Tarım Devrimi ve Eski Çağ'da yönetim: artı üründen ordulara

Tarım nasıl yerleşik hayatı ve artı ürünü doğurdu? Sümer, Akad, Mısır, Hitit, Roma ve Asya Hun Devleti'nin yönetim şekli, meşruiyet kaynağı ve ordusu karşılaştırmalı.

5 durak9. sınıf · 1. dönem 2. yazılı
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
TARİH ÖNCESİ → MÖ 3200

Tarih öncesi çağlar: taş aletten yazıya

MEB 9. sınıf · Eski Çağ Medeniyetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDijitalleşme tarih araştırmasını ve yazımını nasıl değiştirdi, olumlu ve olumsuz etkileri nelerdir?Bağlantılı konudan (Tarihsel bilginin üretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dijital tarih araştırması; amacı belirleme, veri toplama, verileri temizleme, model oluşturma, analiz ve sonuçları görselleştirip paylaşma aşamalarıyla yürür. Dijitalleşme kaynaklara erişimi kolaylaştırdı, iş birlikli çalışmayı ve uzak okumayı mümkün kıldı. Ama sahte bilgi, veri kaybı, telif ve kişisel veri gibi riskleri de getirdi.

Dijital araştırma süreci ve dönüşüm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tarih öncesi çağlar nelerdir, yazı ne zaman ve neden icat edildi?

Kısa cevap: Yazıdan önceki dönem dört çağa ayrılır: Eski Taş (Paleolitik), Orta Taş (Mezolitik), Yeni Taş (Neolitik) ve Maden Çağları. İnsanlar avcı-toplayıcılıktan Neolitik Çağ'da tarıma ve yerleşik hayata geçti. Yazı yaklaşık MÖ 3200'de Sümerlerde, artı ürünü kayıt altına alma ihtiyacıyla ortaya çıktı.

Cebindeki telefonla atalarının elindeki yontma taş arasında yüz binlerce yıl var. Ama ikisi de aynı becerinin ürünü: elini ve aklını kullanarak alet yapmak.

Avcı-toplayıcıdan çiftçiye

Tarih öncesi devirler, kullanılan alet ve malzemeye göre adlandırılır. İnsanlığın en uzun dönemi olan Eski Taş Çağı'nda (Paleolitik) insanlar avlanıp yabani bitki toplayarak yaşadı, çoğunlukla mağaralarda barındı ve ateşi kontrol etmeyi öğrendi. Antalya'daki Karain ve İstanbul'daki Yarımburgaz bu çağın Anadolu'daki izlerindendir. Orta Taş Çağı (Mezolitik) bir geçiş dönemidir: küçük ve keskin taş aletler yapıldı, köpek ilk evcil hayvan oldu.

Yeni Taş Çağı (Neolitik) her şeyi değiştirdi. İnsanlar tohum ekip ürün almayı, hayvan beslemeyi öğrendi ve yerleşik hayata geçti. Çanak çömlek yapıldı. Konya'daki Çatalhöyük, Burdur'daki Hacılar ve Aksaray'daki Aşıklı Höyük Anadolu'nun önemli Neolitik yerleşimleridir. Maden Çağları'nda önce bakır, sonra bakır ile kalayın karışımı olan tunç, en sonda da daha dayanıklı demir kullanıldı.

Aletten tarım aletine

Alet yapma becerisi Tarım Devrimi'nin de zeminini hazırladı. Ağacı kesen balta, ekini biçen orak, toprağı kazan çapa, tahılı öğüten el değirmeni taşı ve ürünü saklayan çömlek düşün. Hepsi avcı-toplayıcının bilgisinin tarlaya taşınmış hâlidir. Sonraki dönemde öküzlerin çektiği saban toprağı derin sürmeyi kolaylaştırdı.

Yazı neden icat edildi?

Tarım fazla ürün, yani artı ürün doğurdu. Bu ürünün kimde, ne kadar olduğunu ve ne kadar vergi alınacağını aklında tutmak artık imkânsızdı. Kayıt tutma ihtiyacı yazının icadının önemli nedenlerinden biri oldu. Yaklaşık MÖ 3200'de Sümerlerin kil tabletlere yazmaya başlamasıyla tarih çağları başladı. Yazı sayesinde bilgi kuşaktan kuşağa eksiksiz aktarılabildi.

Tarih öncesinin en uzun bölümü Eski Taş Çağı'dır; yazıyla tarih çağları başlar.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Taş → taş → taş → maden → yazı. Neolitik = tarım + yerleşik hayat + çömlek. Yazının nedeni: artı ürünü ve vergiyi kaydetmek.
Yazılıda

Nasıl sorulurDoğrudan ya da bir buluntu (orak, çömlek, kil tablet), bir zaman şeridiyle sorulur; hangi çağa ait olduğunu, o çağda yaşamın nasıl değiştiğini ya da alet yapmanın tarıma etkisini açıklaman istenir.

TuzakYazının icadını keyfî bir buluş sanmak; tarımın doğurduğu kayıt ihtiyacıyla bağını kur.

Tam puan içinÇağın adını, temel geçim biçimini ve bir buluntu örneğini birlikte yaz.

↕Kronolojik sıralama çağlar

  1. Çatalhöyük'te insanlar tarım yapıp bitişik evlerde yaşıyor
  2. Sümerler kil tabletlere ilk yazıları yazıyor
  3. İnsanlar mağarada yaşayıp yabani bitki topluyor
  4. Bakır ile kalay karıştırılarak tunç elde ediliyor
  5. Köpek ilk evcil hayvan oluyor

?Soru çöz neden-sonuç

Bir kazıda bol miktarda büyük tahıl çömleği, tarlaların kime ait olduğunu gösteren kil tabletler ve tapınağa ödenen ürünlerin listesi bulunuyor.

Bu buluntular birlikte değerlendirildiğinde hangisine ulaşılabilir?

✓ A. Depolanan fazla tahıl ve ödenen ürünlerin listesi, artı ürünün kayıt tutmayı gerektirdiğini gösterir. B avcı-toplayıcıyı tarımla karıştırıyor, büyük tahıl depoları yerleşik çiftçiliğin izidir; C sırayı ters çeviriyor; D tarlaların sahibini ve tapınağa ödemeyi gösteren tabletleri görmezden geliyor.
Yazılı sorusuAlet yapabilme becerisinin tarım araçlarının ortaya çıkmasına etkisini iki örnekle açıklayınız. Tarımın yazının icadına nasıl zemin hazırladığını yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Avcı-toplayıcıların taşı yontarak geliştirdiği alet yapma becerisi tarımda kullanılan araçlara dönüştü. Örneğin keskin taş bıçaklardan ekini biçen orak, ağaç kesen baltalardan tarla açmayı kolaylaştıran balta ve toprağı kazan çapa ortaya çıktı. Tarım artı ürün doğurunca bu ürünün miktarını, sahibini ve vergisini kaydetmek gerekti. Bu kayıt ihtiyacı yazının icadına zemin hazırladı.

  • Alet yapma ile tarım aracı arasındaki bağı kurmak — 2 puan
  • İki tarım aracı örneği (her biri 2 puan) — 4 puan
  • Artı ürün → kayıt ihtiyacı → yazı bağını açıklamak — 4 puan

Taş aletten yazıya

Cevabın nasıldı?
MÖ 10.000 – MÖ 7000 · ORTA KUŞAK

Tarım Devrimi: üç bölge, üç tahıl

MEB 9. sınıf · Eski Çağ Medeniyetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTarih öncesi çağlar nelerdir, yazı ne zaman ve neden icat edildi?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yazıdan önceki dönem dört çağa ayrılır: Eski Taş (Paleolitik), Orta Taş (Mezolitik), Yeni Taş (Neolitik) ve Maden Çağları. İnsanlar avcı-toplayıcılıktan Neolitik Çağ'da tarıma ve yerleşik hayata geçti. Yazı yaklaşık MÖ 3200'de Sümerlerde, artı ürünü kayıt altına alma ihtiyacıyla ortaya çıktı.

Taş aletten yazıya

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tarım Devrimi nerede ve ne zaman gerçekleşti, hangi ürünler evcilleştirildi?

Kısa cevap: Tarım Devrimi birbirinden bağımsız üç bölgede, farklı zamanlarda ve farklı ürünlerle gerçekleşti: yaklaşık MÖ 10.000'de Mezopotamya'da buğday, MÖ 8000'de Güneydoğu Asya'da pirinç, MÖ 7000'de Orta Amerika'da mısır. Üçü de dünyanın orta kuşağında, verimli ve sulak alanlardaydı.

Kahvaltıdaki ekmek, öğle yemeğindeki pilav, akşam patlattığın mısır… Bu üç besinin her biri dünyanın ayrı bir köşesinde, ayrı bir tarım devrimiyle sofraya geldi.

Buzullar çekilince

Yaklaşık 15 bin yıl önce dünya ısındı ve buzullar eridi. Bazı bölgeler insanların rahatça yaşayabileceği, bitki ve suyun bol olduğu yerlere dönüştü. Bu bölgelerde insanlar yabani bitkileri toplamakla kalmayıp onları ekmeye, yani evcilleştirmeye başladı. Bu sürece Tarım Devrimi (Neolitik Devrim) denir. Köyden kente, kentten devlete uzanan yol buradan başladı.

Üç merkez, üç ürün

İlk merkez Mezopotamya'dır. “İki nehir arası” anlamına gelen bu bölge Fırat ile Dicle'nin suladığı topraklardır; Zagros ve Toros eteklerinden Mısır'a uzanan geniş bir yayı da kapsar. İnsanlar burada yaklaşık MÖ 10.000'de yabani buğdayı evcilleştirdi; arpa ve mercimek de ekildi. Yazların kurak geçmesi sulama düzenini zorunlu kıldı.

İkinci merkez, kitabın Güneydoğu Asya dediği geniş bölgedir; pirincin evcilleştirildiği yer bugün çoğunlukla Çin'deki Gök Irmak (Yangtze) havzası, yani Doğu Asya olarak gösterilir. Sarı Irmak ve Gök Irmak'ın suladığı, muson yağmurlarının bol yağdığı düz ve sulak ovalarda yaklaşık MÖ 8000'de pirinç (çeltik) evcilleştirildi. Üçüncü merkez Orta Amerika'dır. Göl ve nehirlerle dolu düz topraklarda yaklaşık MÖ 7000'de teosinte adlı yabani bitkiden mısır elde edildi; fasulye ve bal kabağı da yetiştirildi.

Neden farklı ürünler?

Üç bölgenin ortak yanı verimli toprak, yeterli su ve ılıman iklimdir; hepsi dünyanın orta kuşağındadır. Ama toprak yapısı, yağış miktarı ve yabani bitki türleri farklıydı. İnsanlar çevresinde ne varsa onu evcilleştirdi: kurak yazlı Mezopotamya'da buğday, bol yağışlı Asya'da su seven pirinç. Bu yüzden Tarım Devrimi tek bir yerden yayılan bir buluş değil, bağımsız olarak üç kez yaşanan bir süreçtir. Eski Mısır gibi bazı toplumlar ise tarımı komşularından öğrendi.

Tarım Devrimi'nin üç merkezi
BölgeYaklaşık zamanAna ürünCoğrafya
MezopotamyaMÖ 10.000Buğday (arpa, mercimek)Fırat-Dicle, kurak yaz, sulama
Güneydoğu AsyaMÖ 8000Pirinç (darı, soya)Sarı ve Gök Irmak, muson yağışı
Orta AmerikaMÖ 7000Mısır (fasulye, bal kabağı)Göl ve nehirli düzlükler
Akılda kalsın: Mezopotamya-buğday-10.000, Asya-pirinç-8000, Amerika-mısır-7000. Aradaki farklar: 2000 ve 1000 yıl. Üçü bağımsız.
Yazılıda

Nasıl sorulurÜç bölgenin haritası ya da bir zaman şeridi verilir; bölgeleri zaman ve mekân açısından karşılaştırman, tarihler arasındaki farkı ve günümüze uzaklığı hesaplaman istenir.

TuzakTarım Devrimi'nin tek yerden dünyaya yayıldığını yazmak ya da MÖ tarihlerde büyük sayıyı “daha yakın” sanmak; MÖ 10.000, MÖ 7000'den daha eskidir.

Tam puan içinBenzerliği (orta kuşak, su, verim) ve farkı (ürün, iklim, zaman) ayrı ayrı yaz, hesabın işlemini göster.

⇄Bölgeyi özelliğiyle eşleştir üç merkez

?Soru çöz karşılaştırma

Tarım Devrimi Mezopotamya'da buğday, Güneydoğu Asya'da pirinç, Orta Amerika'da mısırla gerçekleşti.

Bu farklılığın temel nedeni hangisidir?

✓ C. İnsanlar çevresindeki yabani bitkiyi ve iklime uygun olanı evcilleştirdi; koşullar farklı olunca ürünler de farklı oldu. A bağımsız merkezler arasında bağlantı varsayıyor; B ortak yönleri (orta kuşak) ayrıntı farklarıyla karıştırıyor; D tarımın tek bir merkezden yayıldığını varsayıyor; oysa üç merkez birbirinden bağımsızdır.
MÖ 10.000MÖ 8000MÖ 7000GünümüzMezopotamyabuğdayG.doğu AsyapirinçOrta Amerika · mısır
Yazılı sorusuZaman şeridine göre Mezopotamya ile Güneydoğu Asya ve Güneydoğu Asya ile Orta Amerika'daki Tarım Devrimleri arasında kaç yıl bulunduğunu hesaplayınız. Mezopotamya'daki Tarım Devrimi'nin günümüzden yaklaşık kaç bin yıl önce yaşandığını yazınız. Üç bölgenin coğrafi bir ortak özelliğini belirtiniz. (12 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Mezopotamya ile Güneydoğu Asya arasında 10.000 − 8000 = 2000 yıl, Güneydoğu Asya ile Orta Amerika arasında 8000 − 7000 = 1000 yıl vardır. Mezopotamya'daki Tarım Devrimi günümüzden yaklaşık 12 bin yıl önce yaşanmıştır. Üç bölge de dünyanın orta kuşağında, verimli toprakları ve yeterli su kaynakları olan alanlardır.

  • 2000 yıl farkını işlemiyle bulmak — 3 puan
  • 1000 yıl farkını işlemiyle bulmak — 3 puan
  • Günümüze uzaklığı yaklaşık 12 bin yıl olarak yazmak — 3 puan
  • Ortak coğrafi özellik — 3 puan

Tarım Devrimi'nin üç merkezi

Cevabın nasıldı?
NEOLİTİK → İLK DEVLETLER

Artı ürün: köyden kente, kentten devlete

MEB 9. sınıf · Eski Çağ Medeniyetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTarım Devrimi nerede ve ne zaman gerçekleşti, hangi ürünler evcilleştirildi?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tarım Devrimi birbirinden bağımsız üç bölgede, farklı zamanlarda ve farklı ürünlerle gerçekleşti: yaklaşık MÖ 10.000'de Mezopotamya'da buğday, MÖ 8000'de Güneydoğu Asya'da pirinç, MÖ 7000'de Orta Amerika'da mısır. Üçü de dünyanın orta kuşağında, verimli ve sulak alanlardaydı.

Tarım Devrimi'nin üç merkezi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tarım Devrimi'nin yerleşmeye ve ekonomiye etkileri nelerdir?

Kısa cevap: Tarım Devrimi insanları yerleşik hayata geçirdi; köyler, kentler ve sonunda devletler kuruldu. Tüketilenden fazla üretilen artı ürün depolama, takas ve ticareti, yeni meslekleri, özel mülkiyeti ve sosyal sınıfları doğurdu. Nüfus arttı, ürünü korumak için surlar ve ordular gerekti.

Bahçende yetiştirdiğin domatesler bir gün sofrana yetmeyecek kadar çok olsa ne yaparsın? Komşuya verirsin, kavanoza koyarsın ya da pazarda başka bir şeyle değiştirirsin. On iki bin yıl önce de böyle başladı.

Tarlaya bağlanan insan

Tarlayı ekip sulamak, hasadı beklemek sürekli aynı yerde kalmayı gerektirdi. Böylece insanlar yerleşik hayata geçti. Tarım zahmetli bir işti ve kalabalık bir iş gücü istiyordu; bu yüzden aileler bir araya gelip ilk köyleri kurdu. Mezopotamya'da kurak yazlar yüzünden sulama kanalları açmak ortak bir çalışma ve yönetim gerektirdi. Anadolu'da Çatalhöyük, damdan girilen bitişik evleriyle bu ilk yerleşimlerin en tanınmış örneğidir.

Artı ürünün doğurdukları

Sulama ve iyi tohum sayesinde insanlar tükettiklerinden fazlasını üretmeye başladı. Bu fazlaya artı ürün denir. Artı ürün saklanmalı, korunmalı ve dağıtılmalıydı. Depo yapan, çömlek üreten, ambarı bekleyen, hesabı tutan insanlar ortaya çıktı; yani tarım dışında yeni meslekler doğdu ve iş bölümü yaygınlaştı.

Fazla ürün komşu köylerle değiştirildi. Önce yardımlaşma olarak başlayan bu alışveriş zamanla takas ekonomisine, sonra ticarete dönüştü. Bitkilerle birlikte koyun, keçi ve sığır da evcilleştirildi; hayvancılık tarımın yanına eklendi.

Mülkiyet, sınıflar ve devlet

Toprağa ve eve kalıcı olarak sahip olan insanlar arasında özel mülkiyet kavramı doğdu. Besin bulma kaygısı azalınca nüfus hızla arttı. Kalabalık şehirlerde yöneticiler, din görevlileri, askerler, çiftçiler ve tüccarlar gibi sosyal sınıflar oluştu. Biriken zenginlik başkalarının da gözünü dikmesine yol açtı; surlar yapıldı, ürünü korumak için silahlı gruplar kuruldu. Bütün bu grupları bir arada tutan ve kuralları koyan yapı da devletti.

Artı ürün beş ayrı değişimi başlattı; hepsini düzenleme ihtiyacı devleti doğurdu.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Zincir: tarım → yerleşik hayat → artı ürün → depo, ticaret, mülkiyet, sınıf, nüfus, yazı → devlet. “Artı ürün” anahtar sözcüktür.
Yazılıda

Nasıl sorulurDoğrudan ya da bir kazı haberi, bir Neolitik yerleşimin tarifiyle sorulur; Tarım Devrimi'nin yerleşmeye ve ekonomik faaliyetlere etkilerini açıklaman ya da sosyal ve ekonomik değişimleri sınıflandırman istenir. Bazen bu değişim hakkında yargıda bulunman beklenir.

TuzakYalnız olumlu sonuçları yazmak; sınıf ayrımı ve zenginlik için çıkan çatışmalar da sonuçtur.

Tam puan içinHer etkiyi artı ürünle neden-sonuç bağı kurarak yaz, sosyal ve ekonomik etkileri ayrı başlıkta topla.

▭Boşluk doldurma kavramlar

Bir köy, ihtiyacından fazla buğday ürettiğinde bu fazlaya denir. Bir aile tarlasının ve evinin kalıcı sahibi olunca ortaya çıkar. Köylüler buğdaylarını komşu köyün çömlekleriyle para kullanmadan değiştirirse buna denir.

artı ürünözel mülkiyettakasvergigöçebelik

?Soru çöz öncüllü

Bir Neolitik yerleşimde kazıcılar şunları buluyor: tahıl ambarları, çevreyi saran kalın bir duvar ve diğerlerinden çok daha büyük, zengin eşyalı birkaç ev.

Bu buluntulara göre,
I. Artı ürün depolanmıştır.
II. Biriken zenginliği korumak gerekmiştir.
III. Toplumda herkes eşit varlığa sahiptir.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ B. Ambarlar artı ürünün depolandığını, savunma duvarı zenginliği koruma ihtiyacını gösterir. A duvarın anlamını atlıyor; C ve D büyük ve zengin evleri görmezden gelip eşitlik varsayıyor, oysa bu evler sınıf farkının işaretidir.
Yazılı sorusuTarım Devrimi'nin Eski Çağ'da yerleşmeye ve ekonomik faaliyetlere etkilerinden ikişer örnek yazınız. Bu etkilerden birinin günümüzde de sürdüğünü bir örnekle açıklayınız. (12 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Yerleşmeye etkileri: İnsanlar tarlalarının başında kalmak için yerleşik hayata geçti ve ilk köyleri kurdu; nüfus artınca köyler kentlere, kentler devletlere dönüştü. Ekonomiye etkileri: Artı ürün ortaya çıktı ve depolandı; fazla ürünün değiştirilmesiyle takas ve ticaret başladı. Bu etkilerden ticaret bugün de sürmektedir; örneğin bir köydeki çiftçi ürününü pazarda satarak ihtiyacı olan başka malları alır.

  • Yerleşmeye iki etki (her biri 2 puan) — 4 puan
  • Ekonomiye iki etki (her biri 2 puan) — 4 puan
  • Günümüzde süren bir etkiyi örnekle açıklamak — 4 puan

Artı ürün: köyden devlete

Cevabın nasıldı?
MÖ 4000 – MÖ 30 · MEZOPOTAMYA, MISIR

Mezopotamya ve Mısır: rahip-kraldan tanrı-krala

MEB 9. sınıf · Eski Çağ Medeniyetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTarım Devrimi'nin yerleşmeye ve ekonomiye etkileri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tarım Devrimi insanları yerleşik hayata geçirdi; köyler, kentler ve sonunda devletler kuruldu. Tüketilenden fazla üretilen artı ürün depolama, takas ve ticareti, yeni meslekleri, özel mülkiyeti ve sosyal sınıfları doğurdu. Nüfus arttı, ürünü korumak için surlar ve ordular gerekti.

Artı ürün: köyden devlete

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sümerler, Akadlar ve Mısırlılar nasıl yönetilirdi, orduları nasıldı?

Kısa cevap: Sümerler birbirinden bağımsız şehir devletleri hâlinde yaşadı; kral aynı zamanda başrahip, başkomutan ve başyargıçtı. Akadlar şehirleri tek çatıda toplayıp ilk imparatorluğu ve ilk daimî orduyu kurdu. Mısır'da firavun tanrının yeryüzündeki temsilcisi sayılan mutlak bir hükümdardı; ordusunun gücü savaş arabalarından geliyordu.

Kulüp başkanını üyeler mi seçer, öğretmen mi atar? Eski Çağ'da da “yöneten yetkisini nereden alıyor?” sorusu devletin karakterini belirledi.

Medeniyet havzası nedir?

Bir toplumun belli bir çağda ortaya koyduğu kültür ve yaşayışın bütününe medeniyet (uygarlık) denir. Benzer medeniyet özelliklerinin görüldüğü bölgeye de medeniyet havzası denir. Eski Çağ'ın beş büyük havzası Mezopotamya, Mısır, Anadolu, Avrupa ve Türkistan'dır. Bu konuda ilk ikisini, sonraki konuda öbür üçünü inceleyeceğiz.

Sümerler: şehir devletleri

Yaklaşık MÖ 4000–2350 arasında Güney Mezopotamya'da yaşayan Sümerler Uruk, Ur, Nippur ve Lagaş gibi bağımsız şehir devletleri kurdu. Her şehrin başında ensi ya da patesi denen bir yönetici vardı. Kral tanrı adına yönetiyor, aynı zamanda başrahip, başkomutan ve başyargıç oluyordu. Şehirler arasındaki sınır kavgaları yüzünden şehirler surlarla çevrildi ve düzenli askerî birlikler kuruldu. Sümer orduları savaş arabalarından ve piyadelerden oluşuyordu; askerler mızrak, balta, kalkan ve miğfer kullanıyordu.

Akadlar: ilk imparatorluk

MÖ 2350'de Kral Sargon şehir devletlerini yenerek Mezopotamya'nın tamamını tek bir devlette topladı. Böylece birçok şehri ve halkı yöneten imparatorluk modeli doğdu. Akadlar Mezopotamya'nın ilk daimî ordusunu kurdu, uzak bölgelere seferler düzenledi. Krallar kendilerini “dünyanın hâkimi” sayıyor, tanrısal bir kimlikle anılıyordu. Ama farklı halklardan oluşan ülkede isyanlar eksik olmadı; ordunun ihtiyaçları düzenli karşılanamayınca devlet Gutilerin saldırısıyla yıkıldı.

Mısır: tanrı-kral ve savaş arabası

Mısır, MÖ 3050'de Aşağı ve Yukarı Mısır'ın birleşmesiyle büyük bir krallık oldu. Firavun unvanıyla anılan kral, tanrının yeryüzündeki temsilcisi kabul edildi; gücü mutlaktı. Piramitler bu tanrı-kral anlayışının anıtlarıdır. Önceleri bölge valileri güçlüydü; zamanla yetkileri ellerinden alındı ve yönetim merkezde toplandı. Ordu başta valilerin topladığı yerel kuvvetlerdi. İsyanlardan ders alınarak düzenli bir ordu kuruldu, paralı askerler de kullanıldı. Metal silahlar ve atlı savaş arabaları Mısır ordusunu güçlü kıldı.

Sümer şehirleri ayrıydı, Akad onları birleştirdi, Mısır'da güç tanrı-kralda toplandı.Görsel: Sınav Defteri
Mezopotamya'nın diğer devletleri: Asur ve Babil

Asurlular Kuzey Mezopotamya'da kuruldu, Anadolu'da ticaret kolonileri açtı ve yazıyı Anadolu'ya getirdi. Güçlü ve acımasız ordusuyla dönemin en büyük imparatorluğu oldu, MÖ 612'de yıkıldı. Babilliler en parlak dönemlerini kanunlarıyla tanınan Hammurabi zamanında yaşadı ve MÖ 539'da Perslerce yıkıldı.

Akılda kalsın: Sümer = şehir devleti + rahip-kral. Akad = ilk imparatorluk + ilk daimî ordu. Mısır = tanrı-kral (firavun) + savaş arabası.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir devletin yönetimini ve ordusunu anlatan kısa bir metin ya da görsel (savaş arabalı bir kabartma, bir stel) verilir; o devletin yönetim ve ordu özelliklerini en iyi gösteren nitelikleri bulman, onları yönetim şekli, meşruiyet kaynağı, ordu teşkilatı ve teçhizat başlıklarıyla sınıflandırman istenir.

TuzakSümer ile Akad'ı karıştırmak; Sümer şehir şehir bölünmüştü, Akad hepsini birleştirdi.

Tam puan içinHer niteliği metindeki bir ifadeyle göster.

⇄Özelliği devletle eşleştir yönetim · ordu

?Soru çöz meşruiyet

Bir Eski Çağ devletinde hükümdar, gücünü tanrıların kendisine verdiğine inanılarak yönetiyor; yaptığı kanunlar tanrı buyruğu sayılıyor ve onun adına büyük anıt mezarlar yapılıyor.

Bu devletin yönetim anlayışı için hangisi söylenebilir?

✓ D. Gücün tanrılardan geldiğine inanılması meşruiyetin dine dayandığını, kanunun tanrı buyruğu sayılması da mutlak gücü gösterir. A seçimle gelen yöneticiyi anlatır; B meclisle sınırlanan Roma tipi yönetimi karıştırıyor; C Sümer şehir devletini anlatır, metinde şehir bölünmesi yok.

“Ben, tanrıların seçtiği kral, şehirlerin surlarını yıktım. Şehirlerin krallarını önümde diz çöktürdüm, hepsini tek ülkede topladım. Sarayımın önünde her gün binlerce asker yemek yer.”

Örnek kaynak: kurgusal anıt yazısı.
Yazılı sorusuKaynakta bir Mezopotamya kralının taş anıtındaki yazı verilmiştir. a) Kaynağın hangi devlete ait olduğunu kaynaktan iki kanıtla yazınız. b) Bu devletin yönetim ve ordusunu Sümer şehir devletleriyle birer farklılık yönünden karşılaştırınız. c) Kralın meşruiyet kaynağını yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Akadlar. “Hepsini tek ülkede topladım” ifadesi şehir devletlerini birleştiren imparatorluğu, “her gün binlerce asker yemek yer” ifadesi sürekli beslenen daimî orduyu gösterir. b) Yönetim: Sümerler bağımsız şehir devletleriydi; Akadlar onları tek devlette toplayıp imparatorluk kurdu. Ordu: Sümer şehirleri birbirine karşı savunma birlikleri kurarken Akadlar ilk daimî orduyu kurup uzak seferler yaptı. c) Kral gücünü tanrılardan alır (“tanrıların seçtiği kral”); meşruiyet kaynağı dindir.

  • a) Akad ve kaynaktan iki kanıt — 4 puan
  • b) Yönetimde ve orduda birer farklılık — 4 puan
  • c) Meşruiyetin dinden gelmesi — 2 puan

Mezopotamya ve Mısır'da yönetim

Cevabın nasıldı?
MÖ XVII. YY – MS 476 · ANADOLU, AVRUPA, TÜRKİSTAN

Hitit, Roma ve Asya Hun: meclisli krallardan atlı ordulara

MEB 9. sınıf · Eski Çağ Medeniyetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSümerler, Akadlar ve Mısırlılar nasıl yönetilirdi, orduları nasıldı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sümerler birbirinden bağımsız şehir devletleri hâlinde yaşadı; kral aynı zamanda başrahip, başkomutan ve başyargıçtı. Akadlar şehirleri tek çatıda toplayıp ilk imparatorluğu ve ilk daimî orduyu kurdu. Mısır'da firavun tanrının yeryüzündeki temsilcisi sayılan mutlak bir hükümdardı; ordusunun gücü savaş arabalarından geliyordu.

Mezopotamya ve Mısır'da yönetim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hititler, Romalılar ve Asya Hunları nasıl yönetilirdi, orduları nasıldı?

Kısa cevap: Hititlerde kral Fırtına Tanrısı'nın temsilcisiydi ama Pankuş adlı bir meclis de vardı; ordu savaş arabası ve piyadeye dayanıyordu. Roma krallıktan cumhuriyete, sonra imparatorluğa geçti; ordusu maaşlı lejyonlardan oluşuyordu. Asya Hun Devleti'nde kağan kut anlayışıyla yönetti, kurultaya danıştı; Mete Han ordusunu onlu sisteme göre düzenledi.

Üç takımın taktiği farklı olabilir: biri savunmaya, biri pasa, biri hızlı hücuma güvenir. Eski Çağ'ın üç büyük devleti de orduyu kendi koşullarına göre kurdu.

Hititler: meclisli krallık

Hititler MÖ XVII–XII. yüzyıllarda Çorum yakınındaki Hattuşaş merkezli büyük bir devlet kurdu. Kral Fırtına Tanrısı'nın yeryüzündeki temsilcisi sayılıyor, başrahip ve başkomutan oluyordu. Ama yanında üst düzey görevlilerden oluşan Pankuş adlı bir meclis vardı. Ordunun temeli savaş arabaları ve piyadelerdi: önce savaş arabaları düşmanı yıpratır, sonra piyade esas darbeyi indirirdi. Mısır'la yapılan Kadeş Savaşı'ndan sonra imzalanan Kadeş Antlaşması, bilinen ilk yazılı barış antlaşmasıdır.

Roma: senato ve lejyon

Roma bir şehir devleti olarak krallıkla başladı. MÖ 509'da cumhuriyete geçildi: kralın yetkileri konsül denen iki yüksek göreve verildi, konsüller de soyluların meclisi senatoya danıştı. MÖ 27'de imparatorluk dönemi başladı; imparatorun gücü arttı, senato zayıfladı. Roma ordusu lejyon denen düzenli birliklerden oluşuyordu. Lejyoner, zırh, miğfer ve kalkanla donanmış maaşlı bir piyadeydi; kalkanları birleştirip korunduğu kaplumbağa düzeni ünlüdür. Yollar ve eyaletler geniş devleti bir arada tuttu.

Asya Hunları: kut, kurultay, onlu sistem

MÖ 220'de kurulan Asya Hun Devleti, Türklerin bilinen ilk devletidir; ilk hükümdarı Teoman'dır. Eski Türklerde yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı; buna kut denir. Hükümdar önemli kararları toy ya da kurultay denen meclise danışırdı. Devletin dört temel unsuru bağımsızlık, vatan, halk ve töreydi. Askerlik ayrı bir meslek değildi, eli silah tutan herkes askerdi. MÖ 209'da başa geçen Mete Han ordusunu onar, yüzer, biner ve on biner kişilik birliklere ayırdı; bu düzene onlu sistem denir. Atlı okçular, sahte geri çekilmeyle düşmanı pusuya çeken Turan (hilal) taktiğini uyguladı.

Üç devletin karşılaştırması
BaşlıkHititlerRomaAsya Hunları
Yönetim şekliKrallık + PankuşKrallık → cumhuriyet → imparatorlukKağanlık + kurultay
MeşruiyetFırtına Tanrısı'nın temsilcisiSenato, sonra imparator; başrahiplikKut (Tanrı'dan yetki)
Ordu teşkilatıSavaş arabası + piyadeLejyon, maaşlı ve paralı askerOnlu sistem, ordu-millet
Teçhizat, taktikBronz silah, uzun mızrakZırh, kalkan, kaplumbağa düzeniAtlı okçu, Turan taktiği
Tanıtım kartları: Urartu, Frig, Lidya, Yunan, Makedon, İskit

Urartular başkenti Tuşpa (Van) olan, kaleleri ve su kanallarıyla tanınan Doğu Anadolu devletidir. Friglerin başkenti Gordion'du. Lidyalılar parayı ilk kullanan medeniyettir. Yunan şehir devletlerinden Atina güçlü donanmasıyla, Sparta kara ordusuyla öne çıktı. Makedonya Kralı İskender Pers Devleti'ne son verdi. Konargöçer İskitler (Sakalar) atı savaşta çok etkili kullandı.

Akılda kalsın: Hitit = Pankuş + savaş arabası. Roma = senato + lejyon. Asya Hun = kut + kurultay + onlu sistem.
Yazılıda

Nasıl sorulurDoğrudan ya da bir tabloya, birkaç kaynağa dayanarak iki devletin yönetim ve ordu sistemlerini karşılaştırman, güçlü ve zayıf yönlerini yorumlaman istenir.

TuzakRoma cumhuriyetini bugünkü demokrasi sanmak; yönetim soyluların elindeydi.

Tam puan içinKarşılaştırmayı aynı başlık altında (yönetim şekli, meşruiyet, ordu) yap, her devlet için bir güçlü ya da zayıf yön yaz.

▭Boşluk doldurma meclis ve ordu

Hitit kralının yanında üst düzey görevlilerden oluşan adlı bir meclis vardı. Roma ordusu, maaşlı askerlerden oluşan adlı birliklere ayrılıyordu. Asya Hun hükümdarı önemli kararları toy ya da denen meclise danışırdı.

Pankuşlejyonkurultaysenatopatesi

?Soru çöz tablo

Yukarıdaki karşılaştırma tablosuna göre Hititler, Roma ve Asya Hunları için ortak olan özellik hangisidir?

✓ C. Hititlerde Pankuş, Roma'da senato, Hunlarda kurultay vardı. A yalnız Hititler için doğrudur, Roma piyadeye, Hunlar atlı okçuya dayanır; B üç meclisi de görmezden geliyor; D yalnız Roma'nın bir dönemini anlatıyor.
Yazılı sorusuRoma ile Asya Hun Devleti'nin ordu sistemlerini teşkilat ve teçhizat yönünden karşılaştırınız. Bu ordulardan birinin güçlü ya da zayıf bir yönünü yorumlayınız. (12 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Teşkilat: Roma ordusu lejyon denen birliklerden oluşur; askerler maaş alan profesyonel lejyonerlerdi, zamanla paralı askerler de katıldı. Asya Hunlarında ise askerlik ayrı bir meslek değildi, eli silah tutan herkes askerdi ve Mete Han ordu-milleti onlu sisteme göre birliklere ayırdı. Teçhizat: Roma piyadesi zırh, miğfer ve kalkanla donanmış ağır bir piyadeydi; Hun ordusu ise ok ve yayla donanmış hızlı atlı okçulardan oluşuyordu. Yorum: Roma'nın ağır teçhizatı askeri iyi korur ama hareketini yavaşlatır; Hunların hafif atlı ordusu ise hızlı saldırı ve Turan taktiği için avantajlıdır.

  • Teşkilat karşılaştırması (lejyon-maaşlı / ordu-millet-onlu sistem) — 4 puan
  • Teçhizat karşılaştırması (ağır piyade / atlı okçu) — 4 puan
  • Bir güçlü ya da zayıf yönü gerekçesiyle yorumlamak — 4 puan

Hitit, Roma ve Asya Hun

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Tarih serisindeki İslamiyet öncesi Türk tarihi sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir hükümdar, katıldığı ve kesin bir sonuç alınamayan bir savaştan sonra başkentindeki tapınağın duvarına kendisini düşmanını ezen bir kahraman olarak gösteren bir kabartma yaptırıyor.

Bu kabartmayı kullanacak bir tarihçinin en doğru tutumu hangisidir?

✓ D. Kabartma övgü amacı taşıdığı için abartılı olabilir; tarihçi onu atmaz, diğer kaynaklarla karşılaştırarak kullanır. A birinci elden kaynağı otomatik doğru sanıyor; B taraflı kaynağı tümden atıyor, oysa hükümdarın kendini nasıl göstermek istediği de bir bilgidir; C kaynağın tarihsel değerini görmezden geliyor.Kaynak: Tarihsel bilginin üretimi · Kaynağı sorgulamak ve dürüstlük

?Soru 2

Bir öğrenci, tarihin Eski, Orta, Yeni ve Yakın Çağ diye bölünmesinin “Avrupa merkezli” olduğunu söylüyor.

Öğrencinin bu görüşünü en iyi destekleyen bilgi hangisidir?

✓ B. Çağ sınırları Avrupa'da yaşanan olaylardan seçildiği için bu ayrım Avrupa merkezlidir. A tarih öncesinin bitişini anlatır, merkezle ilgisi yok; C takvimin neye dayandığını söyler, çağ ayrımıyla karıştırıyor; D Ön Asya'dan bir bilgidir, görüşü desteklemez.Kaynak: Tarih öğrenmek ve tarihin doğası · Zaman, takvim ve çağlar

?Soru 3

Bir araştırmacı, köyündeki eski bir caminin kitabesini okuyor. Kitabedeki yapım yılının, köyün kayıtlarındaki bir tamir tarihinden sonra geldiğini fark ediyor ve iki bilgiden hangisinin doğru olduğunu araştırıyor.

Araştırmacı tarihsel bilginin üretim sürecinin hangi aşamasındadır?

✓ C. İki kaynak arasındaki çelişkiyi fark edip hangisinin güvenilir olduğunu araştırmak sorgulamadır. A konu çoktan belirlenmiş, araştırmacı onu geçmiş; B henüz bir ürün yazılmıyor; D kaynaklar zaten toplanmış, şimdi tartılıyor.Kaynak: Tarihsel bilginin üretimi · Altı aşamada tarihsel bilgi

?Soru 4

Aşağıdaki konulardan hangisi tarih biliminin doğrudan inceleme alanına girer?

✓ D. Tarihin konusu insandır; kuraklığın insan topluluğunun geçimini nasıl değiştirdiği bu yüzden tarihin konusudur. A, B ve C doğa olaylarını kendi başına inceler; “tarih” sözcüğünün gündelik kullanımına aldanıp yer bilimlerinin ve astronominin konusunu tarih sanıyorlar.Kaynak: Tarih öğrenmek ve tarihin doğası · Tarih nedir, kapsamı ne?

?Soru 5

Bir üniversite, XVII. yüzyılda yaşamış binlerce bilim insanının biyografisini bilgisayarda tarıyor. Yazılım, bu kişilerden hangilerinin birbiriyle mektuplaştığını, kimin kimi etkilediğini gösteren ve araştırmacıların daha önce fark etmediği bir ilişki ağı çıkarıyor.

Bu çalışmada en çok hangi yöntem kullanılmıştır?

✓ B. Büyük veri içinde gözle görülmeyen bağlantıları yazılımla ortaya çıkarmak veri madenciliğidir. A tek metni ayrıntılı okumaktır, binlerce biyografi toplu taranıyor; C ve D dijital olmayan, bambaşka kaynak türleridir.Kaynak: Tarihsel bilginin üretimi · Dijital tarihin kavramları

?Soru 6

1919'da Millî Mücadele'ye katılan bir subayın cephede tuttuğu günlük ile 2015'te bu günlüğe dayanılarak yazılan bir tarih kitabı karşılaştırılıyor.

Bu iki kaynak için hangisi doğrudur?

✓ A. Günlük olay sırasında, olayı yaşayan biri tarafından yazılmıştır; kitap ise çok sonra ona dayanarak hazırlanmıştır. B konu ile zamanı karıştırıyor, ölçü konu değil zamandır; C yeniliği birinci el sanıyor, oysa tersidir; D el yazısı belgeleri dışlıyor, paleografi tam da bunun için vardır.Kaynak: Tarihsel bilginin üretimi · Kaynaklar ve yardımcı bilimler

?Soru 7

Bir okulun tarih kulübü, mahalledeki yaşlılarla görüşüp eski bayram ve düğün geleneklerini kaydediyor; topladıkları anıları bir sergide mahalleliyle paylaşıyor.

Bu çalışma tarih öğrenmenin en çok hangi faydasıyla ilişkilidir?

✓ B. Gelenekleri kaydedip paylaşmak, toplumun ortak hafızasını ve değerlerini yaşatır. A tarihte deney yapılamayacağını unutuyor; C geçmişin olduğu gibi yeniden yaşanabileceğini sanıyor; D tarihin konusunu yalnız yöneticilere indiriyor, oysa sıradan insanların hayatı da tarihtir.Kaynak: Tarih öğrenmek ve tarihin doğası · Tarih neden öğrenilir?

?Soru 8

Bir öğrenci, bir ilçenin 1970'lerdeki göç tarihini anlatan bir genel ağ sitesi hazırlıyor. Görüştüğü yaşlıların sesli anlatımlarını ve bir fotoğrafçının telifli fotoğraflarını sitesine koymak istiyor.

Öğrencinin yapması gereken hangisidir?

✓ A. Yaşayan kişilerin anlatımları kişisel veridir, fotoğraf da telifle korunur; ikisi için de izin ve kaynak gösterme gerekir. B genel ağdaki içeriği sahipsiz sanıyor; C sözlü kaynağı küçümsüyor, oysa sözlü tarih bir kaynak türüdür; D hem telifi hem bilimsel dürüstlüğü çiğniyor.Kaynak: Tarihsel bilginin üretimi · Dijital araştırma süreci ve dönüşüm

?Soru 9

Eskiden mahalle bakkalında veresiye defteri tutulurdu; bugün aynı alışveriş kartla ya da telefonla ödeniyor. Ama komşuluk ilişkisi içinde alışveriş yapma alışkanlığı birçok mahallede sürüyor.

Bu durum tarihin hangi kavramıyla en iyi açıklanır?

✓ C. Ödeme aracı değişmiş, komşuluk içinde alışveriş alışkanlığı sürmüş; ikisi birlikte değişim ve sürekliliktir. A olayları sıraya dizmektir, burada sıralama yok; B bir olayı başlatan kıvılcımdır, burada başlayan bir olay yok; D iki kavramın farkını yok sayıyor.Kaynak: Tarih öğrenmek ve tarihin doğası · Olay, olgu, neden-sonuç, değişim

?Soru 10

Bir tarihçi şöyle diyor: “Elimizdeki belgeler bize olup biteni anlatır; ama bu belgeler de birilerinin, bir amaçla yazdığı kayıtlardır. Biz parçaları birleştirir, eksikleri akla yatkın çıkarımlarla tamamlarız.”

Bu sözde tarihsel bilginin hangi özelliği vurgulanmaktadır?

✓ A. Tarihçi belgeye dayandığını ama parçaları çıkarımla birleştirdiğini söylüyor: kanıt + yorum. B tarihi fen bilimleriyle karıştırıyor, tarihte deney yoktur; C yasaya ulaşan fen bilimlerinin özelliğidir; D metinden çıkmaz, üstelik tarih eşya ve kalıntıları da kaynak sayar.Kaynak: Tarih öğrenmek ve tarihin doğası · Tarihsel bilginin özellikleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Tarih soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →