Orta Çağ'da yönetim ve ordu: Sâsânîlerden Abbasilere

Sâsânîlerden Abbasilere Orta Çağ'ın büyük devletleri nasıl yönetildi, ordularını nasıl kurdu? İslamiyet'in doğuşu, Dört Halife, Emeviler, Abbasiler; benzerlik ve farklar.

5 durak9. sınıf · 2. dönem
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MÖ 221 – MS 651 · ÇİN, İRAN

Çin ve Sâsânîler: Gök'ün oğlu ile şahların şahı

MEB 9. sınıf · Orta Çağ Medeniyetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKavimler Göçü'nün siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Orta Çağ'da kitlesel göçler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Göçlerin sonuçları dört başlıkta toplanır. Siyasi: Batı Roma yıkıldı, Germen krallıkları ve Avrupa'da Türk devletleri kuruldu. Sosyal: Avrupa'nın etnik yapısı değişti, feodal toplum doğdu. Ekonomik: ticaret ve şehirler geriledi, toprağa dayalı ekonomi öne çıktı. Kültürel: kilisenin etkisi arttı, savaş teknikleri ve destanlar yayıldı.

Göçlerin sonuçları: dört başlık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Orta Çağ'da Çin ve Sâsânî İmparatorluğu nasıl yönetiliyordu, orduları nasıldı?

Kısa cevap: Çin'de imparator “Gök'ün oğlu” sayılır, taht babadan oğula geçerdi; Tang Hanedanlığı döneminde başbakan ve sekreterliklerle güçlü bir merkezî yönetim, sınırlarda asker-çiftçi kolonileri vardı. Sâsânîlerde hükümdar “şahların şahı” unvanını taşırdı; divanlar, baş vezir ve eyaletlerle yönetilen devletin ordusunun gücü ağır zırhlı süvariydi.

Okulda müdür, müdür yardımcısı ve zümre başkanları olmasa her sorun müdürün masasına yığılırdı. Büyük imparatorluklar da bu yüzden vezirler, divanlar ve valilerle yönetildi.

Eski Çağ'dan Orta Çağ'a uzanan iki devlet

Orta Çağ'ın başında Asya'nın iki büyük gücü Çin ve İran'daki Sâsânî İmparatorluğu'ydu. Çin, MÖ 221'de küçük devletlerin birleşmesiyle imparatorluk hâline geldi ve farklı hanedanlarla yüzyıllarca sürdü. Altın çağını 618'de başlayan Tang Hanedanlığı döneminde yaşadı. 751'de Abbasiler ve Türklere karşı Talas Savaşı'nı kaybedince Türkistan'daki etkisini yitirdi.

Çin: Gök'ün oğlu ve memur devleti

Çin imparatoru yetkisini Gök'ten aldığına inanılan kutsal bir kişiydi; Gök'ün oğlu diye anılırdı. Taht babadan oğula geçerdi. İmparatorun altında yürütmeyi yöneten bir başbakan ve hükümet işlerini yürüten sekreterlikler vardı. Sınır bölgeleri genel valiliklerle yönetildi. Tang Hanedanlığı batıdaki İpek Yolu bölgelerinde asker-çiftçi kolonileri kurdu: askerler hem tarım yaptı hem sınırı korudu. Ordunun çoğunu piyade oluşturuyordu; ama hızlı Türk atlılarına karşı hafif süvari birlikleri de yetiştirildi.

Sâsânîler: şahinşah ve zırhlı süvari

226'da Erdeşir tarafından kurulan Sâsânî İmparatorluğu kendini eski Pers İmparatorluğu'nun mirasçısı saydı. Hükümdar “şahların şahı” anlamına gelen şahinşah unvanını taşıdı. Son sözü o söylese de bir danışma kurulu ve güçlü bir din adamları konseyi vardı. Devlet işleri divan denen kurullarda görüşülür, hükümdarın en yakını olan baş vezir yönetimin başında dururdu. Ülke valilerin yönettiği eyaletlere ayrılmıştı. Sâsânî ordusunun ana gücü süvariydi; zamanla ağır zırhlı ve mızraklı süvari öne çıktı. Savaş filleri de kullanıldı. Doğu Roma ile Anadolu için yaklaşık dört yüz yıl savaşan Sâsânîler 651'de İslam orduları karşısında yıkıldı.

Çin ve Sâsânî karşılaştırması
BaşlıkÇin (Tang)Sâsânî
Hükümdar ve meşruiyetGök'ün oğlu; babadan oğulaŞahinşah; din adamları konseyi
Merkez yönetimiBaşbakan, üç sekreterlikDivanlar, baş vezir
TaşraSınırda genel valilikValili eyaletler
OrduPiyade çoğunluk, asker-çiftçiAğır zırhlı süvari, fil
Akılda kalsın: Çin = Gök'ün oğlu + memur hiyerarşisi + asker-çiftçi. Sâsânî = şahinşah + divan + baş vezir + zırhlı süvari. Divan ve vezirlik İslam devletlerine Sâsânîlerden geçecek.
Yazılıda

Nasıl sorulurDoğrudan ya da bir devletin yönetimini anlatan kısa bir kaynakla sorulur; yönetim ve ordu özelliklerini tabloya yerleştirmen ya da iki devleti karşılaştırman istenir.

Tuzak“Gök'ün oğlu” ile Türklerin kut anlayışını tamamen aynı saymak; ikisi de yetkiyi gökten alır ama Çin'de memur hiyerarşisi, Türklerde töre ve kurultay öne çıkar.

Tam puan içinHer özelliği yönetim şekli, meşruiyet, ordu başlıklarından birine koy ve kaynaktan bir kanıt yaz.

⇄Kavramı tanımıyla eşleştir Çin · Sâsânî

?Soru çöz kaynak

Bir kaynakta şöyle yazıyor: “Devlet işleri divanlarda görüşülür, alınan kararlar hükümdarın onayına sunulurdu. Hükümdarın en yakınında bulunan baş vezir ikinci adamdı.”

Bu bilgiye göre hangisi söylenebilir?

✓ D. Kararlar divanlarda alınıp hükümdara sunuluyor, baş vezir yönetimin başında duruyor; yani iş bölümü olan bir merkezî yönetim var. A divanları görmezden geliyor; B Eski Çağ Sümer düzenini karıştırıyor; C baş vezir ve divan gibi ayrı görevleri yok sayıyor.
Yazılı sorusuÇin ve Sâsânî imparatorluklarının yönetim ve ordu yapılarını birer benzerlik ve birer farklılık yönünden karşılaştırınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Benzerlik: Her iki devlette de hükümdar yetkisini gökten ya da dinden alan, kutsal sayılan bir kişiydi. Yönetim de merkezde güçlü bir memur ya da divan teşkilatıyla yürütülürdü. Yönetimde farklılık: Çin'de imparatorun altında başbakan ve sekreterlikler bulunurken Sâsânîlerde devlet işleri divanlarda görülür, baş vezir yönetimin başında dururdu. Orduda farklılık: Çin ordusunun çoğunu piyade ve sınırdaki asker-çiftçiler oluştururken Sâsânî ordusunun ana gücü ağır zırhlı süvari ve savaş filleriydi.

  • Doğru bir benzerlik — 4 puan
  • Yönetimde farklılık — 3 puan
  • Orduda farklılık — 3 puan

Çin ve Sâsânîler

Cevabın nasıldı?
330 – 1453 · İSTANBUL

Doğu Roma: imparator, kilise ve thema askerleri

MEB 9. sınıf · Orta Çağ Medeniyetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOrta Çağ'da Çin ve Sâsânî İmparatorluğu nasıl yönetiliyordu, orduları nasıldı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çin'de imparator “Gök'ün oğlu” sayılır, taht babadan oğula geçerdi; Tang Hanedanlığı döneminde başbakan ve sekreterliklerle güçlü bir merkezî yönetim, sınırlarda asker-çiftçi kolonileri vardı. Sâsânîlerde hükümdar “şahların şahı” unvanını taşırdı; divanlar, baş vezir ve eyaletlerle yönetilen devletin ordusunun gücü ağır zırhlı süvariydi.

Çin ve Sâsânîler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu nasıl yönetiliyordu, thema sistemi nedir?

Kısa cevap: Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu'nda imparator tanrısal iradeyle göreve geldiğine inanılan, kanun koyan, yargılayan ve kilisenin başında duran mutlak bir hükümdardı. Senato törensel bir kurul hâline geldi. VII. yüzyıldan sonra ordunun bel kemiği, toprak karşılığı askerlik yapan çiftçi-askerlerin oluşturduğu thema birlikleriydi.

İstanbul'da Ayasofya'nın önünden geçerken bin yıllık bir imparatorluğun başkentinde yürürsün; o şehri surlar ve iyi kurulmuş bir ordu korudu.

Roma'nın doğudaki devamı

Doğu Roma, Roma İmparatorluğu'nun doğu yarısıdır. İmparator I. Konstantin 330'da Bizantion'u yeni başkent yaptı; bu yüzden devlete Bizans da denir. Kavimler Göçü'nden sonra Batı Roma 476'da yıkılırken Doğu Roma ayakta kaldı. Orta Çağ'da kuzeyden Hunlar ve Avarlar, doğudan Sâsânîler, güneyden İslam orduları ile mücadele etti. 1453'te Fatih Sultan Mehmet'in İstanbul'u fethiyle sona erdi.

İmparator: kanun koyucu ve kilisenin başı

Bizans imparatoru eski Roma geleneğini doğu tipi bir mutlak monarşiyle birleştirdi. Tanrısal iradeyle seçildiğine inanılırdı. En büyük kanun koyucu, en yüksek yargıç, ordunun ve maliyenin başıydı; kiliseyi de yönetirdi. Onun gücünü fiilen sınırlayan, kilise ve büyük toprak sahipleriydi. Roma'nın senatosu sürdü ama artık yüksek memurlardan oluşan törensel bir kuruldu. İmparator Iustinianos (527–565) Roma hukukunu yeniden düzenletti ve Ayasofya'yı bugünkü hâliyle yaptırdı; Roma hukuku böylece günümüze ulaştı.

Thema: toprak karşılığı askerlik

Sâsânî saldırıları ve İslam fetihleri karşısında Bizans ordusunu yeniden düzenledi. VII. yüzyıldan sonra ülke thema denen askerî-idari bölgelere ayrıldı. Her themanın başında imparatorun atadığı ve hem askerî hem sivil yetkisi olan bir komutan vardı. Themada yaşayan askerlere toprak verilir, onlar da bu toprağı işleyip savaşa katılırdı; yani çiftçi-askerlerdi. Başkentte ise mesleği askerlik olan profesyonel tagma birlikleri bulunurdu. Güçlü surlar ve gemileri yakan Grek ateşi başkenti uzun süre korudu.

Devlet maaş yerine toprak verir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Bizans = mutlak imparator + kilisenin başı, senato törensel. Ordu = thema (toprak karşılığı çiftçi-asker) + başkentte tagma.
Yazılıda

Nasıl sorulurThema sistemini anlatan bir kaynak verilir; bu sistemin devletin hem savunmasına hem ekonomisine nasıl katkı sağladığını yorumlaman ya da Bizans ordusunu başka bir devletin ordusuyla karşılaştırman istenir.

TuzakThema askerini maaşlı profesyonel asker sanmak; o, toprağı karşılığında savaşan bir çiftçidir.

Tam puan için“toprak verilir → asker toprağı işler → savaşta orduya katılır” zincirini yaz, bir yararını belirt.

▭Boşluk doldurma Bizans

Bizans'ta askerlere toprak verilen ve bir komutanın yönettiği askerî-idari bölgelere denirdi. Başkentte bulunan, mesleği askerlik olan profesyonel birliklere ise denirdi. Roma hukukunu yeniden düzenleten ve Ayasofya'yı yaptıran imparator 'tur.

thematagmaIustinianoslejyonHerakleios

?Soru çöz yorum

Bizans'ta thema bölgelerindeki askerler kendilerine verilen toprağı işler, savaş çıktığında silahlanıp komutanlarının emrine girerdi.

Bu düzenin devlete sağladığı en önemli yarar hangisidir?

✓ A. Asker toprağından geçindiği için devlet maaş yükü taşımadan bölgelerde hazır bir ordu buldu. B paralı askerle çiftçi-askeri karıştırıyor; C yönetimle ordu konusunu karıştırıyor, metinde kiliseyle ilgili bilgi yok; D themaları başkentteki tagmayla karıştırıyor.

Anadolu'daki bir bölge komutanı imparatora şöyle yazar: “Bölgemdeki her asker ailesine bir çiftlik verdik. Askerler tarlalarını ekip biçiyor; düşman sınıra yaklaşınca atlarını ve silahlarını alıp yanıma geliyor. Hazineden onlara maaş ödemiyoruz.”

Örnek kaynak: kurgusal mektup.
Yazılı sorusuKaynakta Doğu Roma'daki bir askerlik düzeni anlatılmaktadır. a) Bu düzenin adını yazınız. b) Düzenin devletin savunmasına ve ekonomisine birer katkısını kaynaktan kanıt göstererek açıklayınız. c) İmparatorun gücünü fiilen sınırlayan iki gücü yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Thema sistemi. b) Savunma: Askerler sınır bölgesinde kendi topraklarında yaşadığı için düşman yaklaşınca hemen toplanır; kaynakta askerlerin “düşman sınıra yaklaşınca” komutana geldiği yazıyor. Ekonomi: Devlet maaş yerine toprak verdiği için hazineden para harcamaz, toprak da işlenip ürün verir; kaynakta “hazineden maaş ödemiyoruz” deniyor. c) Kilise ve büyük toprak sahipleri.

  • a) Thema sistemi — 2 puan
  • b) Savunmaya ve ekonomiye katkı, her birine kaynaktan kanıt — 5 puan
  • c) Kilise ve büyük toprak sahipleri — 3 puan

Doğu Roma (Bizans)

Cevabın nasıldı?
552 – 840 · ÖTÜKEN

Göktürkler ve Uygurlar: kut, töre ve ordu-millet

MEB 9. sınıf · Orta Çağ Medeniyetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDoğu Roma (Bizans) İmparatorluğu nasıl yönetiliyordu, thema sistemi nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu'nda imparator tanrısal iradeyle göreve geldiğine inanılan, kanun koyan, yargılayan ve kilisenin başında duran mutlak bir hükümdardı. Senato törensel bir kurul hâline geldi. VII. yüzyıldan sonra ordunun bel kemiği, toprak karşılığı askerlik yapan çiftçi-askerlerin oluşturduğu thema birlikleriydi.

Doğu Roma (Bizans)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Göktürk ve Uygur devletlerinde yönetim ve ordu nasıldı?

Kısa cevap: “Türk” adını devlet adı olarak ilk kullanan Göktürkler 552'de, Uygurlar 744'te Ötüken merkezli devletler kurdu. Kağan yetkisini Tanrı'dan (kut) alırdı ama töreye uymak zorundaydı ve kanun yapamazdı; önemli işler toy denen mecliste görüşülürdü. Ordu ücretsiz, daimî ve atlıydı; barışta çoban olan herkes savaşta askerdi.

Bir otağ, bir tuğ, bir davul ve bir yay: bunlar bir kağanın eşyası değil, hükümdarlığının işaretleriydi. Taç ve saray yerine taşınabilir semboller, bozkır devletinin yapısını ele verir.

Ötüken'de üç devlet

I. Göktürk Devleti 552'de Bumin Kağan önderliğinde Ötüken merkezli kuruldu ve İpek Yolu'na hâkim oldu. Taht kavgaları ve Çin entrikaları devleti önce ikiye böldü, sonra bir süre Çin egemenliğine soktu; ardından II. Göktürk Devleti kuruldu. Yerine 744'te Uygurlar geçti ve kut ile töreye dayanan yönetimi sürdürdü. Uygurlar Maniheizm'i resmî din yaptı; et yemeyi ve savaşçılığı zayıflatan bu inanç yerleşik hayata geçişi hızlandırdı. Olayların sırası aşağıdaki zaman şeridinde; bu konuda asıl öğreneceğin, bu devletlerin nasıl yönetildiği ve ordularının nasıl kurulduğu.

Ezberlenecek tarih kuruluşlardır (552, 744); gerisi sırayı görmek için.Görsel: Sınav Defteri

Yönetim: kutlu ama töreye bağlı kağan

Tarım Devrimi ve Eski Çağ'da yönetim sayfasında Asya Hunlarının kut ve kurultay anlayışını gördük; Göktürkler bunu sürdürdü. Yönetme yetkisi kağana Tanrı tarafından verilirdi. Ama kağan töreyi uygular, kendisi de ona uyar, yeni kanun yapamazdı. Önemli işler toy denen mecliste konuşulur, acil durumlarda daha küçük bir kurul toplanırdı. Hatun da devlet işlerinde söz sahibiydi; bazı emirler kağan ile hatunun ortak adıyla çıkardı. Otağ, taht, tuğ, davul ve yay hükümdarlık sembolleriydi.

Ordu: barışta çoban, savaşta asker

Göktürk ve Uygur ordusu ücretsiz ve daimîydi; barışta günlük işine bakan halk savaşta topyekûn seferber olurdu. Ordu atlılardan oluşur, on binlik birliklere (tümen) ayrılırdı. Hafif zırhlı, hızlı atlı okçular düşmanı kovalarken de kaçarken de ok atabiliyordu. Kadınların da savaşa katıldığı ve birlik komuta ettiği bilinmektedir.

Yetki gökten gelir ama yanlardan töre ve toy sınırlar.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Kağan: kut var ama töre üstünde değil, toya danışır, hatunla birlikte yönetir. Ordu: ücretsiz, daimî, atlı, onlu sistem. Uygur farkı: Maniheizm ve yerleşik hayat.
Yazılıda

Nasıl sorulurOrhun Yazıtları'ndan kısa bir parça ya da bir tarihçinin Göktürk ordusunu anlatan metni verilir; yönetim ve ordu özelliklerini çıkarman veya bunları Bizans ya da Sâsânî ile karşılaştırman istenir.

TuzakKut anlayışı yüzünden kağanın sınırsız güce sahip olduğunu yazmak; kağan töreye bağlıydı ve kanun yapamazdı.

Tam puan için“kut + töre + toy” üçlüsünü birlikte yaz, ordu için “ücretsiz ve atlı” özelliğini belirt.

↕Süreç sıralama ordu-millet

  1. Barışta çobanlık yapan erkekler atlarına binip geliyor
  2. Sefer bitince herkes günlük işine dönüyor
  3. Kağan sefer kararını toyda beylerle görüşüyor
  4. Atlılar onlu sisteme göre tümenlere ayrılıyor
  5. Kağanın çağrısı boylara ulaştırılıyor

?Soru çöz kaynak

Bir tarihçi şöyle yazıyor: “Göktürk hükümdarı kanunları uygular, kendisi de onlara uyardı; fakat yeni kanun yapamazdı. Kağanın icraatı meclis aracılığıyla denetlenirdi.”

Bu bilgiye göre Göktürk yönetimi için hangisi söylenebilir?

✓ C. Kağan töreye uyuyor, kanun yapamıyor ve meclis onu denetliyor; gücü sınırlı. A kut anlayışını sınırsız güç sanıyor; B metindeki “kanun yapamazdı” ifadesine ters; D Sâsânîlerdeki din adamları konseyini Göktürklere taşıyor.

“Kağanın yetkisinin gökten geldiğine inanıyorlar. Yine de savaş açmadan önce beyleri büyük bir toplantıya çağırıyor, onların sözünü dinliyor. Atalardan kalan kurallara aykırı bir buyruk verse beyler karşı çıkabiliyor. Askerlere hazineden ödeme yapılmıyor; bir çağrıyla bütün erkekler atlarına binip geliyor.”

Örnek kaynak: kurgusal elçi notu.
Yazılı sorusuKaynakta bir elçinin Göktürkleri anlatan notu verilmiştir. a) Kağanın yetkisinin kaynağını ve bu yetkiyi sınırlayan iki unsuru kaynaktaki ifadelerle eşleştirerek yazınız. b) Kaynaktan Göktürk ordusunun iki özelliğini çıkarınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Kağanın yetkisi Tanrı'nın verdiğine inanılan kuttan gelir (“yetkisinin gökten geldiğine inanıyorlar”). Bu yetkiyi töre sınırlar: kağan atalardan kalan kurallara aykırı buyruk verirse beyler karşı çıkabilir. Toy da sınırlar: kağan savaş açmadan önce beyleri toplantıya çağırır. b) Ordu ücretsizdir (“hazineden ödeme yapılmıyor”). Ordu atlıdır ve bütün halk askerdir, yani ordu-millettir (“bütün erkekler atlarına binip geliyor”).

  • Yetkinin kaynağı: kut — 2 puan
  • Töre ve toy, kaynaktan kanıtla — 4 puan
  • Ordunun iki özelliği, kaynaktan kanıtla (her biri 2 puan) — 4 puan

Göktürkler ve Uygurlar

Cevabın nasıldı?
571 – 661 · MEKKE, MEDİNE

İslamiyet'in doğuşu ve Dört Halife: hicretten divana

MEB 9. sınıf · Orta Çağ Medeniyetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGöktürk ve Uygur devletlerinde yönetim ve ordu nasıldı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

“Türk” adını devlet adı olarak ilk kullanan Göktürkler 552'de, Uygurlar 744'te Ötüken merkezli devletler kurdu. Kağan yetkisini Tanrı'dan (kut) alırdı ama töreye uymak zorundaydı ve kanun yapamazdı; önemli işler toy denen mecliste görüşülürdü. Ordu ücretsiz, daimî ve atlıydı; barışta çoban olan herkes savaşta askerdi.

Göktürkler ve Uygurlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam Devleti Hz. Muhammed ve Dört Halife döneminde nasıl yönetildi, ordusu nasıldı?

Kısa cevap: Hz. Muhammed'in 622'de Medine'ye hicretiyle İslam Devleti kuruldu; devlet başkanı Hz. Peygamber'di, yönetim istişareye dayanıyordu, ordu gönüllülerden oluşuyordu. Dört Halife Dönemi'nde (632–661) halifeler seçimle göreve geldi; Hz. Ömer divan teşkilatını kurdu, maaşlı orduyu oluşturdu ve fetihlerle Sâsânî topraklarını ve Suriye'yi aldı.

Dedenin kullandığı takvimde yılın yanında “hicri” diye ikinci bir tarih görmüş olabilirsin. O takvim, bir şehirden ötekine yapılan bir yolculukla, 622'deki hicretle başlar.

İslamiyet öncesi Arap Yarımadası

Arap Yarımadası'nda siyasi birlik yoktu; kabileler soy üstünlüğü ve kan davası yüzünden sürekli çatışıyordu. Mekke bir ticaret merkeziydi ve toplumun çoğunluğu putperestti. Hz. Muhammed 571'de Mekke'de doğdu; 610'da ilk vahiyle peygamberliği başladı. Mekkeli müşriklerin baskısı artınca 622'de Medine'ye hicret etti.

Medine'de bir devlet

Hicretten sonra Hz. Peygamber Medine'deki Müslümanları, Yahudileri ve diğer grupları yazılı bir sözleşmeyle bir arada yaşamaya ikna etti. Bu Medine Sözleşmesi, devletin temel kurallarını belirleyen yazılı bir anayasa örneğidir. Devlet başkanı Hz. Peygamber'di. Yönetim istişareye, yani danışmaya dayanıyordu. Valiler, kadılar, komutanlar ve vergi görevlileri atandı. Ordu düzenli değildi: her Müslüman gerektiğinde asker sayılır, gönüllüler maaş almadan savaşa katılırdı. Bedir, Uhud ve Hendek savaşlarından sonra Hudeybiye Antlaşması'yla Mekkeliler İslam Devleti'ni tanıdı. 630'da Mekke fethedildi. Hz. Muhammed 632'de vefat etti.

Dört Halife: seçimle gelen yöneticiler

Hz. Muhammed'den sonra devleti sırasıyla Hz. Ebu Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali yönetti; bu döneme Dört Halife Dönemi denir. Halife devletin başıdır. Hiçbiri yerine kendi ailesinden birini geçirmedi. Halifeler seçim, önceki halifenin önerisi ya da danışma kurulu yoluyla göreve geldi ve iktidarın kaynağını Müslüman topluluk saydı. Hz. Ömer döneminde yargı ve maliye genel yönetimden ayrıldı, kadılar ve vergi görevlileri atandı. Gelirleri ve asker kayıtlarını düzenlemek için divan teşkilatı kuruldu. Ordu artık maaşlı hâle geldi, büyük askerî merkezler oluşturuldu.

Bu dönemde fetihler hızlandı: Yermük'te Bizans, Kadisiye ve Nihavend savaşlarında Sâsânîler yenildi; Suriye, Irak, İran ve Mısır alındı. Hz. Osman döneminde kurulan donanma Bizans'ı denizde de yendi. Fethedilen yerlerde halkın inanç ve ibadet özgürlüğüne dokunulmadı. Hz. Ali döneminde ise iç karışıklıklar yaşandı.

Doğumdan Emevilere doksan yıl: hicret bir dinî topluluğu devlete dönüştürdü.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Hz. Muhammed dönemi = istişare + gönüllü, maaşsız ordu. Dört Halife = seçimle halife + Hz. Ömer'in divanı ve maaşlı ordusu.
Yazılıda

Nasıl sorulurDoğrudan ya da bir halifenin göreve gelişini, Hz. Ömer'in düzenlemelerini anlatan bir kaynakla sorulur; yönetim ve ordu özelliklerini belirlemen, Hz. Muhammed dönemiyle karşılaştırman istenir.

TuzakDört Halife'yi babadan oğula geçen bir hanedan sanmak; hiçbir halife yerine kendi ailesinden birini getirmedi.

Tam puan içinYöneticinin nasıl belirlendiğini ve ordunun maaşlı mı gönüllü mü olduğunu açıkça yaz.

↕Yönetim ve ordu sırası gönüllüden maaşlıya

  1. Hz. Osman döneminde donanma kuruluyor
  2. Devletin başına seçimle ilk halife geliyor
  3. Dört Halife Dönemi kapanıyor, yönetim Emevilere geçiyor
  4. Hicretle kurulan devlette gönüllüler maaş almadan savaşıyor
  5. Hz. Ömer divanı kuruyor, askerler kayda geçip maaş alıyor

?Soru çöz karşılaştırma

Hz. Muhammed döneminde savaşa gönüllüler katılır ve maaş almazdı. Hz. Ömer döneminde ise askerler divana kaydedildi, düzenli maaş aldı ve askerî merkezlerde toplandı.

Bu değişimin en önemli nedeni hangisidir?

✓ B. Sınırlar Suriye'den İran'a genişleyince uzun seferler ve kalıcı garnizonlar gerekti; bu da düzenli, maaşlı orduyu zorunlu kıldı. A tersini söylüyor, devlet büyümüştü; C Emevilerle başlayan saltanatı Dört Halife'ye taşıyor; D metinde askerlerin kayıt altına alındığı açıkça yazıyor.
Yazılı sorusuHz. Muhammed dönemi ile Dört Halife Dönemi'ndeki İslam Devleti'ni yönetim ve ordu yapısı yönünden karşılaştırınız. (12 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Yönetim: Hz. Muhammed döneminde devlet başkanı Hz. Peygamber'di; yönetim istişareye dayanıyor, valiler ve kadılar onun tarafından atanıyordu. Dört Halife Dönemi'nde ise devletin başında seçimle, önceki halifenin önerisiyle ya da danışma kurulu yoluyla belirlenen halifeler vardı; Hz. Ömer döneminde divan teşkilatı kuruldu, yargı ve maliye genel yönetimden ayrıldı. Ordu: Hz. Muhammed döneminde düzenli ordu yoktu, gönüllüler maaş almadan savaşa katılıyordu. Dört Halife Dönemi'nde, özellikle Hz. Ömer'den itibaren, askerler divana kaydedildi, maaş aldı ve askerî merkezlerde toplandı.

  • Yönetimde Hz. Muhammed dönemi (devlet başkanı, istişare) — 3 puan
  • Yönetimde Dört Halife (seçim, divan) — 3 puan
  • Orduda Hz. Muhammed dönemi (gönüllü, maaşsız) — 3 puan
  • Orduda Dört Halife (maaşlı, düzenli) — 3 puan

Hz. Muhammed ve Dört Halife

Cevabın nasıldı?
661 – 1258 · ŞAM, BAĞDAT

Emeviler ve Abbasiler: halifelikten saltanata, mevaliden Türk askerine

MEB 9. sınıf · Orta Çağ Medeniyetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİslam Devleti Hz. Muhammed ve Dört Halife döneminde nasıl yönetildi, ordusu nasıldı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hz. Muhammed'in 622'de Medine'ye hicretiyle İslam Devleti kuruldu; devlet başkanı Hz. Peygamber'di, yönetim istişareye dayanıyordu, ordu gönüllülerden oluşuyordu. Dört Halife Dönemi'nde (632–661) halifeler seçimle göreve geldi; Hz. Ömer divan teşkilatını kurdu, maaşlı orduyu oluşturdu ve fetihlerle Sâsânî topraklarını ve Suriye'yi aldı.

Hz. Muhammed ve Dört Halife

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Emeviler ve Abbasiler nasıl yönetildi, Orta Çağ devletlerinin yönetim ve ordu yapıları nasıl karşılaştırılır?

Kısa cevap: Emevilerle (661–750) halifelik babadan oğula geçen bir saltanata dönüştü; Araplar üstün tutuldu, Arap olmayan Müslümanlar (mevali) ayrımcılığa uğradı. Abbasiler (750–1258) mevaliye önem verdi, vezirliği kurdu ve merkezi Bağdat'a taşıdı. Abbasi ordusu maaşlı ve daimîydi; Türk askerleri giderek ordunun ve yönetimin önemli gücü oldu.

Bir sınıfta hep aynı grup öne çıkarılırsa öbürleri küser ve fırsat bulunca karşı tarafı destekler. Emevilerin sonu buna benzer.

Emeviler: saltanat ve Arap üstünlüğü

Suriye valisi Muaviye 661'de Şam merkezli Emevi Devleti'ni kurdu. Oğlu Yezid'i veliaht atayarak halifeliği babadan oğula geçen bir saltanata dönüştürdü; seçim dönemi sona erdi. Divanlar ve halifenin atadığı valilerin yönettiği eyaletler kuruldu. Fetihler İspanya'ya kadar ulaştı.

Emeviler Arapları diğer Müslümanlardan üstün tuttu. İslam'a sonradan giren Arap olmayan Müslümanlara mevali denir. Mevaliden fazla vergi alındı, ordudaki mevali askerlere daha az maaş verildi. Bu ayrımcılık, kabile çatışmaları ve iç isyanlarla birleşince mevali Abbasileri destekledi ve Emeviler 750'de yıkıldı.

Abbasiler: vezir, Bağdat ve Türk askerleri

750'de kurulan Abbasiler merkezi Irak'a taşıdı ve Halife Mansur Bağdat'ı kurdu. Halifelik yine aile içinde, veraset yoluyla sürdü. Halifenin vekili olan vezirlik makamı Sâsânîlerden alınarak ilk kez bir Müslüman devlette kuruldu. Abbasiler mevaliye önem verdi ve onları yüksek görevlere getirdi; bu politika Türklerin İslamiyet'e girmesini de kolaylaştırdı. 751'de Türklerle birlikte Çin'i Talas'ta yendiler. Ordu maaşlı ve daimîydi. Halife Mutasım döneminde yalnız Türklerden oluşan birlikler kuruldu, Türk askerleri için Samarra şehri yapıldı; Türklerin onlu sistemi orduda örnek alındı. Abbasilere 1258'de Moğollar (İlhanlılar) son verdi.

Orta Çağ devletleri: benzerlik ve farklılık
DevletHükümdar nasıl belirlenir?Merkez yönetimiOrdu
Çin, Sâsânî, BizansÇin, Sâsânî: hanedan; Bizans: kesin veraset kuralı yok (darbe, ordu, senato); yetki Tanrı'danVezir/başbakan, divan, senatoPiyade, zırhlı süvari, thema
Göktürk, UygurKut; hanedan içinde, töreye bağlıToy, hatunÜcretsiz, atlı ordu-millet
Hz. Muhammed, Dört HalifePeygamber; sonra seçimİstişare, Hz. Ömer'den sonra divanGönüllü → maaşlı
Emevi, AbbasiBabadan oğula saltanatDivan; Abbasilerde vezirMaaşlı daimî ordu, donanma, Türk birlikleri
Akılda kalsın: Emevi = saltanat + Arap üstünlüğü + mevali ayrımı. Abbasi = Bağdat + vezir + mevaliye eşitlik + Türk askerleri (Samarra). Ortak benzerlik: Orta Çağ'ın büyük devletlerinin çoğu hükümdarlığı hanedan içinde tuttu.
Yazılıda

Nasıl sorulurBirkaç devletin yönetim ve ordu bilgisini veren bir tablo ya da kaynak verilir; benzerlik ve farklılıkları listelemen ya da Emevilerin yıkılış nedenini mevali politikasıyla açıklaman istenir.

TuzakMevaliyi gayrimüslim sanmak; mevali Müslüman olmuş Arap olmayanlardır.

Tam puan içinBenzerlik ve farklılığı ayrı listele, her maddede iki devleti adıyla an.

⇄Özelliği devletle eşleştir karşılaştırma

?Soru çöz neden-sonuç

Bir kaynakta şöyle deniyor: “Hakları verilmeyen mevali, yönetime karşı çıkanları destekledi. Sonunda Abbasi hareketine katıldı.”

Bu bilgiye göre Emevilerin yıkılışında hangisi etkili olmuştur?

✓ A. Hakları verilmeyen mevali Abbasileri destekledi; ayrımcılık yıkılışı hızlandırdı. B Emevilerde halifelik babadan oğula geçiyordu; C ve D Abbasi dönemine ait özellikleri Emevilere taşıyor.
Yazılı sorusuTablodan yararlanarak Orta Çağ devletlerinin yönetim ve ordu yapıları arasındaki iki benzerliği ve iki farklılığı listeleyiniz. (12 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Benzerlikler: 1) Çin, Sâsânî, Emevi ve Abbasi devletlerinde hükümdarlık çoğunlukla hanedan içinde kalmıştır (Bizans'ta kesin veraset kuralı yoktu). 2) Sâsânî, Emevi ve Abbasilerde devlet işleri divanlarda yürütülmüştür. Farklılıklar: 1) Göktürklerde kağan töreye bağlı ve toya danışan bir hükümdarken Bizans imparatoru kanun koyan ve kiliseyi yöneten mutlak bir hükümdardır. 2) Göktürk ordusu ücretsiz ve atlı bir ordu-milletken Abbasi ordusu maaşlı ve daimî askerlerden oluşur.

  • Birinci benzerlik (devletleri adıyla) — 3 puan
  • İkinci benzerlik — 3 puan
  • Birinci farklılık — 3 puan
  • İkinci farklılık — 3 puan

Emeviler, Abbasiler, karşılaştırma

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Tarih serisindeki İlk Türk-İslam devletleri sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Kavimler Göçü'nden sonra Batı Avrupa'da yönetimi Germen kralları ele aldı. Ancak bu krallar Hristiyanlığı benimsedi, yazışmalarında Latinceyi kullandı ve Roma hukukunun bazı kurallarını uyguladı.

Bu bilgiler en çok hangi yargıyı destekler?

✓ B. Yöneten değişmiş (değişim), ama din, dil ve hukuk Roma'dan devralınmış (süreklilik). A metindeki devralınan mirası görmezden geliyor; C yönetimin Germenlere geçtiğini atlıyor; D metinde olmayan bir egemenlik ilişkisi ekliyor.Kaynak: Orta Çağ'da kitlesel göçler · Göçlerin sonuçları: dört başlık

?Soru 2

Bilge Kağan Yazıtı'nda kağan, aç halkı doyurduğunu, yoksul halkı zengin ettiğini ve az olan halkı çoğalttığını anlatır. Yazıt, kağanın yaşadığı dönemde dikilmiştir.

Bu bilgilere göre,
I. Kağan başarısını halkın refahıyla ölçmüştür.
II. Yazıt, dönemine ait birinci elden bir kaynaktır.
III. Kağan halk tarafından seçilerek göreve gelmiştir.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ D. Kağan başarısını doyurmak, zenginleştirmek, çoğaltmakla anlatıyor (I); yazıt olayların yaşandığı dönemde dikildiği için birinci elden kaynaktır (II). A yalnız içeriğe bakıp kaynağın türünü atlıyor; B ve C metinde hiç geçmeyen bir bilgiyi (kağanın seçimle gelmesi) metne ekliyor.Kaynak: Türklerde konargöçer yaşam · Çadırdan devlete: toplum

?Soru 3

Avrupa Hun hükümdarı Uldız döneminde Doğu Roma baskı altında tutulmuş, Batı Roma ile ise iyi ilişkiler kurulmuştur.

Bu politikayla aşağıdakilerden hangisi amaçlanmış olabilir?

✓ D. Birine baskı yapıp ötekiyle iyi geçinmek, iki Roma'nın Hunlara karşı birlikte durmasını önler. A politikadaki dostluk yanını görmezden geliyor; B vergiye bağlanan devletin Doğu Roma olduğunu karıştırıyor; C metinde olmayan bir ittifakı ekliyor, Germenler zaten Hunlara bağlıydı.Kaynak: Orta Çağ'da kitlesel göçler · 375: Kavimler Göçü ve Attila

?Soru 4

Bir müze rehberinde şu cümleler var:
I. Mısırlılar ölüleri mumyalayarak gömdü.
II. Mısır sanatı Eski Çağ'ın en güzel sanatıdır.
III. Hiyeroglif papirüs üzerine yazılırdı.

Bu cümlelerden hangileri olgu bildirir?

✓ C. Mumyalama ve papirüse yazma kaynaklarla kanıtlanabilen olgulardır. A III'ü atlıyor; B ve D “en güzel” gibi kişisel bir değerlendirmeyi olgu sanıyor, oysa beğeni bir görüştür.Kaynak: Eski Çağ'da hukuk, inanç ve sanat · Mezopotamya ve Mısır: inanç, bilim, sanat

?Soru 5

Bir toplum tanrılarını insan biçiminde ama ölümsüz düşünüyor; onlara tapınak yapıp içine tanrının büyük heykelini koyuyor.

Bu inancın en çok hangi alanın gelişmesine katkı sağladığı söylenebilir?

✓ B. İnsan biçimli tanrılara heykel ve onları koruyan tapınak yapmak, heykel ve mimariyi ilerletti; bu Yunanların özelliğidir. A Mısır'ın ahiret inancıyla, C bozkırın göçebe hayatıyla, D Urartuların coğrafyasıyla ilgilidir.Kaynak: Eski Çağ'da hukuk, inanç ve sanat · Anadolu, Yunan ve Hun: inanç, sanat

?Soru 6

Bozkırdaki Türk topluluklarında hapis cezası çok kısa tutulurdu; ağır suçlar ise ölümle cezalandırılırdı.

Bu durumun konargöçer yaşamla ilişkisini en iyi açıklayan hangisidir?

✓ B. Kalıcı bir hapishane yerleşik hayatın ürünüdür; her mevsim taşınan bir toplum onu kuramaz, bu yüzden ceza kısa ve kesin tutulur. A hapishane yokluğunu suç yokluğuyla karıştırıyor, oysa ağır suçlar vardı; C metindeki ölüm cezasını görmezden geliyor; D metinde olmayan bir yetkiyi ekliyor.Kaynak: Türklerde konargöçer yaşam · Ata sığan düzen: ordu, töre, sanat

?Soru 7

Bir Sümer kralı şu düzenlemeleri yazdırıyor: “Halktan fazla vergi alan görevliler işten çıkarılsın. Güçlü olan, yoksulun evini zorla satın alamasın. Dul ve yetimin malına kimse el koymasın.”

Bu düzenlemelerin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Üç düzenleme de görevlilerin ve güçlülerin halka haksızlık yapmasını yasaklıyor; Urkagina kanunlarının amacı budur. A metinde ticaretle ilgili bir kural yok; C kuralı kral kendisi koyuyor, yetkisini devretmiyor; D düzenlemeler yeni sınıf kurmuyor, zayıfı koruyor.Kaynak: Eski Çağ'da hukuk, inanç ve sanat · Urkagina ve Hammurabi

?Soru 8

Bir köyde haydutlar çoğalmış, kralın askerleri bölgeye uğramaz olmuştur. Köylüler koruma karşılığında hasadın bir bölümünü bölgedeki soyluya vermeyi ve topraktan ayrılmamayı kabul eder.

Bu durum en çok aşağıdakilerden hangisinin sonucudur?

✓ A. Kralın askeri gelmeyince güvenliği yerel soylu sağlıyor; bu, feodalitenin doğduğu ortamdır. B dönemi tersine çeviriyor, ticaret ve şehirler gerilemişti; C metindeki kralın yokluğunu görmezden geliyor; D köylülerin toprağa bağlandığını atlıyor.Kaynak: Orta Çağ'da kitlesel göçler · Batı Roma'nın sonu, feodalite

?Soru 9

Bir öğrenci tahtaya şu topluluk adlarını yazıyor: Avarlar, Bulgarlar, Hazarlar, Peçenekler.

Bu toplulukların ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Dört topluluk da batıya yönelip Karadeniz'in kuzeyi, Balkanlar ve Orta Avrupa'da yaşadı. A Oğuzların yolunu bu topluluklara yüklüyor; B Tabgaçlar gibi Çin'e giren boylarla karıştırıyor; D zamanı kaydırıyor, Avarlar VI. yüzyılda Avrupa'daydı.Kaynak: Orta Çağ'da kitlesel göçler · XI. yüzyıla kadar Türk göçleri

?Soru 10

Bir boy, sonbaharda kışlağa inmeden önce sınırdaki bir pazara at, keçe ve demirden yapılmış koşum takımları götürür. Dönüşte yüklerinde pirinç, darı ve ipekli kumaş vardır.

Bu durumdan aşağıdakilerden hangisi çıkarılabilir?

✓ A. Boy, kendi ürettiği at, keçe ve demir eşyayı tahıl ve ipekle değiştiriyor; eksiğini ticaretle tamamlıyor. B ticaret yapmayı üretim biçiminin değişmesiyle karıştırıyor; C metindeki değiş tokuşu görmezden geliyor; D metinde para geçmiyor, mal mala değiştiriliyor.Kaynak: Türklerde konargöçer yaşam · Sürü, keçe ve demir: geçim
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Tarih soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →