Sıvıların özellikleri: buhar basıncı, kaynama, viskozite, yüzey gerilimi

Düdüklü tencere yemeği neden çabuk pişirir, bal neden yavaş akar, sinek suyun üstünde nasıl durur? Sıvıların özelliklerini tanecikler arası etkileşimle açıkla.

5 durak9. sınıf · 2. dönem
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · BUHAR BASINCI

Buharlaşma ve denge buhar basıncı: kapalı kapta dinamik denge

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Çeşitlilik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİyonik, moleküler, kovalent ve metalik katıların özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Moleküller arası etkileşimler ve katılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kristal katılar örgüdeki taneciğe göre dörde ayrılır. İyonik katılarda iyonlar iyonik bağla, moleküler katılarda moleküller zayıf moleküller arası etkileşimlerle, kovalent katılarda atomlar kovalent bağ ağıyla, metalik katılarda katyonlar elektron denizi içinde metalik bağla tutunur. Erime noktası, sertlik ve iletkenlik bu tutunma kuvvetine bağlıdır.

Kristal katı türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Denge buhar basıncı nedir, neye bağlıdır, neye bağlı değildir?

Kısa cevap: Kapalı bir kaptaki sıvının buharlaşma hızı yoğuşma hızına eşitlenince buhar miktarı sabit kalır; bu dengede buharın yaptığı basınca denge buhar basıncı denir. Bu basınç yalnız sıvının cinsine (moleküller arası etkileşime) ve sıcaklığa bağlıdır. Sıvının miktarına, kabın hacmine ve yüzey alanına bağlı değildir.

Islak çamaşır güneşte kurur, ama kapağı kapalı bir pet şişenin içindeki su aylarca eksilmez; şişenin iç yüzünde ise damlacıklar görürsün.

Moleküller arası etkileşimler ve katılar sayfasında sıvı moleküllerinin birbirini çektiğini gördük. Sıvı yüzeyindeki bazı moleküller bu çekimi yenecek kadar enerji kazanıp gaz hâline geçer. Bu olaya buharlaşma denir. Buharlaşma yalnız yüzeyde ve her sıcaklıkta olur.

Kapalı kapta denge

Kapalı bir kapta buharlaşan moleküller kaçamaz. Bazıları sıvı yüzeyine çarpıp yeniden sıvıya döner; buna yoğuşma denir. Başta buharlaşma hızlıdır. Buhar arttıkça yoğuşma da hızlanır. Bir süre sonra iki hız eşitlenir ve buhar miktarı artık değişmez. Bu duruma denge denir; olaylar durmamıştır, yalnız birbirini dengeler.

Dengede buhar miktarı sabittir; bu buharın yaptığı basınç denge buhar basıncıdır.Görsel: Sınav Defteri

Dengede buharın kabın çeperlerine yaptığı basınca denge buhar basıncı denir. 20 °C'ta suyun denge buhar basıncı yaklaşık 2,3 kPa, etil alkolün yaklaşık 5,9 kPa, asetonunki yaklaşık 24,6 kPa'dır.

Neye bağlı, neye bağlı değil?

Denge buhar basıncını etkileyenler
DeğişkenEtkisiNeden?
Sıvının cinsiBağlıEtkileşim zayıfsa daha çok molekül gaza geçer
SıcaklıkBağlı: artınca artarMolekülleri kaçacak enerjiye ulaşan sayısı artar
Sıvı miktarı, kap hacmi, yüzey alanıBağlı değilDengeye varış süresini değiştirir, dengedeki basıncı değiştirmez

Aynı sıcaklıkta buhar basıncı büyük olan sıvı daha uçucudur. Moleküller arası etkileşim ne kadar zayıfsa buhar basıncı o kadar büyük, sıvı o kadar uçucudur. Aseton tırnaktan saniyeler içinde uçar, su ise yavaş buharlaşır. Bunu bir deneyle sınamak istersen özdeş kapalı kaplara aynı sıcaklıkta farklı sıvılar koyarsın: sıvının cinsi bağımsız değişken, ölçtüğün buhar basıncı bağımlı değişken, sabit tuttuğun sıcaklık ise kontrol değişkenidir.

Akılda kalsın: Buhar basıncı yalnız cins ve sıcaklık. Miktar, hacim, yüzey yok. Zayıf etkileşim = yüksek buhar basıncı = uçucu.
Yazılıda

Nasıl sorulurÖzdeş kaplardaki sıvıların buharlaşmasıyla ilgili bir deney ya da farklı sıvıların buhar basıncı tablosu verilir; değişkenleri belirlemen, buhar basıncını etkileyen faktörü moleküller arası etkileşimle açıklaman istenir.

TuzakGeniş ağızlı kapta buhar basıncının daha büyük olduğunu yazmak (yüzey alanı buharlaşma hızını etkiler, denge basıncını değil).

Tam puan içinBağımsız, bağımlı ve kontrol değişkenini ayrı ayrı yaz, nedeni etkileşim türüyle söyle.

?Soru çöz değişken

Aynı sıcaklıktaki iki özdeş kapalı kaptan birine 50 mL, diğerine 200 mL saf su konuyor. Denge kurulduktan sonra iki kaptaki denge buhar basıncı için ne söylenebilir?

✓ C. Denge buhar basıncı yalnız sıvının cinsine ve sıcaklığa bağlıdır; iki kapta ikisi de aynıdır. A daha çok sıvının daha çok buhar basıncı yaptığını sanıyor; B buharın sığacağı boşluğu ölçüt sanıyor; D kapalı kapta buharlaşmanın durduğunu sanıyor, oysa denge kurulur.

↕Sıralama uçucudan az uçucuya

Aynı sıcaklıktaki sıvıları denge buhar basıncı büyükten küçüğe doğru sırala.

  1. Gliserin (çok sayıda hidrojen bağı)
  2. Aseton (hidrojen bağı yok)
  3. Su (hidrojen bağı)
Yazılı sorusuBir öğrenci "Sıcaklık arttıkça sıvıların denge buhar basıncı artar." hipotezini sınamak istiyor. Bu deney için bağımsız, bağımlı ve kontrol değişkenlerini yazınız. Hipotezin doğru olmasının nedenini tanecikler düzeyinde açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Bağımsız değişken sıcaklıktır; deneyde değiştirilir. Bağımlı değişken denge buhar basıncıdır; ölçülen değerdir. Kontrol değişkenleri sıvının cinsi ve kabın özdeş olmasıdır; aynı tutulur. Sıcaklık artınca sıvı moleküllerinin ortalama kinetik enerjisi artar ve moleküller arası çekimi yenip gaz hâline geçebilen molekül sayısı çoğalır. Dengede daha çok buhar molekülü bulunduğu için denge buhar basıncı artar.

  • Bağımsız ve bağımlı değişkeni doğru yazmak — 4 puan
  • Kontrol değişkenini yazmak — 2 puan
  • Artışı tanecik enerjisiyle açıklamak — 4 puan

Denge buhar basıncı

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · KAYNAMA

Kaynama: buhar basıncı dış basınca yetişince

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Çeşitlilik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDenge buhar basıncı nedir, neye bağlıdır, neye bağlı değildir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kapalı bir kaptaki sıvının buharlaşma hızı yoğuşma hızına eşitlenince buhar miktarı sabit kalır; bu dengede buharın yaptığı basınca denge buhar basıncı denir. Bu basınç yalnız sıvının cinsine (moleküller arası etkileşime) ve sıcaklığa bağlıdır. Sıvının miktarına, kabın hacmine ve yüzey alanına bağlı değildir.

Denge buhar basıncı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kaynama noktası nedir, dış basınç ve moleküller arası etkileşim kaynama noktasını nasıl etkiler?

Kısa cevap: Bir sıvının buhar basıncı sıvı yüzeyine etki eden dış basınca eşit olduğunda sıvının her yerinde kabarcıklar oluşur; buna kaynama, bu sıcaklığa kaynama noktası denir. Dış basınç arttıkça kaynama noktası yükselir, azaldıkça düşer. Moleküller arası etkileşim güçlendikçe de kaynama noktası yükselir. Saf sıvı kaynarken sıcaklığı değişmez.

Erzurum'da çay suyu yaklaşık 94 °C'ta kaynar, düdüklü tencerenin içinde ise su 100 °C'ı aşar ve yemek çok daha çabuk pişer.

Buharlaşma yalnız yüzeyde olur. Sıvı ısıtılmaya devam edilirse buhar basıncı artar. Buhar basıncı dış basınca ulaştığında sıvının içinde de buhar kabarcıkları oluşabilir: dış basınç kabarcığı ezemez. Kabarcıklar yüzeye çıkıp patlar. Bu olaya kaynama, gerçekleştiği sıcaklığa kaynama noktası (kaynama sıcaklığı) denir. Dış basınç 1 atm iken ölçülen değere normal kaynama noktası denir; su için 100 °C'tır.

Eğrinin dış basınç çizgisini kestiği sıcaklık kaynama noktasıdır; dış basınç düşünce kesişim sola kayar.Görsel: Sınav Defteri

Dış basıncın etkisi

Dış basınç büyükse kabarcık oluşması için daha yüksek buhar basıncı gerekir; bunun için sıvı daha çok ısıtılmalıdır. Bu yüzden dış basınç arttıkça kaynama noktası yükselir. Düdüklü tencerede buhar içeride hapsolur, basınç artar ve su yaklaşık 120 °C'ta kaynar. Yüksek bir yerde açık hava basıncı düşüktür; su 100 °C'ın altında kaynar ve yemek geç pişer.

Etkileşimin etkisi

Kaynarken sıvı molekülleri birbirinden ayrılır. Moleküller arası etkileşim güçlüyse molekülleri ayırmak için daha çok enerji gerekir. Etkileşim güçlendikçe kaynama noktası yükselir. Etil alkol 78 °C'ta, su 100 °C'ta, gliserin yaklaşık 290 °C'ta kaynar. Saf bir sıvı kaynarken verilen ısı sıcaklığı artırmaz, molekülleri ayırmaya harcanır; sıcaklık sabit kalır. Aynı ortamda kaynayan bütün sıvıların buhar basıncı dış basınca, dolayısıyla birbirine eşittir. Sıvıya uçucu olmayan bir madde (tuz, şeker) çözülürse kaynama noktası yükselir.

Akılda kalsın: Kaynama: buhar basıncı = dış basınç. Dış basınç ↑ → kaynama noktası ↑. Etkileşim ↑ → kaynama noktası ↑. Kaynarken sıcaklık sabit.
Yazılıda

Nasıl sorulurFarklı yükseltilerde ya da farklı sıvılar için kaynama verileri verilir; kaynama noktasını etkileyen iki faktörü kanıtla açıklaman istenir.

TuzakIsıtıcı gücü ya da sıvı miktarı artınca kaynama noktasının yükseldiğini yazmak (yalnız kaynamaya ulaşma süresi değişir). Kitapta "etkileşimle doğru orantılıdır" ifadesi geçer; matematiksel orantı değildir, "etkileşim arttıkça kaynama noktası yükselir" yazman yeterli ve doğrudur.

Tam puan içinTanımı "buhar basıncı dış basınca eşit" diye ver ve iki faktörü ayrı kanıtla yaz.

?Soru çöz öncüllü

Deniz kenarında ve bir dağın tepesinde, özdeş kaplardaki saf su örnekleri kaynatılıyor. Buna göre,
I. Dağdaki su daha düşük sıcaklıkta kaynar.
II. İki örnek de kaynarken buhar basınçları bulundukları yerin açık hava basıncına eşittir.
III. Deniz kenarında daha güçlü bir ocak kullanılırsa su 100 °C'ın üstünde kaynar.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ A. Dağda açık hava basıncı düşük olduğundan su daha düşük sıcaklıkta kaynar (I); kaynama, buhar basıncının dış basınca eşitlendiği andır (II). III yanlıştır: güçlü ocak kaynamaya ulaşma süresini kısaltır, kaynama noktasını değiştirmez. B, C ve D ısıtıcı gücünü kaynama noktasını etkileyen faktör sanıyor.

▭Boşluk doldurma

Bir sıvı, buhar basıncı eşit olduğunda kaynar. Düdüklü tencerede basınç arttığı için suyun kaynama noktası . Saf su kaynarken sıcaklığı

dış basıncayükselirdeğişmezdüşer1 atm'ye
78100etil alkolsu1 atm
Yazılı sorusuŞekildeki grafikte etil alkol ve suyun buhar basıncının sıcaklıkla değişimi verilmiştir. a) Deniz seviyesinde (1 atm) hangi sıvının önce kaynayacağını grafikten gerekçeyle yazınız. b) Kaynama noktalarındaki farkı moleküller arası etkileşimle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Etil alkol önce kaynar. Etil alkolün eğrisi 1 atm çizgisine 78 °C'ta, suyunki 100 °C'ta ulaşır; buhar basıncı dış basınca daha düşük sıcaklıkta eşitlenen sıvı önce kaynar. b) Her iki sıvının molekülleri arasında hidrojen bağı vardır, ancak su molekülü iki hidrojeni ve iki ortaklanmamış çiftiyle daha çok hidrojen bağı kurar. Su molekülleri birbirini daha güçlü çektiği için onları ayırmak daha çok enerji ister ve suyun kaynama noktası daha yüksektir.

  • a) Etil alkolü seçip grafikle gerekçelendirmek — 4 puan
  • b) Su moleküllerinin daha güçlü etkileştiğini yazmak — 3 puan
  • b) Güçlü etkileşimi yüksek kaynama noktasıyla ilişkilendirmek — 3 puan

Kaynama ve dış basınç

Cevabın nasıldı?
ÖZELLİK · AKMAYA DİRENÇ

Viskozite: bal neden yavaş akar?

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Çeşitlilik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKaynama noktası nedir, dış basınç ve moleküller arası etkileşim kaynama noktasını nasıl etkiler?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir sıvının buhar basıncı sıvı yüzeyine etki eden dış basınca eşit olduğunda sıvının her yerinde kabarcıklar oluşur; buna kaynama, bu sıcaklığa kaynama noktası denir. Dış basınç arttıkça kaynama noktası yükselir, azaldıkça düşer. Moleküller arası etkileşim güçlendikçe de kaynama noktası yükselir. Saf sıvı kaynarken sıcaklığı değişmez.

Kaynama ve dış basınç

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Viskozite nedir, sıvıların viskozitesini neler etkiler?

Kısa cevap: Viskozite, bir sıvının akmaya karşı gösterdiği dirençtir. Viskozitesi yüksek sıvı yavaş akar, akışkanlığı azdır. Moleküller arası etkileşim güçlendikçe ve moleküller büyüyüp birbirine dolandıkça viskozite artar. Sıcaklık arttığında moleküller daha hızlı hareket edip etkileşimleri yendiği için viskozite azalır.

Kahvaltıda kaşıktan süzülen bal ile bardağa dökülen su aynı sıvı hâlindedir, ama biri saniyeler, diğeri dakikalar içinde boşalır.

Sıvıların akması, moleküllerin birbirinin üzerinden kaymasıdır. Moleküller birbirini güçlü çekiyorsa ya da birbirine dolanıyorsa bu kayma zorlaşır. Bir sıvının akmaya karşı gösterdiği dirence viskozite denir. Viskozitenin tersi akışkanlıktır: viskozitesi düşük sıvı kolay akar. Viskozitenin SI birimi paskal·saniyedir (Pa·s).

20 °C'ta bazı sıvıların yaklaşık viskozitesi
SıvıViskozite (mPa·s)Neden?
Aseton0,3Hidrojen bağı yok, küçük molekül
Su1,0Hidrojen bağı
Etil alkol1,2Hidrojen bağı, daha büyük molekül
Zeytinyağıyaklaşık 80Uzun zincirli, birbirine dolanan moleküller
Gliserinyaklaşık 1400Her molekülde üç O–H, çok sayıda hidrojen bağı

Viskoziteyi etkileyenler

Moleküller arası etkileşim: Etkileşim güçlendikçe moleküller birbirinden zor ayrılır, viskozite artar. Gliserinin her molekülü üç ayrı noktadan hidrojen bağı kurduğu için çok ağır akar.

Molekül büyüklüğü ve şekli: Uzun zincirli moleküller birbirine dolanır; sıvı yağların ve motor yağlarının yüksek viskozitesi buradan gelir.

Sıcaklık: Isıtılan sıvının molekülleri daha hızlı hareket eder ve etkileşimleri daha kolay yener. Sıcaklık arttıkça viskozite azalır. Isıtılan bal daha kolay akar. Kışın soğuk motorda yağ koyulaşır; bu yüzden motor yağları geniş sıcaklık aralığında uygun viskozitede kalacak biçimde üretilir.

Çözümlü örnek

Aynı uzunluktaki iki eğik oluktan su ve gliserin aynı anda bırakılıyor. Su oluğun sonuna 2 saniyede, gliserin 3 dakikada ulaşıyor. Gliserin sudan kaç kat yavaş akmıştır?

  1. Süreleri aynı birime çevir: 3 dakika = 3 · 60 = 180 saniye.
  2. Oran: 180 ÷ 2 = 90.

Cevap: 90 kat yavaş; gliserinin akışkanlığı çok daha azdır, viskozitesi çok daha büyüktür.

Akılda kalsın: Viskozite = akmaya direnç. Etkileşim ↑ ve uzun zincir → viskozite ↑. Sıcaklık ↑ → viskozite ↓.
Yazılıda

Nasıl sorulurFarklı sıvıların akış süresi ölçülen bir deney verilir; sonuçları viskozite ve moleküller arası etkileşimle yorumlaman, sıcaklığın etkisini açıklaman istenir.

TuzakViskoziteyi yoğunlukla karıştırmak (ağır sıvı her zaman yavaş akmaz); sıcaklık artınca viskozitenin arttığını yazmak.

Tam puan içinAkış süresi ile viskozite arasındaki ters ilişkiyi kur, nedeni etkileşim türüyle yaz.

?Soru çöz neden?

Aynı sıcaklıkta gliserinin viskozitesinin sudan çok büyük olmasının en doğru açıklaması hangisidir?

✓ D. Her gliserin molekülünde üç O–H grubu vardır ve moleküller birbirine çok sayıda hidrojen bağıyla tutunur; kayarak akmaları zorlaşır. A tersi doğrudur, güçlü etkileşimli sıvının buhar basıncı düşüktür; B etkileşim olmasaydı kolay akardı; C gliserin O–H grupları nedeniyle polardır.

⇄Bilgi eşleştirme değişim → sonuç

Yazılı sorusuBir öğrenci aynı sıvıyı 20 °C ve 60 °C'ta özdeş huniden akıtıyor; akış süreleri 40 s ve 15 s ölçülüyor. a) Hangi sıcaklıkta viskozitenin daha büyük olduğunu gerekçesiyle yazınız. b) Sonucu tanecikler düzeyinde açıklayınız. c) Bu deneyde kontrol edilmesi gereken iki değişken yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) 20 °C'ta viskozite daha büyüktür, çünkü sıvı bu sıcaklıkta daha uzun sürede (40 s) akmıştır; akış süresi uzunsa akmaya direnç büyüktür. b) Sıcaklık artınca moleküllerin kinetik enerjisi artar, moleküller arası etkileşimleri daha kolay yener ve birbirinin üzerinden daha kolay kayar; bu yüzden 60 °C'ta viskozite azalır. c) Sıvının cinsi ve miktarı ile kullanılan huninin aynı olması kontrol edilmelidir.

  • a) Doğru sıcaklığı süreyle gerekçelendirmek — 3 puan
  • b) Sıcaklık–etkileşim ilişkisini açıklamak — 4 puan
  • c) İki kontrol değişkeni yazmak — 3 puan

Viskozite

Cevabın nasıldı?
KUVVET · ADEZYON VE KOHEZYON

Adezyon, kohezyon ve kılcallık: sıvı kaba mı yapışır, kendine mi?

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Çeşitlilik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaViskozite nedir, sıvıların viskozitesini neler etkiler?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Viskozite, bir sıvının akmaya karşı gösterdiği dirençtir. Viskozitesi yüksek sıvı yavaş akar, akışkanlığı azdır. Moleküller arası etkileşim güçlendikçe ve moleküller büyüyüp birbirine dolandıkça viskozite artar. Sıcaklık arttığında moleküller daha hızlı hareket edip etkileşimleri yendiği için viskozite azalır.

Viskozite

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Adezyon ve kohezyon nedir, kılcallık ve sıvı yüzeyinin içbükey ya da dışbükey olması nasıl açıklanır?

Kısa cevap: Kohezyon, aynı tür tanecikler arasındaki çekimdir; adezyon, farklı tür tanecikler (sıvı ile kap) arasındaki çekimdir. Adezyon kohezyondan büyükse sıvı yüzeyi ıslatır, cam boruda içbükey yüzey oluşturur ve ince boruda yükselir. Kohezyon büyükse sıvı yüzeyi ıslatmaz, dışbükey yüzey oluşturur ve ince boruda alçalır; cıva buna örnektir.

Kâğıt havlunun ucunu suya değdirirsen su havlu boyunca kendiliğinden tırmanır; yağlı bir tavaya damlattığın su ise boncuk boncuk durur.

Bir sıvının molekülleri birbirini çeker. Aynı tür tanecikler arasındaki bu çekime kohezyon denir. Sıvı bir kaba ya da yüzeye değdiğinde sıvı molekülleri ile yüzeyin tanecikleri arasında da çekim oluşur. Farklı tür tanecikler arasındaki bu çekime adezyon denir. Bir sıvının davranışını bu iki kuvvetin hangisinin büyük olduğu belirler.

İnce boruda etki daha belirgindir: su daha çok yükselir, cıva daha çok alçalır.Görsel: Sınav Defteri

Islatma ve yüzeyin şekli

Su ile cam arasındaki adezyon, suyun kendi kohezyonundan büyüktür. Su camı ıslatır, kenarlardan yukarı tırmanır ve yüzeyi içbükey (çukur) olur. Cıvanın kohezyonu ise camla adezyonundan çok büyüktür. Cıva camı ıslatmaz, kendi içine toplanır ve yüzeyi dışbükey (tümsek) olur. Yağlı tavada su damlalarının boncuklanması da kohezyonun yüzeye adezyondan büyük olmasındandır.

Kılcallık

İnce bir boru sıvıya daldırıldığında sıvının kendiliğinden yükselmesine ya da alçalmasına kılcallık (kapiler etki) denir. Adezyon büyükse sıvı yükselir, kohezyon büyükse alçalır. Boru ne kadar inceyse yükselme ya da alçalma o kadar fazladır. Bitkilerde suyun kökten yapraklara taşınmasında, kâğıt havlunun suyu çekmesinde ve gaz lambasının fitilinde kılcallık rol oynar.

Akılda kalsın: Kohezyon: aynı tanecikler. Adezyon: farklı tanecikler. Adezyon büyük → ıslatır, içbükey, yükselir (su). Kohezyon büyük → ıslatmaz, dışbükey, alçalır (cıva).
Yazılıda

Nasıl sorulurFarklı sıvıların cam borulardaki görüntüsü verilir; yüzey şeklini, borudaki yükselme ya da alçalmayı adezyon ve kohezyonla açıklaman istenir.

TuzakKohezyonu "sıvı ile kap arası" diye tanımlamak; geniş boruda yükselmenin daha fazla olduğunu yazmak.

Tam puan içinHangi kuvvetin büyük olduğunu karşılaştırma işaretiyle yaz, sonra yüzey şeklini ve kılcal hareketi ondan çıkar.

?Soru çöz görüntü yorumlama

Bir sıvı cam bir tüpe konulduğunda yüzeyi dışbükey görünüyor ve sıvı cama yapışmıyor. Bu sıvı için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Dışbükey yüzey ve cama yapışmama, sıvının kendi molekülleri arasındaki çekimin (kohezyon) cam ile çekiminden büyük olduğunu gösterir; böyle bir sıvı kılcal boruda alçalır. A ve C suyun davranışını tarif ediyor; D kohezyonun var olduğunu, hatta baskın olduğunu göz ardı ediyor.

▭Boşluk doldurma

Su ile cam arasındaki çekim () suyun kendi molekülleri arasındaki çekimden büyüktür. Bu yüzden cam bardaktaki suyun yüzeyi görünür. İnce cam boruda suyun kendiliğinden yükselmesine denir.

adezyoniçbükeykılcallıkkohezyondışbükey
Yazılı sorusuMumla kaplanmış bir yaprağın üzerine damlatılan su damlaları küre şeklinde kalıp yuvarlanırken, temiz bir cam plakaya damlatılan su yayılıyor. Bu iki gözlemi adezyon ve kohezyon kuvvetleriyle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Mumlu yaprakta su ile mum arasındaki adezyon, su moleküllerinin kendi aralarındaki kohezyondan küçüktür. Su yüzeyi ıslatmaz, molekülleri birbirine doğru çekilir ve damla küre şeklini alıp yuvarlanır. Cam plakada ise su ile cam arasındaki adezyon suyun kohezyonundan büyüktür. Su molekülleri camla etkileşmeye yönelir, su yüzeye yayılır ve camı ıslatır.

  • Mumlu yaprakta kohezyonun baskın olduğunu yazmak — 4 puan
  • Cam plakada adezyonun baskın olduğunu yazmak — 4 puan
  • Islatma/ıslatmama sonucunu doğru bağlamak — 2 puan

Adezyon, kohezyon, kılcallık

Cevabın nasıldı?
ÖZELLİK · YÜZEY GERİLİMİ

Yüzey gerilimi: sıvı yüzeyinin gergin zarı

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Çeşitlilik · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAdezyon ve kohezyon nedir, kılcallık ve sıvı yüzeyinin içbükey ya da dışbükey olması nasıl açıklanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kohezyon, aynı tür tanecikler arasındaki çekimdir; adezyon, farklı tür tanecikler (sıvı ile kap) arasındaki çekimdir. Adezyon kohezyondan büyükse sıvı yüzeyi ıslatır, cam boruda içbükey yüzey oluşturur ve ince boruda yükselir. Kohezyon büyükse sıvı yüzeyi ıslatmaz, dışbükey yüzey oluşturur ve ince boruda alçalır; cıva buna örnektir.

Adezyon, kohezyon, kılcallık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yüzey gerilimi nedir, hangi faktörler yüzey gerilimini etkiler?

Kısa cevap: Sıvının içindeki bir molekül her yönden çekilirken yüzeydeki molekül yalnız yanlardan ve içeriden çekilir; yüzey gergin bir zar gibi davranır. Bu gerginliğe yüzey gerilimi denir. Moleküller arası etkileşim güçlendikçe yüzey gerilimi artar. Sıcaklık artınca ve sabun, deterjan gibi maddeler eklenince yüzey gerilimi azalır.

Su sineği gölet yüzeyinde batmadan yürür; dikkatle bırakılan bir ataş da suyun üstünde yüzer.

Sıvının içindeki bir molekül, çevresindeki moleküllerce her yönden eşit çekilir. Yüzeydeki molekülün üstünde ise sıvı molekülü yoktur; yalnız yanlardan ve aşağıdan çekilir. Bu dengesiz çekim yüzey moleküllerini içeri doğru çeker ve yüzeyi olabildiğince küçültmeye çalışır. Yüzey gerilmiş bir zar gibi davranır. Bu özelliğe yüzey gerilimi denir.

Su damlalarının küreye yakın olması da bundandır: aynı hacim için en küçük yüzey alanı küreye aittir. Su sineği ve ataş, bu gergin "zarı" yırtmayacak kadar hafif oldukları için batmaz.

Yüzey gerilimini etkileyen faktörler

Yüzey gerilimini etkileyenler
FaktörEtkisiÖrnek
Sıvının cinsi (etkileşim)Etkileşim güçlendikçe artarSu (72,8 mN/m) > etil alkol (22,3 mN/m)
SıcaklıkArttıkça azalırSıcak su kirleri daha iyi ıslatır
Çözünen maddeSabun, deterjan azaltırDeterjanlı suda ataş batar

Suyun yüzey gerilimi, hidrojen bağları nedeniyle pek çok sıvıdan büyüktür. Sıcaklık artınca moleküllerin enerjisi artar, aralarındaki çekim zayıflar ve yüzey gerilimi azalır. Sabun ve deterjan molekülleri su yüzeyine yerleşip su molekülleri arasındaki çekimi bozar; yüzey gerilimi düşer. Bu yüzden deterjanlı su kumaş liflerinin arasına kolayca girer ve temizlik kolaylaşır.

Bunu bir deneyle sınayabilirsin: bir kuruş ya da düğme üzerine damlalıkla saf su, sonra deterjanlı su damlatıp taşmadan önce kaç damla aldığını sayarsın. Bağımsız değişken çözünen madde, bağımlı değişken damla sayısıdır; damlalık, sıcaklık ve yüzey aynı tutulur.

Akılda kalsın: Yüzey molekülü içeri çekilir → gergin zar. Etkileşim ↑ → yüzey gerilimi ↑. Sıcaklık ↑ ve deterjan → yüzey gerilimi ↓.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir deney düzeneği ya da günlük bir durum (sinek, ataş, deterjan) verilir; yüzey gerilimini etkileyen faktörü belirlemen, değişkenleri yazman ve sonucu moleküller arası etkileşimle açıklaman istenir.

TuzakYüzey geriliminin sıcaklıkla arttığını yazmak; deterjanın yüzey gerilimini artırdığını sanmak.

Tam puan içinYüzeydeki molekülün dengesiz çekimini açıkla, faktörün etkisini yönüyle ve nedeniyle yaz.

Yazılıdan önce kontrol et

  • Buhar basıncı farkını moleküller arası etkileşimle açıklayabiliyorum.
  • Kaynama noktasını etkileyen iki faktörü bir kanıtla yazabiliyorum.
  • Viskozite ve yüzey gerilimi sonuçlarını etkileşim ve sıcaklıkla yorumlayabiliyorum.
  • Borudaki yükselme ya da alçalmayı adezyon ve kohezyonla açıklayabiliyorum.

?Soru çöz deney yorumu

Saf su dolu bir kabın yüzeyinde duran ataş, suya birkaç damla bulaşık deterjanı damlatılınca batıyor. Bu gözlemin açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Deterjan molekülleri yüzeye yerleşip su molekülleri arasındaki çekimi zayıflatır; gergin yüzey ataşı taşıyamaz. A yoğunluk artsaydı ataş daha kolay yüzerdi; B etkinin yönünü ters söylüyor; D deterjan sıcaklığı belirgin biçimde değiştirmez, ayrıca soğuma yüzey gerilimini artırırdı.

⇄Bilgi eşleştirme durum → açıklama

Saf su: 38 damlaTuzlu su: 41 damla
Yazılı sorusuŞekildeki deneyde özdeş madeni paraların üzerine aynı damlalıkla aynı sıcaklıkta saf su ve tuzlu su damlatılmış, taşmadan önce paranın tuttuğu damla sayıları kaydedilmiştir. a) Deneyin bağımsız, bağımlı ve kontrol değişkenlerini yazınız. b) Sonuçları yüzey gerilimiyle yorumlayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Bağımsız değişken suya karıştırılan maddedir (saf su ya da tuzlu su). Bağımlı değişken paranın taşmadan önce tuttuğu damla sayısıdır. Kontrol değişkenleri paranın, damlalığın ve sıcaklığın aynı olmasıdır. b) Tuzlu su daha çok damla tutmuştur; yüzeyi daha uzun süre gergin kalıp taşmayı geciktirmiştir. Bu, sudaki iyonların su molekülleriyle etkileşerek yüzey gerilimini bir miktar artırdığını gösterir. Sabun ve deterjan ise tersine yüzey gerilimini düşürür; çözünen maddenin türü yüzey gerilimini farklı yönde etkileyebilir.

  • a) Bağımsız ve bağımlı değişkeni doğru yazmak — 4 puan
  • a) Kontrol değişkenlerini yazmak — 2 puan
  • b) Damla sayısını yüzey gerilimiyle ilişkilendirmek — 4 puan

Yüzey gerilimi

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Kimya serisindeki Maddenin hâlleri sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki bileşiklerden hangisinin adı doğru yazılmıştır?

✓ B. Dört Cl− toplam −4 yük taşır, tek kalay +4'tür: kalay(IV) klorür. A alt sayı 2'yi rakam sanıyor; S2− iki bakıra bölününce her biri +1, doğrusu bakır(I) sülfür. C yalnız +2 olan çinkoya gereksiz rakam koyuyor. D değişken değerlikli demirde rakamı unutuyor; doğrusu demir(III) hidroksit.Kaynak: Lewis yapısı, polarlık ve adlandırma · Değişken değerlikli metaller

?Soru 2

Alüminyum iyonu (Al3+) ile sülfat iyonundan (SO42−) oluşan bileşiğin formülü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. 2 · (+3) = +6 ve 3 · (−2) = −6; toplam sıfır. A yükleri eşitlemiyor (+3 ile −2); C sayıları ters yazıyor, toplam +9 − 4 = +5 olur; D parantezi unutup sülfatın içindeki oksijen sayısını bozuyor.Kaynak: Kimyasal bağlar · İyonik formül yazma

?Soru 3

Aşağıdakilerin hangisinde bileşiğin formülü ile adı doğru eşleştirilmiştir?

✓ C. Tek fosfor ön eksiz söylenir, beş klor "pentaklorür" olur. A sayıları yer değiştiriyor; doğrusu diazot monoksittir. B ilk elementte mono kullanıyor; doğrusu karbon dioksittir. D iyonik bir bileşiğe moleküler kuralı uyguluyor; doğrusu kalsiyum klorürdür.Kaynak: Lewis yapısı, polarlık ve adlandırma · Moleküler bileşikleri adlandırma

?Soru 4

Potasyum bromür (KBr) suda çözündüğünde K+ iyonu ile H2O molekülleri arasında hangi etkileşim oluşur?

✓ B. K+ bir iyon, su polar bir moleküldür; bu çiftin etkileşimi iyon-dipoldür. A için iki polar molekül gerekir; C iki zıt yüklü iyon arasında olur; D atomların elektron ortaklaşmasıdır, tanecikler arası etkileşim değildir.Kaynak: Moleküller arası etkileşimler ve katılar · Dipol-dipol ve iyon-dipol

?Soru 5

İki katı ısıtılıyor. X katısı 186 °C'ta erimeye başlıyor ve tamamı eriyene kadar sıcaklığı sabit kalıyor. Y katısı 60 °C'tan itibaren yumuşuyor, 90 °C'a kadar giderek akışkanlaşıyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Belirli bir sıcaklıkta sabit sıcaklıkta erimek kristal katının, bir aralıkta yumuşamak amorf katının özelliğidir. A iki tanımı ters bağlıyor; B Y'nin yumuşama aralığını görmezden geliyor; D X'in belirli erime noktasını görmezden geliyor.Kaynak: Moleküller arası etkileşimler ve katılar · Amorf ve kristal katılar

?Soru 6

Elektronegatiflik değerleri H 2,20; N 3,04; O 3,44; Cl 3,16 olduğuna göre aşağıdaki bağlardan hangisi apolar kovalenttir?

✓ A. İki azot aynı elektronegatifliğe sahiptir, ortak çift eşit paylaşılır. B, C ve D'de iki farklı atom vardır; elektronegatiflik farkı olduğu için bağlar polardır. Bu seçenekleri işaretleyen, molekülün tamamını değil bağı sorduğunu kaçırmış ya da yalnız ametal olmalarını apolarlık için yeterli sanmıştır.Kaynak: Kimyasal bağlar · Kovalent bağ

?Soru 7

OF2 molekülünde (8O, 9F) oksijen merkez atomdur ve her atom oktetini tamamlar. Buna göre moleküldeki ortaklanmamış elektron çifti sayısı kaçtır?

✓ C. Toplam valans elektronu 6 + 2 · 7 = 20, yani 10 çift; 2 çift O–F bağındadır, 8 çift ortaklanmamıştır (her F'de 3, O'da 2). A yalnız merkez atomdaki çiftleri sayıyor; B yalnız F'lerdekini sayıyor; D bağ yapan çiftleri de ortaklanmamış sanıyor.Kaynak: Lewis yapısı, polarlık ve adlandırma · Lewis nokta yapısı

?Soru 8

Aşağıdaki maddelerin hangisinin molekülleri arasında hidrojen bağı bulunmaz?

✓ A. Metanda hidrojenler karbona bağlıdır; karbon F, O ya da N değildir ve ortaklanmamış çifti yoktur. B'de H azota, C'de flora, D'de oksijene bağlıdır; üçü de hidrojen bağı yapar. Bu şıklardan birini seçen, "H içeren her molekül" ölçütünü tersinden uygulamış olabilir.Kaynak: Moleküller arası etkileşimler ve katılar · Hidrojen bağı

?Soru 9

12Mg ile 8O arasında iyonik bileşik oluşurken,
I. Mg atomu iki elektron verir.
II. Oluşan iyonların ikisi de neonun dizilimine sahiptir.
III. Mg ile O bir elektron çiftini ortak kullanır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. Mg (3s2) iki elektron verip Mg2+, O iki elektron alıp O2− olur; ikisi de 10 elektronlu neon dizilimindedir. III kovalent bağı tarif eder, iyonik bağda elektron aktarılır. A II'yi gözden kaçırıyor; B ve C iyonik bağı ortaklaşmayla karıştırıyor.Kaynak: Kimyasal bağlar · İyonik bağ

?Soru 10

Oda koşullarında Cl2 gaz, Br2 sıvı, I2 katıdır. Bu farkın en doğru açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Üçü de apolar molekül; aralarındaki tek çekim London kuvvetidir ve elektron sayısıyla artar. A hâli belirleyen şeyin moleküller arası çekim olduğunu kaçırıyor; B hidrojen bağı için H atomu gerekir; C aynı atomlardan oluşan moleküller apolardır.Kaynak: Moleküller arası etkileşimler ve katılar · İndüklenmiş dipoller ve London
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Kimya soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →