerinden biri oldu. Yaklaşık MÖ 3200'de Sümerlerin kil tabletlere yazmaya başlamasıyla tarih çağları başladı. Yazı sayesinde bilgi kuşaktan kuşağa eksiksiz aktarılabildi.
Nasıl sorulurDoğrudan ya da bir buluntu (orak, çömlek, kil tablet), bir zaman şeridiyle sorulur; hangi çağa ait olduğunu, o çağda yaşamın nasıl değiştiğini ya da alet yapmanın tarıma etkisini açıklaman istenir.
TuzakYazının icadını keyfî bir buluş sanmak; tarımın doğurduğu kayıt ihtiyacıyla bağını kur.
Tam puan içinÇağın adını, temel geçim biçimini ve bir buluntu örneğini birlikte yaz.
↕Kronolojik sıralama çağlar
- Çatalhöyük'te insanlar tarım yapıp bitişik evlerde yaşıyor
- Sümerler kil tabletlere ilk yazıları yazıyor
- İnsanlar mağarada yaşayıp yabani bitki topluyor
- Bakır ile kalay karıştırılarak tunç elde ediliyor
- Köpek ilk evcil hayvan oluyor
?Soru çöz neden-sonuç
Bir kazıda bol miktarda büyük tahıl çömleği, tarlaların kime ait olduğunu gösteren kil tabletler ve tapınağa ödenen ürünlerin listesi bulunuyor.
Bu buluntular birlikte değerlendirildiğinde hangisine ulaşılabilir?
Yazılı sorusuAlet yapabilme becerisinin tarım araçlarının ortaya çıkmasına etkisini iki örnekle açıklayınız. Tarımın yazının icadına nasıl zemin hazırladığını yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Avcı-toplayıcıların taşı yontarak geliştirdiği alet yapma becerisi tarımda kullanılan araçlara dönüştü. Örneğin keskin taş bıçaklardan ekini biçen orak, ağaç kesen baltalardan tarla açmayı kolaylaştıran balta ve toprağı kazan çapa ortaya çıktı. Tarım artı ürün doğurunca bu ürünün miktarını, sahibini ve vergisini kaydetmek gerekti. Bu kayıt ihtiyacı yazının icadına zemin hazırladı.
- Alet yapma ile tarım aracı arasındaki bağı kurmak — 2 puan
- İki tarım aracı örneği (her biri 2 puan) — 4 puan
- Artı ürün → kayıt ihtiyacı → yazı bağını açıklamak — 4 puan