Buharlaşma ve denge buhar basıncı: kapalı kapta dinamik denge
MEB 9. sınıf · 2. Tema: Çeşitlilik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaİyonik, moleküler, kovalent ve metalik katıların özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Moleküller arası etkileşimler ve katılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kristal katılar örgüdeki taneciğe göre dörde ayrılır. İyonik katılarda iyonlar iyonik bağla, moleküler katılarda moleküller zayıf moleküller arası etkileşimlerle, kovalent katılarda atomlar kovalent bağ ağıyla, metalik katılarda katyonlar elektron denizi içinde metalik bağla tutunur. Erime noktası, sertlik ve iletkenlik bu tutunma kuvvetine bağlıdır.
✎Konu anlatımı
Denge buhar basıncı nedir, neye bağlıdır, neye bağlı değildir?
Kısa cevap: Kapalı bir kaptaki sıvının buharlaşma hızı yoğuşma hızına eşitlenince buhar miktarı sabit kalır; bu dengede buharın yaptığı basınca denge buhar basıncı denir. Bu basınç yalnız sıvının cinsine (moleküller arası etkileşime) ve sıcaklığa bağlıdır. Sıvının miktarına, kabın hacmine ve yüzey alanına bağlı değildir.Islak çamaşır güneşte kurur, ama kapağı kapalı bir pet şişenin içindeki su aylarca eksilmez; şişenin iç yüzünde ise damlacıklar görürsün.
Moleküller arası etkileşimler ve katılar sayfasında sıvı moleküllerinin birbirini çektiğini gördük. Sıvı yüzeyindeki bazı moleküller bu çekimi yenecek kadar enerji kazanıp gaz hâline geçer. Bu olaya buharlaşma denir. Buharlaşma yalnız yüzeyde ve her sıcaklıkta olur.
Kapalı kapta denge
Kapalı bir kapta buharlaşan moleküller kaçamaz. Bazıları sıvı yüzeyine çarpıp yeniden sıvıya döner; buna yoğuşma denir. Başta buharlaşma hızlıdır. Buhar arttıkça yoğuşma da hızlanır. Bir süre sonra iki hız eşitlenir ve buhar miktarı artık değişmez. Bu duruma denge denir; olaylar durmamıştır, yalnız birbirini dengeler.
Dengede buharın kabın çeperlerine yaptığı basınca denge buhar basıncı denir. 20 °C'ta suyun denge buhar basıncı yaklaşık 2,3 kPa, etil alkolün yaklaşık 5,9 kPa, asetonunki yaklaşık 24,6 kPa'dır.
Neye bağlı, neye bağlı değil?
| Değişken | Etkisi | Neden? |
|---|---|---|
| Sıvının cinsi | Bağlı | Etkileşim zayıfsa daha çok molekül gaza geçer |
| Sıcaklık | Bağlı: artınca artar | Molekülleri kaçacak enerjiye ulaşan sayısı artar |
| Sıvı miktarı, kap hacmi, yüzey alanı | Bağlı değil | Dengeye varış süresini değiştirir, dengedeki basıncı değiştirmez |
Aynı sıcaklıkta buhar basıncı büyük olan sıvı daha uçucudur. Moleküller arası etkileşim ne kadar zayıfsa buhar basıncı o kadar büyük, sıvı o kadar uçucudur. Aseton tırnaktan saniyeler içinde uçar, su ise yavaş buharlaşır. Bunu bir deneyle sınamak istersen özdeş kapalı kaplara aynı sıcaklıkta farklı sıvılar koyarsın: sıvının cinsi bağımsız değişken, ölçtüğün buhar basıncı bağımlı değişken, sabit tuttuğun sıcaklık ise kontrol değişkenidir.
Nasıl sorulurÖzdeş kaplardaki sıvıların buharlaşmasıyla ilgili bir deney ya da farklı sıvıların buhar basıncı tablosu verilir; değişkenleri belirlemen, buhar basıncını etkileyen faktörü moleküller arası etkileşimle açıklaman istenir.
TuzakGeniş ağızlı kapta buhar basıncının daha büyük olduğunu yazmak (yüzey alanı buharlaşma hızını etkiler, denge basıncını değil).
Tam puan içinBağımsız, bağımlı ve kontrol değişkenini ayrı ayrı yaz, nedeni etkileşim türüyle söyle.
?Soru çöz değişken
Aynı sıcaklıktaki iki özdeş kapalı kaptan birine 50 mL, diğerine 200 mL saf su konuyor. Denge kurulduktan sonra iki kaptaki denge buhar basıncı için ne söylenebilir?
↕Sıralama uçucudan az uçucuya
Aynı sıcaklıktaki sıvıları denge buhar basıncı büyükten küçüğe doğru sırala.
- Gliserin (çok sayıda hidrojen bağı)
- Aseton (hidrojen bağı yok)
- Su (hidrojen bağı)
Yazılı sorusuBir öğrenci "Sıcaklık arttıkça sıvıların denge buhar basıncı artar." hipotezini sınamak istiyor. Bu deney için bağımsız, bağımlı ve kontrol değişkenlerini yazınız. Hipotezin doğru olmasının nedenini tanecikler düzeyinde açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Bağımsız değişken sıcaklıktır; deneyde değiştirilir. Bağımlı değişken denge buhar basıncıdır; ölçülen değerdir. Kontrol değişkenleri sıvının cinsi ve kabın özdeş olmasıdır; aynı tutulur. Sıcaklık artınca sıvı moleküllerinin ortalama kinetik enerjisi artar ve moleküller arası çekimi yenip gaz hâline geçebilen molekül sayısı çoğalır. Dengede daha çok buhar molekülü bulunduğu için denge buhar basıncı artar.
- Bağımsız ve bağımlı değişkeni doğru yazmak — 4 puan
- Kontrol değişkenini yazmak — 2 puan
- Artışı tanecik enerjisiyle açıklamak — 4 puan