Eski Çağ'da hukuk, inanç ve sanat: Hammurabi'den balbala

Yazılı kanunlar ve yazısız töre toplumsal düzeni nasıl korudu? Mezopotamya'dan Türkistan'a inançların bilime ve sanata yansıması: ziggurat, piramit, kurgan, balbal.

5 durak9. sınıf · 2. dönem
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MÖ 2350 – MÖ 1750 · MEZOPOTAMYA, MISIR

Yazılı kanunların doğuşu: Urkagina'dan Hammurabi'ye

MEB 9. sınıf · Eski Çağ Medeniyetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHititler, Romalılar ve Asya Hunları nasıl yönetilirdi, orduları nasıldı?Bağlantılı konudan (Tarım Devrimi ve Eski Çağ'da yönetim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hititlerde kral Fırtına Tanrısı'nın temsilcisiydi ama Pankuş adlı bir meclis de vardı; ordu savaş arabası ve piyadeye dayanıyordu. Roma krallıktan cumhuriyete, sonra imparatorluğa geçti; ordusu maaşlı lejyonlardan oluşuyordu. Asya Hun Devleti'nde kağan kut anlayışıyla yönetti, kurultaya danıştı; Mete Han ordusunu onlu sisteme göre düzenledi.

Hitit, Roma ve Asya Hun

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İlk yazılı kanunlar nelerdir, Urkagina ve Hammurabi kanunlarının özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Bilinen ilk yazılı kanunları Sümer şehri Lagaş'ın kralı Urkagina, halkı yöneticilerin haksızlığından korumak için yaptırdı. Babil kralı Hammurabi ise 282 maddelik kanunlarında kısasa kısas ilkesini uyguladı. Mezopotamya'da hukukun kaynağı dindi; cezalar kişinin toplumdaki yerine göre değişiyordu.

Okulunda kurallar yalnız öğretmenin aklında olsaydı her sınıfta başka türlü uygulanırdı. Kurallar duvara asıldığı anda herkes neyin yasak olduğunu ve cezasını bilir. Yazılı kanun da böyle bir duvar panosudur.

Neden kanun gerekti?

Tarım Devrimi ve Eski Çağ'da yönetim sayfasında kalabalık şehirlerin ve sosyal sınıfların doğduğunu gördük. Mülkiyet, miras, borç ve kavga arttıkça anlaşmazlıkları çözecek ortak kurallar gerekti. Hukuk, toplumu düzenleyen ve devletin uyguladığı kuralların bütünüdür. Mezopotamya'da kralların tanrılar adına yönettiğine inanıldığı için kanunların kaynağı da dindi.

Urkagina: ilk yazılı kanunlar

Yaklaşık MÖ 2350'de Lagaş kralı Urkagina, bilinen ilk yazılı kanunları kil bir koni üzerine yazdırdı. Bu kanunlar daha çok bir düzeltme listesidir. Haksız vergi alan görevliler kaldırıldı, güçlülerin yoksulun malına el koyması yasaklandı, dul ve yetimler korundu. Urkagina'nın amacı yöneticilerin keyfî davranışına sınır koyup toplumsal düzeni sağlamaktı.

Hammurabi: göze göz, dişe diş

MÖ XVIII. yüzyılda Babil kralı Hammurabi, Sümer geleneğinden yararlanarak 282 maddelik kanunlarını çivi yazısıyla bir taş stele kazıttı. Bu kanunlar ticaretten aileye, inşaattan sağlığa kadar pek çok konuyu düzenledi. Temel ilke kısasa kısastı: suçluya, yaptığı zararın aynısı ceza olarak verilirdi. Örneğin özensiz yapılan bir ev çöküp sahibini öldürürse ustası da ölümle cezalandırılırdı.

Ama bu eşitlik herkes için değildi. Aynı suçun cezası mağdurun soylu, sıradan yurttaş ya da köle olmasına göre değişiyordu. Malı olmayan hırsız ise ağır cezayla karşılaşabiliyordu. Yazılı kanun, kuralı herkese görünür kıldı; ama herkesi eşit saymadı.

Yazılı kanun, iki bin yıl içinde Mezopotamya'dan Anadolu'ya ve Avrupa'ya yayıldı.Görsel: Sınav Defteri

Mısır ve yargılama usulleri

Mısır'da firavunun görevlerinden biri adaleti sağlamaktı; ancak yazılı kanun metinleri günümüze ulaşmadı. Eski Çağ'da suçun nasıl kanıtlanacağı da farklıydı: Mezopotamya'da bazen sanık nehre atılır, batmazsa suçsuz sayılırdı. Bu yöntem, kanıtın yerine tanrıların yargısına güvenildiğini gösterir.

Akılda kalsın: Urkagina = ilk yazılı kanun + halkı koruma. Hammurabi = 282 madde + kısasa kısas + sınıfa göre ceza. Mezopotamya hukukunun kaynağı din.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir kanundan iki üç madde verilir; maddelerden hukukun toplumsal düzeni nasıl sağladığına dair çıkarım yapman ve çıkarımını maddedeki bir ifadeyle kanıtlaman istenir.

TuzakKısasa kısas ilkesini “herkes eşittir” diye yorumlamak; ceza mağdurun sınıfına göre değişiyordu.

Tam puan için“çıkarım + kanıt” biçiminde yaz, yani her yargının yanına onu destekleyen maddeyi koy.

▭Boşluk doldurma Mezopotamya hukuku

Bilinen ilk yazılı kanunları Lagaş kralı yaptırdı. Babil kralı Hammurabi'nin kanunlarında suçluya yaptığının aynısını uygulayan ilkesi esastı. Mezopotamya'da kanunların kaynağı idi.

Urkaginakısasa kısasdintöreSolon

?Soru çöz kanun metni

Bir Sümer kralı şu düzenlemeleri yazdırıyor: “Halktan fazla vergi alan görevliler işten çıkarılsın. Güçlü olan, yoksulun evini zorla satın alamasın. Dul ve yetimin malına kimse el koymasın.”

Bu düzenlemelerin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Üç düzenleme de görevlilerin ve güçlülerin halka haksızlık yapmasını yasaklıyor; Urkagina kanunlarının amacı budur. A metinde ticaretle ilgili bir kural yok; C kuralı kral kendisi koyuyor, yetkisini devretmiyor; D düzenlemeler yeni sınıf kurmuyor, zayıfı koruyor.

1. Bir soylu, başka bir soylunun dişini kırarsa onun da dişi kırılır.
2. Bir soylu, sıradan bir yurttaşın dişini kırarsa üçte bir mina gümüş öder.
3. Bendini sağlam tutmayan birinin yüzünden su tarlaları basarsa o kişi yok olan tahılın bedelini öder.

Örnek kaynak: Hammurabi kanunlarından sadeleştirilerek uyarlanmıştır.
Yazılı sorusuKaynakta Hammurabi kanunlarından üç madde verilmiştir. a) Bu maddelerden hukukun toplumsal düzeni nasıl sağladığına dair bir çıkarım yapınız ve çıkarımınızı bir maddeyle kanıtlayınız. b) Hammurabi kanunlarında bütün insanların eşit sayılıp sayılmadığını maddelerden bir kanıtla yorumlayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Kanunlar, zarar verenin zararı karşılamasını şart koşarak anlaşmazlığı kavga yerine kurala bağlamıştır. Örneğin 3. maddede bendini korumayan kişi, yok olan tahılı ödemek zorundadır. Kısasa kısas ilkesi de cezayı caydırıcı yaparak suçu önlemeyi amaçlar (1. madde). b) İnsanlar eşit sayılmamıştır. Aynı suç soyluya karşı işlenince kısasla (1. madde), sıradan yurttaşa karşı işlenince yalnız para cezasıyla (2. madde) cezalandırılmıştır; ceza mağdurun sınıfına göre değişmiştir.

  • Toplumsal düzene dair doğru çıkarım (zararı ödetme ya da caydırıcılık) — 3 puan
  • Çıkarımı kaynaktaki bir maddeyle kanıtlamak — 3 puan
  • Eşitsizliği 1. ve 2. maddeden kanıtla yorumlamak — 4 puan

Urkagina ve Hammurabi

Cevabın nasıldı?
MÖ XVII. YY – MÖ V. YY · ANADOLU, AVRUPA, TÜRKİSTAN

Hitit kanunları, 12 Levha ve töre: üç farklı adalet

MEB 9. sınıf · Eski Çağ Medeniyetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİlk yazılı kanunlar nelerdir, Urkagina ve Hammurabi kanunlarının özellikleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bilinen ilk yazılı kanunları Sümer şehri Lagaş'ın kralı Urkagina, halkı yöneticilerin haksızlığından korumak için yaptırdı. Babil kralı Hammurabi ise 282 maddelik kanunlarında kısasa kısas ilkesini uyguladı. Mezopotamya'da hukukun kaynağı dindi; cezalar kişinin toplumdaki yerine göre değişiyordu.

Urkagina ve Hammurabi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hitit kanunları, Roma'nın 12 Levha Kanunları ve Türk töresinin özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Hitit kanunları cezada daha çok tazminat ve para cezası öngördü, tarımı korudu ve zamanla güncellendi. Roma'nın 12 Levha Kanunları soylular ile halk arasındaki mücadele sonunda yazıya geçirildi. Türklerin töresi ise yazısız, kurultayda belirlenen ve hükümdar dahil herkesi bağlayan kurallardı.

Bir maçın kurallarını hakem kafasına göre uygularsa oyuncular itiraz eder. “Kurallar yazılsın, herkes görsün” istemi, Roma'da da yüzyıllar önce aynı nedenle doğdu.

Hititler: zararı ödeten hukuk

Hititler, Mezopotamya'dan etkilenerek yaklaşık 200 maddelik kanunlarını kil tabletlere yazdı. Mezopotamya'dan farklı olarak ölüm ve sakatlama cezaları azdı; zararın bedelini ödetmek esastı. Örneğin kazara birini öldüren, ölenin ailesine bakmakla ve bedel ödemekle yükümlüydü. Tarlaya, hayvana ve hasada verilen zarara dair maddeler çoktu; çünkü toplumun geçimi tarıma dayanıyordu. Kanunlar ihtiyaca göre değiştirilip yeni maddeler eklendi.

Roma: 12 Levha Kanunları

Roma'da soylular (patrisyenler) kanunları kendi bildikleri gibi uyguluyor, halk (plebler) haksızlığa uğruyordu. Halkın uzun mücadelesi sonunda kurallar on iki bronz levhaya yazıldı ve meydana kondu. Böylece kimse kanunu bilmediğini öne süremedi. 12 Levha Kanunları mülkiyet hakkına ve sınıflar arasında eşitlik ilkesine önem verdi; modern hukukun temellerinden biri sayılır. Yine de cezalar köle ile yurttaş için aynı değildi.

Türkler: herkesi bağlayan töre

Türkistan'da toplumu yazısız kurallar düzenliyordu: töre. Töre kurultayda belirlenir, kurultay kararları zamanla töreye dönüşürdü. Kağan da dahil herkes töreye uymak zorundaydı. Eşit suça eşit ceza verilir, adalet ve eşitlik gözetilirdi. Konargöçer hayat yüzünden uzun süreli hapis yoktu; isyan, askerden kaçma ve cinayet gibi ağır suçlar ölümle cezalandırılırdı. Kısa ve kesin kurallar caydırıcıydı.

Hukuk düzeni nasıl sağladı?

Bütün bu farklara rağmen Eski Çağ hukuklarının amacı aynıydı: anlaşmazlığı kavga yerine kurala bağlamak. Kural herkesçe bilinince güçlü olan keyfine göre davranamaz, zayıf olan da hakkını arayabilir. Ceza caydırıcı olduğu için suç azalır. Mülkiyet ve aile korunduğu için insanlar geleceğe güvenle bakar. Hukuk bu yüzden devletin ordusu kadar önemli bir dayanağıdır.

Eski Çağ'da hukuk: karşılaştırma
HukukYazılı mı?Öne çıkan özellikCeza anlayışı
Urkagina, HammurabiYazılıDin kaynaklı, halkı korumaKısasa kısas, sınıfa göre
HititYazılıTarımı koruma, güncellenirTazminat, para cezası
12 Levha (Roma)YazılıHalkın mücadelesiyle, mülkiyetStatüye göre değişir
Töre (Türk)YazısızKurultayda belirlenir, kağanı da bağlarEşit suça eşit ceza, kısa hapis
Akılda kalsın: Hitit = tazminat. Roma = sınıf mücadelesinden doğan yazılı kanun. Türk = yazısız töre, kağanı da bağlar.
Yazılıda

Nasıl sorulurDoğrudan ya da iki medeniyetin kanun maddeleri, bir karşılaştırma tablosu verilerek sorulur; yazılı ve yazısız hukuku karşılaştırman, hukukun toplumsal düzeni sağlamadaki rolüne ilişkin çıkarımda bulunman istenir.

TuzakYazısız hukuku “kuralsızlık” sanmak; töre yazısızdı ama herkes için bağlayıcıydı.

Tam puan içinKarşılaştırmada aynı ölçütü kullan (kaynak, yazılı olma, ceza anlayışı) ve en az bir benzerlik yaz: hepsi düzeni korumayı amaçlar.

↕Kronolojik sıralama kanunlar

  1. Hititler kanunlarını kil tabletlere yazıyor
  2. Lagaş'ta Urkagina kanunları yazılıyor
  3. Roma'da 12 Levha Kanunları meydana konuyor
  4. Hammurabi kanunları taş stele kazınıyor

?Soru çöz karşılaştırma

I. Kurallar kurultayda belirlenir ve hükümdarı da bağlar.
II. Kurallar on iki bronz levhaya yazılıp herkesin görebileceği yere konur.
III. Zarar veren, zararın bedelini öder; ölüm cezası azdır.

Bu özellikler sırasıyla hangi hukuk anlayışlarına aittir?

✓ D. Kurultay ve hükümdarı bağlayan kural töredir; bronz levhalar Roma'nın 12 Levha Kanunları'dır; tazminat ağırlıklı ceza Hitit hukukudur. A kısas ilkeli Hammurabi'yi töreyle karıştırıyor; B ve C sıralamayı karıştırıyor, kurultayı Türklerden başkasına veriyor.
Yazılı sorusuEski Çağ'da Hititlerin yazılı kanunları ile Türklerin yazısız töresini kaynakları ve ceza anlayışları yönünden karşılaştırınız. Her iki hukukun da toplumsal düzeni sağlamadaki ortak rolünü yazınız. (12 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Kaynak yönünden Hitit kanunları kil tabletlere yazılmış, Mezopotamya'dan etkilenmiş ve zamanla güncellenmiştir. Türk töresi ise yazısızdır, kurultayda belirlenir ve kağan dahil herkesi bağlar. Ceza anlayışı yönünden Hititler ölüm cezasını az kullanmış, daha çok tazminat ve para cezası vermiştir. Türklerde ise uzun süreli hapis yoktur, eşit suça eşit ceza verilir ve ağır suçlar ölümle cezalandırılır. Her iki hukuk da kuralları herkes için bağlayıcı kılarak anlaşmazlıkları çözmeyi ve suçu önleyerek toplumsal düzeni korumayı amaçlamıştır.

  • Kaynak karşılaştırması (yazılı tablet / yazısız, kurultay) — 4 puan
  • Ceza anlayışı karşılaştırması (tazminat / eşit ceza, ağır suça ölüm) — 4 puan
  • Ortak rolü (düzeni korumak, suçu önlemek) — 4 puan

Hitit, 12 Levha ve töre

Cevabın nasıldı?
ESKİ ÇAĞ · AİLE HUKUKU

Aile ve kadın: kanunlar aileyi nasıl korudu?

MEB 9. sınıf · Eski Çağ Medeniyetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHitit kanunları, Roma'nın 12 Levha Kanunları ve Türk töresinin özellikleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hitit kanunları cezada daha çok tazminat ve para cezası öngördü, tarımı korudu ve zamanla güncellendi. Roma'nın 12 Levha Kanunları soylular ile halk arasındaki mücadele sonunda yazıya geçirildi. Türklerin töresi ise yazısız, kurultayda belirlenen ve hükümdar dahil herkesi bağlayan kurallardı.

Hitit, 12 Levha ve töre

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eski Çağ medeniyetlerinde aile ve kadının hukuktaki yeri nasıldı?

Kısa cevap: Eski Çağ medeniyetlerinin hepsi aileyi toplumun temeli saydı ve evlilik, miras, boşanma gibi konuları düzenledi. Mezopotamya ve Roma'da hukuk erkeğin lehineydi; Roma'da kadın ancak bir vasi aracılığıyla hak kullanabildi. Hititlerde evlilik sözleşmesi kadının haklarını korudu; Türklerde kadın ailenin eşit üyesi kabul edildi.

Bugün nüfus kâğıdında anne ve babanın adı yan yana yazar. Eski Çağ'da ise bir kadının hakkı, yaşadığı medeniyete göre çok farklı olabiliyordu.

Neden aile hukuku?

Tarım ve yerleşik hayatla birlikte tarla, ev ve sürü gibi kalıcı mallar ortaya çıktı. Bu malların kimden kime geçeceği, evliliğin nasıl kurulup bozulacağı, çocuğun kime bırakılacağı soruları kanunların konusu oldu. Aileyi korumak, mülkiyeti ve toplumun devamını korumak demekti. Bu yüzden Eski Çağ kanunlarının önemli bir bölümü aile hukukudur. Aile kanunları, bir toplumun kadına, çocuğa ve yaşlıya nasıl baktığını da gösteren aynalardır.

Mezopotamya ve Roma: babanın evi

Sümer ve Babil kanunları evlilik, evlat edinme, miras, boşanma, velayet ve nafaka gibi konuları ayrıntılı düzenledi. Ama kurallar erkeklerin lehineydi; ataerkil, yani babanın otoritesine dayanan bir aile yapısı vardı. Roma'da ise ailenin başı paterfamilias denen en yaşlı erkekti. Evlenen kadın kocasının babasının otoritesi altına girerdi. Kadınlar ekonomik ve sosyal haklarını kendileri değil, bağlı oldukları vasi aracılığıyla kullanabilirdi.

Hititler ve Türkler: daha dengeli aile

Hititler aileye çok önem verdi. Evlilik bir sözleşmeyle kurulur, bu sözleşme kadının, erkeğin ve doğacak çocukların haklarını korurdu. Hitit kadınları ebe, şifacı ve işçi olarak çalışma hayatında da yer aldı. Türklerde aile devletin temeli sayıldı. Aile ataerkildi; ama babanın yetkisi sınırsız değildi. Babanın görevi ailesini korumak, geçimini sağlamak ve çocuklarını yetiştirmekti. Konargöçer hayatta iş bölümü ortak olduğu için kadın ailenin eşit bir üyesiydi.

Medeniyet havzalarında aile ve kadın
HavzaAile yapısıKadının konumu
MezopotamyaAtaerkil; ayrıntılı aile kanunlarıKurallar erkek lehine
Anadolu (Hitit)Evlilik sözleşmesiHakları korunur, çalışma hayatında
Avrupa (Roma)Paterfamilias otoritesiHakları vasi aracılığıyla
TürkistanAtaerkil ama baba yetkisi sınırlıAilenin eşit üyesi
Akılda kalsın: Mezopotamya ve Roma = babanın evi (kurallar erkek lehine). Hitit = evlilik sözleşmesi. Türk = kadın eşit üye, baba sınırlı.
Yazılıda

Nasıl sorulurDoğrudan ya da aileyle ilgili kanun maddeleri, bir tablo verilerek sorulur; kadının konumunu karşılaştırman ve hukuki düzenlemelerin aileye verdiği önemi açıklaman istenir.

Tuzak“ataerkil” sözcüğünü bütün medeniyetlere aynı biçimde uygulamak; Türklerde babanın yetkisi sınırlıydı, Roma'da çok geniş.

Tam puan içinHer medeniyet için bir kanıt yaz (paterfamilias, evlilik sözleşmesi vb.).

⇄Özelliği medeniyetle eşleştir aile ve kadın

?Soru çöz çıkarım

Eski Çağ medeniyetlerinin neredeyse hepsinde evlilik, miras, boşanma ve velayetle ilgili kanunlar bulunmaktadır.

Bu durum en çok neyi gösterir?

✓ A. Aileyi düzenleyen kurallar her yerde var; demek ki aile, toplumun ve mülkiyetin devamı için korunması gereken temel kurum sayılmış. B ortak konuyu ortak sonuçla karıştırıyor, kadının konumu medeniyetten medeniyete değişiyordu; C yazılı aile kanunlarını görmezden geliyor; D miras kanunu mülkiyet olmadan anlaşılamaz.
Yazılı sorusuEski Çağ'da Roma ve Türk toplumlarında kadının aile içindeki konumunu karşılaştırınız. Hukuki düzenlemelerin aileye verdiği önemi bir gerekçeyle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Roma'da aile, paterfamilias denen en yaşlı erkeğin otoritesine bağlıydı. Kadın evlenince kocasının babasının otoritesine girer ve haklarını ancak bir vasi aracılığıyla kullanabilirdi. Türklerde ise aile ataerkil olsa da babanın yetkisi sınırlıydı ve kadın ailenin eşit bir üyesi kabul edilirdi. Eski Çağ kanunlarında aileye geniş yer verilmesinin nedeni, aileyi korumanın mülkiyetin, mirasın ve toplumun devamını korumak anlamına gelmesidir.

  • Roma'da kadının konumu — 3 puan
  • Türklerde kadının konumu — 3 puan
  • Aileye verilen önemin gerekçesi — 4 puan

Aile ve kadın

Cevabın nasıldı?
MÖ 3200 – MÖ 612 · MEZOPOTAMYA, MISIR

Ziggurattan piramide: inanç bilimi ve sanatı nasıl şekillendirdi?

MEB 9. sınıf · Eski Çağ Medeniyetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEski Çağ medeniyetlerinde aile ve kadının hukuktaki yeri nasıldı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Eski Çağ medeniyetlerinin hepsi aileyi toplumun temeli saydı ve evlilik, miras, boşanma gibi konuları düzenledi. Mezopotamya ve Roma'da hukuk erkeğin lehineydi; Roma'da kadın ancak bir vasi aracılığıyla hak kullanabildi. Hititlerde evlilik sözleşmesi kadının haklarını korudu; Türklerde kadın ailenin eşit üyesi kabul edildi.

Aile ve kadın

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mezopotamya ve Mısır'da inanç ile bilim ve sanat arasında nasıl bir ilişki vardı?

Kısa cevap: Eski Çağ'da bilim ve sanat çoğunlukla inancın hizmetindeydi. Sümerler tanrılar için zigguratlar yaptı, bu tapınaklarda gökyüzünü gözleyip ay takvimini hazırladı. Ölümden sonra hayata inanan Mısırlılar bedeni korumak için mumyalama yaptı ve tıpta ilerledi; firavun için yapılan piramitler geometride ustalaştırdı.

Bayram tarihlerini önceden bilmek için takvime bakarsın. Eski Çağ insanı da tanrılarının bayramlarını doğru günde kutlamak için gökyüzünü izledi; böylece astronomi doğdu.

Mezopotamya: tapınak hem okul hem rasathane

Mezopotamya halkları çok tanrılıydı; her şehrin koruyucu tanrısı vardı. Tanrılar için basamaklı, çok katlı tapınaklar yapıldı: ziggurat. Ziggurat yalnız ibadet yeri değildi; ürünlerin saklandığı depo, yazının öğretildiği okul, kayıtların tutulduğu arşiv ve gök cisimlerinin izlendiği rasathaneydi. Sümerler bu gözlemlerle Ay'ın evrelerine dayanan takvimi hazırladı ve çivi yazısını geliştirdi.

Asurlular Sümer geleneğini sürdürdü; baş tanrıları Assur'du. Saray duvarlarını savaş ve av sahnelerini anlatan kabartmalarla süslediler. Kapılara insan başlı, kanatlı boğa heykelleri, yani lamassular koydular. Bu eserler hem tanrıları onurlandırmak hem de kralın gücünü gösterip düşmana korku salmak içindi. Asurlular astronomi ve tıp bilgilerini kil tabletlere kaydetti.

Mısır: öbür dünya için bilim

Mısırlılar da çok tanrılıydı ve firavunu tanrı-kral sayıyordu. En güçlü inançları ölümden sonra yeni bir hayatın başlayacağıydı. Bu inanç bilimi doğrudan etkiledi: bedeni korumak için mumyalama geliştirildi, bu da insan vücudunu tanımayı ve tıbbı ilerletti. Firavun için yapılan dev piramitler geometri ve matematikte büyük ustalık istedi. Nil'in taşkın zamanını bilme ihtiyacı yılı 365 güne bölen güneş takvimini doğurdu.

Mısırlılar hiyeroglif denen resim yazısını Nil kıyısında yetişen papirüs bitkisinden yaptıkları kâğıda yazdı. Tapınak ve mezar duvarları fresklerle süslendi; bu resimler hem tanrıları hem de çiftçilerin gündelik hayatını anlatır.

Soldan sağa okunur: bir inanç bir eseri, eser de bir bilim dalını doğurur.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Mezopotamya: ziggurat → astronomi → ay takvimi. Mısır: ahiret → mumya → tıp, firavun → piramit → geometri, Nil → güneş takvimi.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir eserin (ziggurat, piramit, lamassu) görseli ya da bir kaynak metin verilir; o medeniyetin inancı ile bilim ve sanat anlayışı arasındaki ilişkiyi açıklaman istenir. Bazen metindeki olgu ve görüş cümlelerini ayırman beklenir.

TuzakEseri yalnız “süs” ya da “mezar” diye anlatıp hangi bilgiyi gerektirdiğini atlamak.

Tam puan için“inanç → eser → bilim” zincirini tam kur: “Ölümden sonra hayata inandıkları için mumyaladılar, bu da tıbbı geliştirdi.”

⇄Eseri anlamıyla eşleştir inanç · bilim · sanat

?Soru çöz olgu · görüş

Bir müze rehberinde şu cümleler var:
I. Mısırlılar ölüleri mumyalayarak gömdü.
II. Mısır sanatı Eski Çağ'ın en güzel sanatıdır.
III. Hiyeroglif papirüs üzerine yazılırdı.

Bu cümlelerden hangileri olgu bildirir?

✓ C. Mumyalama ve papirüse yazma kaynaklarla kanıtlanabilen olgulardır. A III'ü atlıyor; B ve D “en güzel” gibi kişisel bir değerlendirmeyi olgu sanıyor, oysa beğeni bir görüştür.

Mısırlılar, ölen kişinin ruhunun bir gün bedenine döneceğine inanırdı. Bu yüzden ustalar ölünün iç organlarını çıkarır, bedeni natron denen bir tuz karışımıyla kurutur ve keten sargılarla sarardı. Bu işi, insan vücudunu iyi tanıyan ve yıllarca usta yanında yetişmiş kişiler yapardı.

Örnek kaynak: Sınav Defteri için yazıldı.
Yazılı sorusuKaynakta Eski Mısır'daki bir uygulama anlatılmaktadır. a) Bu uygulamanın hangi inançtan doğduğunu kaynaktan bir kanıtla yazınız. b) Uygulamanın bilimin gelişmesine katkısını açıklayınız. c) Mısır'da inancın bilimi etkilediğine kaynakta geçmeyen bir örnek veriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Bu uygulama mumyalamadır; ölümden sonra hayat inancından doğmuştur: kaynağa göre ruh bedene döneceği için beden korunur. b) Ustalar organları çıkarırken insan vücudunu yakından tanıdı; bu bilgi tıbbın ve anatominin gelişmesini sağladı. c) Firavun tanrı-kral sayıldığı için onun adına piramitler yapıldı; bu yapılar geometri ve matematikte büyük ustalık gerektirdi.

  • a) İnanç ve kaynaktan kanıt — 3 puan
  • b) Tıp ve anatomiye katkı — 3 puan
  • c) Kaynak dışı ikinci örnek (tanrı-kral → piramit → geometri) — 4 puan

Mezopotamya ve Mısır: inanç, bilim, sanat

Cevabın nasıldı?
MÖ XVII. YY – MS II. YY · ANADOLU, AVRUPA, TÜRKİSTAN

Bin tanrılı Hititlerden Gök Tanrı'ya: inanç, bilim ve sanat

MEB 9. sınıf · Eski Çağ Medeniyetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMezopotamya ve Mısır'da inanç ile bilim ve sanat arasında nasıl bir ilişki vardı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Eski Çağ'da bilim ve sanat çoğunlukla inancın hizmetindeydi. Sümerler tanrılar için zigguratlar yaptı, bu tapınaklarda gökyüzünü gözleyip ay takvimini hazırladı. Ölümden sonra hayata inanan Mısırlılar bedeni korumak için mumyalama yaptı ve tıpta ilerledi; firavun için yapılan piramitler geometride ustalaştırdı.

Mezopotamya ve Mısır: inanç, bilim, sanat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hititler, Urartular, Yunanlar ve Hunların inançları ile bilim ve sanat anlayışları nasıldı?

Kısa cevap: Hititler çok tanrılıydı ve kaya kabartmalarıyla tanrılarını anlattı. Urartular savaş tanrısı Haldi'ye inandı, kaleler ve su kanallarıyla öne çıktı. Yunanlar tanrılarını insan biçiminde düşündüğü için heykel ve tapınakta ustalaştı, astronomiyi bilim yaptı. Hunlar Gök Tanrı'ya ve ahirete inandı; kurgan, balbal ve hayvan motifli taşınabilir eşyalar bıraktı.

Müzede yan yana duran bir Hitit kabartması, bir Yunan heykeli ve bir bozkır kemer tokası, farklı inançların ve yaşam biçimlerinin ürünüdür.

Anadolu: Hititler ve Urartular

Hititler binlerce tanrıya inandı; komşu kavimlerin tanrılarını da benimsediler. Tanrılarını insan özellikleriyle düşünüp onlar için tapınaklar ve Yazılıkaya'daki gibi kaya kabartmaları yaptılar. Anadolu, Mezopotamya ve Mısır sanatını harmanlayarak özgün bir sanat yarattılar.

Van merkezli Urartuların baş tanrısı savaş tanrısı Haldi'ydi. Dağlık coğrafyada tarım yapabilmek için baraj ve su kanalları yaptılar; bazıları hâlâ kullanılır.

Yunanlar: insan biçimli tanrılar

Antik Yunanlar tanrılarını insan biçiminde, ama ölümsüz düşündü. Bu yüzden onlar için büyük heykeller ve bu heykelleri koruyan tapınaklar yaptılar; mimari ve heykelde ustalaştılar. Mısır ve Mezopotamya'dan aldıkları bilgiyi kurama dönüştürdüler; astronomi ayrı bir bilim dalı oldu. Hipokrat, hastalıkların doğal nedenlerle ortaya çıktığını savunarak tıbbı dinden ayırdı.

Türkistan: Gök Tanrı ve bozkır sanatı

Eski Çağ Türkleri tek yaratıcı Gök Tanrı'ya inandı; atalarının ruhlarına, yere ve suya da saygı gösterdi. Ölümden sonra hayata inandıkları için ölülerini atları ve eşyalarıyla kurgan denen mezarlara gömdüler, çevresine balbal taşları diktiler. Konargöçer hayat sanatı da biçimlendirdi: kemer tokası, hançer ve at koşumu gibi taşınabilir eşyalar birbiriyle mücadele eden hayvan figürleriyle süslendi. Bu tarza hayvan üslubu denir.

Dört medeniyet: inanç → eser
MedeniyetİnançBilimSanat
HititBin tanrılıAstronomi, tıp; çivi yazısı (tablet), hiyeroglif (anıt)Kaya kabartması, mühür
UrartuSavaş tanrısı HaldiBaraj, su kanalıKale, maden işçiliği
Yunanİnsan biçimli tanrılarAstronomi; Fenike'den alınan alfabe; Hipokrat'la tıpHeykel, tapınak, vazo; tanrılar adına olimpiyat
HunGök Tanrı, atalar, ahiretOn İki Hayvanlı Türk TakvimiKurgan, balbal, hayvan üslubu, Pazırık halısı
Akılda kalsın: Yunan: insan biçimli tanrı → heykel. Hun: ahiret → kurgan, balbal; göç → taşınabilir sanat. Urartu: dağ → kanal, kale.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir eser görseli ya da kaynak metin verilir; o toplumun inancı ile bilim ve sanat anlayışı arasındaki ilişkiyi açıklaman veya kaynaktaki bilgileri inanç, bilim ve sanat diye sınıflandırman istenir.

TuzakBozkır sanatını “gelişmemiş” saymak; mimari yerine taşınabilir eşyada gelişti.

Tam puan içinİnancı, yaşam biçimini ve eseri tek bir neden-sonuç cümlesinde birleştir.

▭Boşluk doldurma inanç ve sanat

Urartuların baş tanrısı, savaş tanrısı 'dir. Eski Türkler ölülerini atları ve eşyalarıyla birlikte adı verilen mezarlara gömdü. Kemer tokalarını birbiriyle mücadele eden hayvan figürleriyle süsleme tarzına denir.

Haldikurganhayvan üslubuzigguratAssur

?Soru çöz ilişki

Bir toplum tanrılarını insan biçiminde ama ölümsüz düşünüyor; onlara tapınak yapıp içine tanrının büyük heykelini koyuyor.

Bu inancın en çok hangi alanın gelişmesine katkı sağladığı söylenebilir?

✓ B. İnsan biçimli tanrılara heykel ve onları koruyan tapınak yapmak, heykel ve mimariyi ilerletti; bu Yunanların özelliğidir. A Mısır'ın ahiret inancıyla, C bozkırın göçebe hayatıyla, D Urartuların coğrafyasıyla ilgilidir.
ölü · atı · eğerikemer tokası · kaplar Toprak yığınıDikili taşlarMezar odası (kesit)
Yazılı sorusuGörselde Eski Çağ Türklerine ait bir mezarın kesiti verilmiştir. a) Bu mezar türünün ve çevresine dikilen taşların adını yazınız. b) Mezar odasındakilerden yola çıkarak Türklerin inancı hakkında bir çıkarım yapınız. c) Konargöçer yaşamın Türk sanatına etkisini bir örnekle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Mezar türü kurgan, çevresine dikilen taşlar balbaldır. b) Ölünün atı ve eşyalarıyla gömülmesi, Türklerin ölümden sonra hayatın sürdüğüne inandığını gösterir; ölünün öbür dünyada da bunlara ihtiyaç duyacağı düşünülmüştür. c) Konargöçer Türkler büyük yapılar yerine kemer tokası, hançer, at koşumu gibi taşınabilir eşyalar üretti ve bunları birbiriyle mücadele eden hayvan figürleriyle süsledi (hayvan üslubu).

  • a) Kurgan ve balbal — 2 puan
  • b) At ve eşyadan ahiret inancı çıkarımı — 4 puan
  • c) Taşınabilir eşya ve hayvan üslubu — 4 puan

Anadolu, Yunan ve Hun: inanç, sanat

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Tarih serisindeki İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir kazıda bol miktarda büyük tahıl çömleği, tarlaların kime ait olduğunu gösteren kil tabletler ve tapınağa ödenen ürünlerin listesi bulunuyor.

Bu buluntular birlikte değerlendirildiğinde hangisine ulaşılabilir?

✓ A. Depolanan fazla tahıl ve ödenen ürünlerin listesi, artı ürünün kayıt tutmayı gerektirdiğini gösterir. B avcı-toplayıcıyı tarımla karıştırıyor, büyük tahıl depoları yerleşik çiftçiliğin izidir; C sırayı ters çeviriyor; D tarlaların sahibini ve tapınağa ödemeyi gösteren tabletleri görmezden geliyor.Kaynak: Tarım Devrimi ve Eski Çağ'da yönetim · Taş aletten yazıya

?Soru 2

Bir okulun tarih kulübü, mahalledeki yaşlılarla görüşüp eski bayram ve düğün geleneklerini kaydediyor; topladıkları anıları bir sergide mahalleliyle paylaşıyor.

Bu çalışma tarih öğrenmenin en çok hangi faydasıyla ilişkilidir?

✓ B. Gelenekleri kaydedip paylaşmak, toplumun ortak hafızasını ve değerlerini yaşatır. A tarihte deney yapılamayacağını unutuyor; C geçmişin olduğu gibi yeniden yaşanabileceğini sanıyor; D tarihin konusunu yalnız yöneticilere indiriyor, oysa sıradan insanların hayatı da tarihtir.Kaynak: Tarih öğrenmek ve tarihin doğası · Tarih neden öğrenilir?

?Soru 3

Bir Neolitik yerleşimde kazıcılar şunları buluyor: tahıl ambarları, çevreyi saran kalın bir duvar ve diğerlerinden çok daha büyük, zengin eşyalı birkaç ev.

Bu buluntulara göre,
I. Artı ürün depolanmıştır.
II. Biriken zenginliği korumak gerekmiştir.
III. Toplumda herkes eşit varlığa sahiptir.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ B. Ambarlar artı ürünün depolandığını, savunma duvarı zenginliği koruma ihtiyacını gösterir. A duvarın anlamını atlıyor; C ve D büyük ve zengin evleri görmezden gelip eşitlik varsayıyor, oysa bu evler sınıf farkının işaretidir.Kaynak: Tarım Devrimi ve Eski Çağ'da yönetim · Artı ürün: köyden devlete

?Soru 4

Bir araştırmacı, köyündeki eski bir caminin kitabesini okuyor. Kitabedeki yapım yılının, köyün kayıtlarındaki bir tamir tarihinden sonra geldiğini fark ediyor ve iki bilgiden hangisinin doğru olduğunu araştırıyor.

Araştırmacı tarihsel bilginin üretim sürecinin hangi aşamasındadır?

✓ C. İki kaynak arasındaki çelişkiyi fark edip hangisinin güvenilir olduğunu araştırmak sorgulamadır. A konu çoktan belirlenmiş, araştırmacı onu geçmiş; B henüz bir ürün yazılmıyor; D kaynaklar zaten toplanmış, şimdi tartılıyor.Kaynak: Tarihsel bilginin üretimi · Altı aşamada tarihsel bilgi

?Soru 5

Bir Eski Çağ devletinde hükümdar, gücünü tanrıların kendisine verdiğine inanılarak yönetiyor; yaptığı kanunlar tanrı buyruğu sayılıyor ve onun adına büyük anıt mezarlar yapılıyor.

Bu devletin yönetim anlayışı için hangisi söylenebilir?

✓ D. Gücün tanrılardan geldiğine inanılması meşruiyetin dine dayandığını, kanunun tanrı buyruğu sayılması da mutlak gücü gösterir. A seçimle gelen yöneticiyi anlatır; B meclisle sınırlanan Roma tipi yönetimi karıştırıyor; C Sümer şehir devletini anlatır, metinde şehir bölünmesi yok.Kaynak: Tarım Devrimi ve Eski Çağ'da yönetim · Mezopotamya ve Mısır'da yönetim

?Soru 6

Bir üniversite, XVII. yüzyılda yaşamış binlerce bilim insanının biyografisini bilgisayarda tarıyor. Yazılım, bu kişilerden hangilerinin birbiriyle mektuplaştığını, kimin kimi etkilediğini gösteren ve araştırmacıların daha önce fark etmediği bir ilişki ağı çıkarıyor.

Bu çalışmada en çok hangi yöntem kullanılmıştır?

✓ B. Büyük veri içinde gözle görülmeyen bağlantıları yazılımla ortaya çıkarmak veri madenciliğidir. A tek metni ayrıntılı okumaktır, binlerce biyografi toplu taranıyor; C ve D dijital olmayan, bambaşka kaynak türleridir.Kaynak: Tarihsel bilginin üretimi · Dijital tarihin kavramları

?Soru 7

Tarım Devrimi Mezopotamya'da buğday, Güneydoğu Asya'da pirinç, Orta Amerika'da mısırla gerçekleşti.

Bu farklılığın temel nedeni hangisidir?

✓ C. İnsanlar çevresindeki yabani bitkiyi ve iklime uygun olanı evcilleştirdi; koşullar farklı olunca ürünler de farklı oldu. A bağımsız merkezler arasında bağlantı varsayıyor; B ortak yönleri (orta kuşak) ayrıntı farklarıyla karıştırıyor; D tarımın tek bir merkezden yayıldığını varsayıyor; oysa üç merkez birbirinden bağımsızdır.Kaynak: Tarım Devrimi ve Eski Çağ'da yönetim · Tarım Devrimi'nin üç merkezi

?Soru 8

Bir öğrenci, bir ilçenin 1970'lerdeki göç tarihini anlatan bir genel ağ sitesi hazırlıyor. Görüştüğü yaşlıların sesli anlatımlarını ve bir fotoğrafçının telifli fotoğraflarını sitesine koymak istiyor.

Öğrencinin yapması gereken hangisidir?

✓ A. Yaşayan kişilerin anlatımları kişisel veridir, fotoğraf da telifle korunur; ikisi için de izin ve kaynak gösterme gerekir. B genel ağdaki içeriği sahipsiz sanıyor; C sözlü kaynağı küçümsüyor, oysa sözlü tarih bir kaynak türüdür; D hem telifi hem bilimsel dürüstlüğü çiğniyor.Kaynak: Tarihsel bilginin üretimi · Dijital araştırma süreci ve dönüşüm

?Soru 9

Bir tarihçi şöyle diyor: “Elimizdeki belgeler bize olup biteni anlatır; ama bu belgeler de birilerinin, bir amaçla yazdığı kayıtlardır. Biz parçaları birleştirir, eksikleri akla yatkın çıkarımlarla tamamlarız.”

Bu sözde tarihsel bilginin hangi özelliği vurgulanmaktadır?

✓ A. Tarihçi belgeye dayandığını ama parçaları çıkarımla birleştirdiğini söylüyor: kanıt + yorum. B tarihi fen bilimleriyle karıştırıyor, tarihte deney yoktur; C yasaya ulaşan fen bilimlerinin özelliğidir; D metinden çıkmaz, üstelik tarih eşya ve kalıntıları da kaynak sayar.Kaynak: Tarih öğrenmek ve tarihin doğası · Tarihsel bilginin özellikleri

?Soru 10

Aşağıdaki konulardan hangisi tarih biliminin doğrudan inceleme alanına girer?

✓ D. Tarihin konusu insandır; kuraklığın insan topluluğunun geçimini nasıl değiştirdiği bu yüzden tarihin konusudur. A, B ve C doğa olaylarını kendi başına inceler; “tarih” sözcüğünün gündelik kullanımına aldanıp yer bilimlerinin ve astronominin konusunu tarih sanıyorlar.Kaynak: Tarih öğrenmek ve tarihin doğası · Tarih nedir, kapsamı ne?
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Tarih soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →