Kimyasal bağlar: metalik, iyonik ve kovalent bağ

Bakır tel neden bükülür, tuz kristali neden kırılır? Atomları bir arada tutan üç bağı tanecik düzeyinde gör ve iyonik bileşiklerin formülünü yazmayı öğren.

5 durak9. sınıf · 1. dönem 2. yazılı
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
TEMEL · İTME VE ÇEKME

Bağ nasıl oluşur? İtme ile çekmenin dengelendiği yer

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Çeşitlilik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaElektronegatiflik nedir, periyodik tabloda nasıl değişir?Bağlantılı konudan (Periyodik tablo ve periyodik özellikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Elektronegatiflik, bir atomun bağ yaptığı elektronları kendine çekme gücüdür ve göreceli bir büyüklüktür. Pauling ölçeğinde en elektronegatif element flordur (yaklaşık 4,0). Periyotta sağa gidildikçe artar, grupta aşağı inildikçe azalır. Metallerin elektronegatifliği düşük, ametallerinki yüksektir; soy gazlara genellikle değer verilmez.

Elektronegatiflik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kimyasal bağ nasıl oluşur, atomlar yaklaşırken neden birbirine bağlanır?

Kısa cevap: İki atom yaklaşırken bir atomun çekirdeği diğerinin elektronlarını çeker; çekirdekler birbirini, elektronlar da birbirini iter. Önce çekme baskın olduğu için enerji azalır. Çekme ile itmenin dengelendiği, enerjinin en düşük olduğu uzaklıkta kararlı bir kimyasal bağ oluşur. Bu uzaklığa bağ uzunluğu denir.

İki mıknatıslı oyuncak tren vagonu düşün: yaklaştırınca birbirini çeker, ama tamponları değince daha fazla yaklaşamaz ve bir noktada dengede durur.

Atomlar doğada çoğunlukla tek başına değil, birbirine bağlı bulunur. Atomları bir arada tutan kuvvete kimyasal bağ denir. Bağın kaynağı elektrostatik etkileşimdir: zıt yükler birbirini çeker, aynı yükler iter.

İki hidrojen atomunun yaklaşması

Birbirinden uzak iki hidrojen atomu birbirini hissetmez. Yaklaştıkça her çekirdek diğer atomun elektronunu çekmeye başlar; aynı anda iki elektron ve iki çekirdek birbirini iter. Başlangıçta çekme kuvvetleri daha güçlüdür, sistemin enerjisi düşer ve atomlar daha kararlı olur.

Atomlar çok yaklaşınca çekirdekler arasındaki itme hızla büyür. Çekme ile itmenin eşitlendiği, yani net kuvvetin sıfır olduğu uzaklıkta enerji en düşüktür. Atomlar bu uzaklıkta durur ve bağ oluşur. Hidrojen molekülünde bu bağ uzunluğu yaklaşık 74 pikometredir.

Enerjinin en düşük olduğu nokta, molekülün en kararlı olduğu uzaklıktır.Görsel: Sınav Defteri

Üç bağ türü

Bağa katılan atomların türüne göre üç güçlü bağ vardır. Metal atomları arasında metalik bağ, metal ile ametal arasında iyonik bağ, ametaller arasında kovalent bağ oluşur. Hangi bağın oluşacağını, atomların elektron verme ya da alma eğilimi belirler. Periyodik tablo ve periyodik özellikler sayfasında gördüğümüz iyonlaşma enerjisi ve elektronegatiflik bu eğilimin ölçüsüdür.

Akılda kalsın: Bağ = çekme ile itmenin dengesi, en düşük enerji. Metal–metal: metalik. Metal–ametal: iyonik. Ametal–ametal: kovalent.
Yazılıda

Nasıl sorulurİki atomun yaklaşmasını gösteren bir enerji grafiği ya da model verilir; atomlar arasındaki itme ve çekme kuvvetlerini adlandırman, bağın hangi noktada oluştuğunu açıklaman istenir.

TuzakAtomların "çekirdekler değene kadar" yaklaştığını sanmak; bağı yalnız çekme kuvvetiyle açıklamak.

Tam puan içinHangi taneciklerin birbirini ittiğini ve çektiğini ayrı ayrı yaz, bağın en düşük enerjide ve net kuvvetin sıfır olduğu uzaklıkta oluştuğunu söyle.

?Soru çöz grafik okuma

İki atom birbirine yaklaşırken potansiyel enerjinin en düşük olduğu noktayla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. En düşük enerjide çekme ve itme birbirine eşittir, net kuvvet sıfırdır; bu uzaklık bağ uzunluğudur. A çekirdekler arası itmeyi unutuyor; B itmenin hep var olduğunu göz ardı ediyor; D itmenin en büyük olduğu yer eğrinin sol ucudur, en düşük nokta değil.

⇄Bilgi eşleştirme madde → bağ

Yazılı sorusuİki hidrojen atomunun birbirine yaklaşarak H2 molekülünü oluşturması sırasında atomlar arasında hangi itme ve hangi çekme kuvvetlerinin oluştuğunu yazınız. Kararlı bağın hangi uzaklıkta oluştuğunu enerjiyle ilişkilendirerek açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Her atomun çekirdeği diğer atomun elektronunu çeker; bunlar çekme kuvvetleridir. İki çekirdek birbirini, iki elektron da birbirini iter; bunlar itme kuvvetleridir. Atomlar yaklaşırken önce çekme baskın olduğu için sistemin enerjisi azalır. Çekme ile itmenin eşitlendiği, net kuvvetin sıfır olduğu uzaklıkta enerji en düşüktür ve kararlı bağ bu uzaklıkta oluşur. Daha fazla yaklaşırsa çekirdekler arasındaki itme baskın olur ve enerji yeniden artar.

  • Çekme kuvvetini doğru tanecikler arasında yazmak — 3 puan
  • İki itme kuvvetini yazmak — 3 puan
  • Bağı en düşük enerji ve kuvvet dengesiyle açıklamak — 4 puan

Bağ nasıl oluşur?

Cevabın nasıldı?
BAĞ · METALİK

Metalik bağ: katyonlar ve elektron denizi

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Çeşitlilik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKimyasal bağ nasıl oluşur, atomlar yaklaşırken neden birbirine bağlanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İki atom yaklaşırken bir atomun çekirdeği diğerinin elektronlarını çeker; çekirdekler birbirini, elektronlar da birbirini iter. Önce çekme baskın olduğu için enerji azalır. Çekme ile itmenin dengelendiği, enerjinin en düşük olduğu uzaklıkta kararlı bir kimyasal bağ oluşur. Bu uzaklığa bağ uzunluğu denir.

Bağ nasıl oluşur?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Metalik bağ nedir, nasıl oluşur, bağın kuvveti neye bağlıdır?

Kısa cevap: Metal atomları valans elektronlarını zayıf tutar. Bir arada bulunduklarında bu elektronlar serbestçe dolaşır ve bir elektron denizi oluşturur; geriye artı yüklü metal katyonları kalır. Katyonlar ile serbest elektronlar arasındaki elektrostatik çekime metalik bağ denir. Katyon yükü ve serbest elektron sayısı arttıkça bağ güçlenir.

Bakır tel bükülür ama kırılmaz, kablodan akım geçer, gümüş kaşık ışıkta parlar; bu özelliklerin hepsi aynı bağdan gelir.

Metallerin atom yarıçapları büyük, iyonlaşma enerjileri ve elektronegatiflikleri düşüktür. Bu yüzden metal atomları en dış seviyedeki valans elektronlarını sıkı tutamaz. Pek çok metal atomu bir araya gelince valans elektronları atomdan ayrılır ve komşu atomların arasında serbestçe dolaşır.

Serbest dolaşan elektronlar bütün metali saran bir elektron denizi oluşturur. Elektronunu bırakan atomlar artı yüklü katyonlara dönüşür. Artı yüklü katyonlar ile eksi yüklü serbest elektronlar arasındaki elektrostatik çekim metalik bağdır. Elektronlar belirli bir atoma ait değildir, bütün katyonlar tarafından paylaşılır.

Magnezyumda her atom iki elektron verir; katyonlar daha yüklü, deniz daha yoğundur.Görsel: Sınav Defteri

Metalik bağın kuvveti

Metal katyonunun yükü ve atom başına serbest kalan valans elektron sayısı arttıkça çekim büyür ve metalik bağ güçlenir. Sodyum (+1), magnezyum (+2) ve alüminyum (+3) karşılaştırılınca bağ kuvveti Na < Mg < Al sırasıyla artar. Bağ güçlendikçe metali eritmek zorlaşır: sodyum yaklaşık 98 °C'ta erirken alüminyum 660 °C'ta erir.

Serbest elektronlar metalin günlük özelliklerini de açıklar. Elektronlar kolayca hareket ettiği için metaller elektriği ve ısıyı iyi iletir. Katyon katmanları kaydığında elektron denizi onları bir arada tutmaya devam eder; bu yüzden metaller dövülerek levha, çekilerek tel hâline getirilebilir.

Akılda kalsın: Metalik bağ = katyonlar + serbest elektron denizi. Yük ve elektron sayısı arttıkça bağ güçlenir: Na < Mg < Al.
Yazılıda

Nasıl sorulurMetallerin tanecik düzeyindeki modeli verilir; metalik bağı oluşturan tanecikleri yazman ve iki metalin bağ kuvvetini gerekçelendirerek karşılaştırman istenir.

TuzakMetalik bağı metal atomları arasında elektron ortaklaşması (kovalent gibi) ya da çekirdek ile kendi elektronu arasındaki çekim sanmak.

Tam puan için"metal katyonları ile serbest valans elektronları arasındaki elektrostatik çekim" ifadesini tam yaz ve karşılaştırmada katyon yükünü ve serbest elektron sayısını birlikte kullan.

?Soru çöz kavram yanılgısı

Metalik bağ ile ilgili dört öğrencinin söylediklerinden hangisi doğrudur?

✓ A. Metalik bağ katyonlar ile elektron denizi arasındaki elektrostatik çekimdir. B kovalent bağı tarif ediyor; C atomun kendi iç çekimini bağ sanıyor; D yanlış, saf bir metalde de aynı atomlar arasında metalik bağ vardır.

↕Sıralama zayıftan güçlüye

Aynı periyottaki metalleri metalik bağ kuvveti zayıftan güçlüye doğru sırala.

  1. 13Al (Al3+, 3 serbest e−)
  2. 11Na (Na+, 1 serbest e−)
  3. 12Mg (Mg2+, 2 serbest e−)
Yazılı sorusuPotasyumun erime noktası yaklaşık 63 °C, kalsiyumun erime noktası yaklaşık 842 °C'tur. Her iki metal de 4. periyottadır. Bu farkı metalik bağın kuvvetiyle açıklayınız; açıklamanızda katyon yükünü ve serbest elektron sayısını kullanınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Potasyum 1A grubundadır; her atom bir valans elektronunu elektron denizine verir ve K+ katyonu oluşur. Kalsiyum 2A grubundadır; her atom iki elektron verir ve Ca2+ katyonu oluşur. Kalsiyumda katyonların yükü ve atom başına serbest elektron sayısı daha fazla olduğu için katyonlar ile elektron denizi arasındaki çekim daha güçlüdür. Güçlü metalik bağı bozmak için daha çok enerji gerekir; bu yüzden kalsiyumun erime noktası daha yüksektir.

  • İki metalin katyon yükünü ve serbest elektron sayısını yazmak — 4 puan
  • Kalsiyumda metalik bağın daha güçlü olduğunu gerekçelendirmek — 3 puan
  • Bağ kuvvetini erime noktasıyla ilişkilendirmek — 3 puan

Metalik bağ

Cevabın nasıldı?
BAĞ · İYONİK

İyonik bağ: elektron aktarımı ve zıt yüklerin çekimi

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Çeşitlilik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMetalik bağ nedir, nasıl oluşur, bağın kuvveti neye bağlıdır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Metal atomları valans elektronlarını zayıf tutar. Bir arada bulunduklarında bu elektronlar serbestçe dolaşır ve bir elektron denizi oluşturur; geriye artı yüklü metal katyonları kalır. Katyonlar ile serbest elektronlar arasındaki elektrostatik çekime metalik bağ denir. Katyon yükü ve serbest elektron sayısı arttıkça bağ güçlenir.

Metalik bağ

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İyonik bağ nedir, metal ile ametal arasında nasıl oluşur?

Kısa cevap: İyonik bağ, metal atomundan ametal atomuna elektron aktarılmasıyla oluşan katyon ve anyon arasındaki elektrostatik çekimdir. İyonlaşma enerjisi düşük metal elektron verir, elektronegatifliği yüksek ametal elektron alır; iki iyon da soy gaz dizilimine ulaşır. İyonlar üç boyutlu, düzenli bir örgü içinde dizilir.

Yemeğe serptiğin tuz, aslında birbirini sıkıca çeken milyarlarca artı ve eksi yüklü taneciğin düzenli bir dizilişidir.

Metalik bağda elektronlar bütün atomlarca paylaşılıyordu. İyonik bağda ise elektronlar bir atomdan diğerine aktarılır. Bunun için atomlardan biri elektronunu kolay veren bir metal, diğeri elektron almaya istekli bir ametal olmalıdır.

Sodyum klorürün oluşumu

Sodyumun dizilimi 1s2 2s2 2p6 3s1'dir; iyonlaşma enerjisi düşük olduğu için tek valans elektronunu kolayca verir ve Na+ olur. Klorun dizilimi 3s2 3p5 ile biter; elektronegatifliği yüksektir ve bir elektron alarak Cl− olur. Na+ neonun, Cl− argonun dizilimine ulaşır.

Altın renkli elektron sodyumdan klora geçer; oluşan iyonlar soy gaz dizilimindedir ve birbirini çeker.Görsel: Sınav Defteri

Oluşan zıt yüklü iyonlar arasındaki elektrostatik çekime iyonik bağ denir. Gerçek bir tuz kristalinde tek bir Na+ ile tek bir Cl− yoktur. Her iyon, çevresindeki zıt yüklü iyonlar tarafından her yönden çekilir. İyonlar üç boyutlu, düzenli bir örgü oluşturur. Bu yüzden NaCl formülü bir molekülü değil, iyonların sayıca birleşme oranını (1'e 1) gösterir.

İyonik bağ güçlü olduğu için iyonik bileşikler oda koşullarında katıdır ve erime noktaları yüksektir. Katıyken iyonlar yerinde sabit olduğundan elektriği iletmezler; eritildiklerinde ya da suda çözündüklerinde iyonlar hareket eder ve elektrik iletilir.

Akılda kalsın: İyonik bağ = metal verir, ametal alır, zıt yükler çekişir. Formül molekül değil, iyonların oranıdır.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir metal ile bir ametalin atom numaraları verilir; iyonların oluşumunu elektron dizilimleriyle göstermen ve iyonik bağın nasıl oluştuğunu tanecik düzeyinde açıklaman istenir.

TuzakElektronun ametalden metale geçtiğini yazmak; NaCl'yi molekül diye adlandırmak.

Tam puan içinHangi atomun kaç elektron verip aldığını, oluşan iyonların hangi soy gaz dizilimine ulaştığını ve bağın zıt yük çekimi olduğunu yaz.

?Soru çöz öncüllü

12Mg ile 8O arasında iyonik bileşik oluşurken,
I. Mg atomu iki elektron verir.
II. Oluşan iyonların ikisi de neonun dizilimine sahiptir.
III. Mg ile O bir elektron çiftini ortak kullanır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. Mg (3s2) iki elektron verip Mg2+, O iki elektron alıp O2− olur; ikisi de 10 elektronlu neon dizilimindedir. III kovalent bağı tarif eder, iyonik bağda elektron aktarılır. A II'yi gözden kaçırıyor; B ve C iyonik bağı ortaklaşmayla karıştırıyor.

▭Boşluk doldurma

İyonik bağda metal atomu elektron vererek , ametal atomu elektron alarak olur. Katı sofra tuzu elektriği iletmez; tuz suda çözününce çünkü iyonlar hareket eder.

katyonanyoniletirmoleküliletmez
Yazılı sorusu19K ve 17Cl atomlarının elektron dizilimlerini yazınız. Bu atomlar arasında iyonik bağın nasıl oluştuğunu, hangi atomun elektron verip hangisinin aldığını gerekçesiyle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: 19K: 1s2 2s2 2p6 3s2 3p6 4s1; 17Cl: 1s2 2s2 2p6 3s2 3p5. Potasyum metaldir, iyonlaşma enerjisi düşüktür ve 4s'teki tek elektronunu verip K+ olur. Klor ametaldir, elektronegatifliği yüksektir ve bu elektronu alıp Cl− olur. İki iyon da argonun dizilimine (18 elektron) ulaşır. Zıt yüklü K+ ve Cl− iyonları arasındaki elektrostatik çekim iyonik bağdır; iyonlar düzenli bir örgüde dizilir.

  • İki dizilimi doğru yazmak — 3 puan
  • Elektron veren ve alanı gerekçesiyle (iyonlaşma enerjisi, elektronegatiflik) belirtmek — 4 puan
  • Bağı zıt yüklü iyonların çekimi olarak açıklamak — 3 puan

İyonik bağ

Cevabın nasıldı?
YÖNTEM · FORMÜL

İyonik formül yazma: toplam yük sıfır olmalı

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Çeşitlilik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİyonik bağ nedir, metal ile ametal arasında nasıl oluşur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İyonik bağ, metal atomundan ametal atomuna elektron aktarılmasıyla oluşan katyon ve anyon arasındaki elektrostatik çekimdir. İyonlaşma enerjisi düşük metal elektron verir, elektronegatifliği yüksek ametal elektron alır; iki iyon da soy gaz dizilimine ulaşır. İyonlar üç boyutlu, düzenli bir örgü içinde dizilir.

İyonik bağ

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İyonik bileşiklerin formülü nasıl yazılır, çok atomlu iyonlar nelerdir?

Kısa cevap: İyonik bileşik elektrikçe nötrdür; katyonların toplam artı yükü anyonların toplam eksi yüküne eşit olmalıdır. Formülde önce katyon, sonra anyon yazılır; iyon sayıları yükleri eşitleyecek en küçük tam sayılarla sağ alta konur. Çok atomlu iyonlar tek bir birim gibi davranır ve birden fazla gerekiyorsa paranteze alınır.

Bir terazinin iki kefesini eşitlemek için bir yana üç, diğer yana iki ağırlık koymak gerekebilir; iyonik formül de yüklerin dengesidir.

İyonik bağ konusunda NaCl'nin iyonların sayıca oranını gösterdiğini gördük. Na+ ve Cl− yükleri eşit olduğu için oran 1'e 1'dir. Yükler farklı olduğunda iyonların sayısını değiştirerek dengeyi sağlarsın.

Dört adım

  1. Katyonu ve anyonu yükleriyle yaz: Al3+ ve O2−.
  2. Yüklerin en küçük ortak katını bul: 3 ile 2 için 6.
  3. Her iyondan kaç tane gerektiğini hesapla: 6 ÷ 3 = 2 tane Al3+, 6 ÷ 2 = 3 tane O2−.
  4. Sayıları sağ alta yaz, yükleri yazma: Al2O3. Kontrol: 2 · (+3) + 3 · (−2) = 0.

Kısa yol olarak bir iyonun yük sayısını diğerinin alt simgesi yaparsın ("çaprazlama"). Ama sonucu sadeleştirmeyi unutma: Mg2+ ile O2− MgO verir, Mg2O2 değil.

Çok atomlu iyonlar

Bazı iyonlar birden fazla atomdan oluşur ve tepkimelerde parçalanmadan bir bütün gibi davranır. Bunlara çok atomlu iyon denir. Formülde birden fazla gerekiyorsa paranteze alınır: Ca(OH)2 iki hidroksit iyonu içerir.

Bilmen gereken çok atomlu iyonlar
İyonAdıİyonAdı
NH4+amonyumSO42−sülfat
OH−hidroksitCO32−karbonat
NO3−nitratHCO3−bikarbonat
CH3COO−asetatPO43−fosfat
Çözümlü örnek

Kalsiyum iyonu (Ca2+) ile fosfat iyonundan (PO43−) oluşan bileşiğin formülünü yaz.

  1. Yükler 2 ve 3; en küçük ortak kat 6.
  2. 6 ÷ 2 = 3 tane Ca2+; 6 ÷ 3 = 2 tane PO43−.
  3. Fosfat birden fazla olduğu için paranteze alınır. Kontrol: 3 · (+2) + 2 · (−3) = 0.

Cevap: Ca3(PO4)2

Parantez dışındaki sayı, parantezin içindeki bütün atomları çarpar. Ca3(PO4)2'de 3 Ca, 2 P ve 8 O atomu vardır.

Akılda kalsın: Toplam yük = 0. Önce katyon, sonra anyon; en küçük tam sayılar; çok atomlu iyon birden fazlaysa parantez.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir iyon tablosu verilir; katyon ve anyonlardan oluşacak bileşiklerin formüllerini tahmin etmen ve yük denkliğini göstermen istenir.

TuzakParantezi unutup CaOH2 yazmak; Mg2O2 gibi sadeleşmemiş formül bırakmak; NH4+'yı anyon sanmak.

Tam puan içinHer formülün yanına toplam yükün sıfır olduğunu gösteren işlemi yaz.

?Soru çöz formül

Alüminyum iyonu (Al3+) ile sülfat iyonundan (SO42−) oluşan bileşiğin formülü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. 2 · (+3) = +6 ve 3 · (−2) = −6; toplam sıfır. A yükleri eşitlemiyor (+3 ile −2); C sayıları ters yazıyor, toplam +9 − 4 = +5 olur; D parantezi unutup sülfatın içindeki oksijen sayısını bozuyor.

⇄Bilgi eşleştirme iyonlar → formül

Yazılı sorusuAşağıdaki iyon çiftlerinden oluşan bileşiklerin formüllerini yazınız ve her birinde toplam yükün sıfır olduğunu işlemle gösteriniz: a) K+ ile PO43− b) Fe3+ ile O2− c) NH4+ ile SO42− (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) K3PO4: 3 · (+1) + 1 · (−3) = 0. b) Fe2O3: yüklerin ortak katı 6; 2 · (+3) + 3 · (−2) = 0. c) (NH4)2SO4: iki amonyum gerekir, çok atomlu olduğu için paranteze alınır; 2 · (+1) + 1 · (−2) = 0.

  • a) Formül ve yük işlemi — 3 puan
  • b) Formül ve yük işlemi — 3 puan
  • c) Parantezli formül ve yük işlemi — 4 puan

İyonik formül yazma

Cevabın nasıldı?
BAĞ · KOVALENT

Kovalent bağ: ametallerin elektron ortaklığı

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Çeşitlilik · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİyonik bileşiklerin formülü nasıl yazılır, çok atomlu iyonlar nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İyonik bileşik elektrikçe nötrdür; katyonların toplam artı yükü anyonların toplam eksi yüküne eşit olmalıdır. Formülde önce katyon, sonra anyon yazılır; iyon sayıları yükleri eşitleyecek en küçük tam sayılarla sağ alta konur. Çok atomlu iyonlar tek bir birim gibi davranır ve birden fazla gerekiyorsa paranteze alınır.

İyonik formül yazma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kovalent bağ nedir, polar ve apolar kovalent bağ arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Kovalent bağ, ametal atomlarının valans elektronlarını ortak kullanmasıyla oluşur; ortak elektron çifti iki çekirdek tarafından birlikte çekilir. Aynı elektronegatifliğe sahip atomlar arasındaki bağ apolar (kutupsuz), farklı elektronegatifliğe sahip atomlar arasındaki bağ polar (kutuplu) kovalent bağdır. Polar bağda elektronları daha çok çeken atom kısmi eksi yüklenir.

İki arkadaş ortak bir defter tutarsa defter ikisine de aittir; ama biri daha çok yazarsa defter çoğu zaman onun çantasında durur.

İki ametal atomu bir araya geldiğinde ikisi de elektron almaya isteklidir; hiçbiri elektronunu vermek istemez. Bu yüzden elektron aktarılmaz, ortak kullanılır. Her atom bir elektron koyar ve iki elektronlu bir ortak çift oluşur. Bu çiftin iki çekirdek tarafından birlikte çekilmesi atomları bir arada tutar. Bu bağa kovalent bağ denir.

Hidrojen molekülünde (H2) her hidrojen bir elektron koyar; ortak çift sayesinde iki atom da helyumun iki elektronlu düzenine ulaşır. Klor molekülünde (Cl2) her klor bir elektron koyar ve iki atom da sekiz elektrona tamamlanır. Kovalent bağla oluşan bağımsız tanecik gruplarına molekül denir.

Apolar ve polar kovalent bağ

Bağı oluşturan iki atom aynıysa elektronegatiflikleri de aynıdır; ortak çift iki çekirdek arasında eşit paylaşılır. Bu bağa apolar (kutupsuz) kovalent bağ denir: H2, O2, N2, Cl2.

İki atom farklıysa elektronegatiflikleri de farklıdır. Ortak çift elektronegatifliği büyük olan atoma daha yakın durur. O atom kısmi eksi (δ−), diğeri kısmi artı (δ+) yüklenir. Bu bağa polar (kutuplu) kovalent bağ denir. HCl'de klor (3,16) hidrojenden (2,20) daha elektronegatif olduğu için bağ elektronları klora kayar. Elektronegatiflik farkı büyüdükçe bağın polarlığı artar.

Üç bağ türünün karşılaştırması
Metalik bağİyonik bağKovalent bağ
Atomlarmetal + metalmetal + ametalametal + ametal
Elektronlarserbest, herkesin (deniz)aktarılırortak kullanılır
Taneciklerkatyonlar + elektronlarkatyon + anyonmolekül
ÖrnekFe, Cu, AlNaCl, MgOH2, HCl, H2O
Akılda kalsın: Kovalent = ortak çift. Aynı atomlar: apolar. Farklı atomlar: polar, çok çeken δ−.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir molekülün oluşumunu gösteren model ya da elektronegatiflik değerleri verilir; bağın oluşumunu tanecik düzeyinde açıklaman ve bağı polar ya da apolar olarak gerekçesiyle belirtmen istenir.

TuzakKovalent bağda elektronun bir atomdan diğerine geçtiğini yazmak; HCl'de δ− işaretini hidrojene koymak.

Tam puan içinOrtak çifti, bu çiftin iki çekirdek tarafından çekildiğini ve elektronegatiflik karşılaştırmasını açıkça yaz.

Yazılıdan önce kontrol et

  • Bağın, itme ile çekmenin dengelendiği uzaklıkta oluştuğunu açıklayabiliyorum.
  • Metalik bağı katyonlar ve serbest elektronlarla anlatıp iki metalin bağ kuvvetini karşılaştırabiliyorum.
  • İyonik bağın oluşumunu elektron dizilimleriyle gösterip yük denkliğiyle formül yazabiliyorum.
  • Kovalent bağın oluşumunu anlatıp bağı polar ya da apolar diye gerekçelendirebiliyorum.

?Soru çöz polar mı apolar mı?

Elektronegatiflik değerleri H 2,20; N 3,04; O 3,44; Cl 3,16 olduğuna göre aşağıdaki bağlardan hangisi apolar kovalenttir?

✓ A. İki azot aynı elektronegatifliğe sahiptir, ortak çift eşit paylaşılır. B, C ve D'de iki farklı atom vardır; elektronegatiflik farkı olduğu için bağlar polardır. Bu seçenekleri işaretleyen, molekülün tamamını değil bağı sorduğunu kaçırmış ya da yalnız ametal olmalarını apolarlık için yeterli sanmıştır.

▭Boşluk doldurma

Kovalent bağda elektronlar kullanılır. HF molekülünde ortak çift atomuna kayar; bu atom kısmi yüklenir ve bağ polar kovalenttir.

ortakfloreksihidrojenaktarılarak
HHHClH₂HClkesikli çizgi:tam orta
Yazılı sorusuŞekilde H2 ve HCl moleküllerindeki ortak elektron çiftinin konumu modellenmiştir. a) İki molekülde de bağın kovalent olduğunu tanecik düzeyinde açıklayınız. b) Hangi bağın polar, hangisinin apolar olduğunu elektronegatiflikle gerekçelendiriniz ve HCl'de kısmi yükleri belirtiniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) İki molekülde de bağ ametal atomları arasındadır; atomlar birer elektron koyarak bir ortak elektron çifti oluşturur ve bu çift iki çekirdek tarafından birlikte çekilir. Elektron aktarılmadığı, ortak kullanıldığı için bağ kovalenttir. b) H2'de iki atom aynıdır, elektronegatiflikleri eşittir; ortak çift tam ortadadır ve bağ apolardır. HCl'de klorun elektronegatifliği hidrojeninkinden büyüktür; ortak çift klora kayar. Klor δ−, hidrojen δ+ yüklenir ve bağ polar kovalenttir.

  • a) Ortak çifti ve iki çekirdeğin çekimini açıklamak — 4 puan
  • b) H2'nin apolarlığını eşit elektronegatiflikle gerekçelendirmek — 3 puan
  • b) HCl'nin polarlığını ve δ+/δ− yüklerini doğru yazmak — 3 puan

Kovalent bağ

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Kimya serisindeki İyonik ve metalik bağ sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir X elementi oda koşullarında sıvıdır, metallerle iyonik bileşik oluşturur ve bileşiklerinde −1 yüklü iyon hâlinde bulunabilir. X hangi gruptadır?

✓ D. −1 yük ve metallerle iyonik bileşik halojenlerin özelliğidir; oda koşullarında sıvı olan halojen bromdur. A +1 yük alan metallerdir; B çoğunlukla +3 yüklü metaller; C bileşik oluşturma eğilimi çok düşük gazlardır.Kaynak: Periyodik tablo ve periyodik özellikler · Bloklar ve grup adları

?Soru 2

Çok elektronlu bir atom için öğrencilerin yazdığı önermeler:
I. 3p orbitallerinin üçü de eş enerjilidir.
II. 4s orbitalinin enerjisi 3d'den yüksektir.
III. 3. temel enerji seviyesinde s, p ve d alt seviyeleri vardır.
Bu önermelerden hangileri geçerlidir?

✓ C. Aynı alt seviyedeki üç p orbitali eş enerjilidir (I); 3. seviyede üç alt seviye (3s, 3p, 3d) vardır (III). II tersini söylüyor: 4s, 3d'den düşüktür. A III'ü gözden kaçırıyor; B ve D "büyük numara = büyük enerji" yanılgısıyla II'yi doğru sayıyor.Kaynak: Atom teorileri ve elektron dizilimi · Orbital türleri ve bağıl enerjiler

?Soru 3

Bir atomun çekirdeğinde 11 proton ve 12 nötron vardır. Bu atomla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Atom numarası proton sayısıdır (11); nötr atomda elektron sayısı proton sayısına eşittir. A proton ve nötronu toplayıp atom numarası sanıyor; B elektronu nötron sayısına eşitliyor; C elementi nötronun belirlediğini sanıyor, oysa kimliği proton sayısı belirler.Kaynak: Atom teorileri ve elektron dizilimi · Atom altı parçacıklar

?Soru 4

Bir spor ayakkabının tabanı, aşınmaya dayanıklı ve kaymayan bir kauçuk karışımından yapılmıştır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi kimyanın bu ürüne katkısını en doğru açıklar?

✓ A. Ürünün niteliği (dayanıklılık, tutunma) malzemenin yapısından gelir; kimyanın katkısı bu malzemeyi seçmek ve geliştirmektir. B üretim yerini gerekçe sanıyor; C doğal maddelerin kimyanın dışında olduğu yanılgısı; D niteliği ilgisiz bir özelliğe bağlıyor.Kaynak: Kimya hayattır · Günlük hayatta kimya

?Soru 5

Ece, mutfak lavabosunu açmak için önce asitli bir kireç çözücü döküyor; su gitmeyince üzerine çamaşır suyu ekliyor. Kısa süre sonra öksürmeye başlıyor. Buna göre,
I. Karışımdan zehirli bir gaz açığa çıkmıştır.
II. Ece'nin ihlal ettiği kural "temizleyicileri karıştırmamak"tır.
III. Ortam havalandırılsaydı ürünleri karıştırmak güvenli olurdu.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ C. Asit ile çamaşır suyu tepkime verip klor gazı oluşturur (I); temel hata ürünleri karıştırmaktır (II). Havalandırma zararı azaltır ama karıştırmayı güvenli yapmaz, III yanlıştır. A ihlal edilen kuralı gözden kaçırıyor; B ve D havalandırmayı çözüm sanıyor.Kaynak: Kimya hayattır · Laboratuvarda ve evde güvenlik

?Soru 6

6C atomu için yazılan "1s2 2s1 2p3" temel hâl dizilimi hangi kurala aykırıdır?

✓ C. 2s orbitali dolmadan daha yüksek enerjili 2p'ye elektron konmuş; temel hâlde dizilim 1s2 2s2 2p2 olmalıdır. A için bir orbitalde ikiden fazla elektron olması gerekirdi; B eş enerjili orbitallerdeki yerleşimle ilgilidir, burada sorun sıradır; D elektron toplamının 6 olmasını yeterli sanıyor.Kaynak: Atom teorileri ve elektron dizilimi · Elektron dizilimi ve küresel simetri

?Soru 7

9F−, 10Ne ve 12Mg2+ tanecikleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Üçünde de 10 elektron vardır. Proton sayısı en az olan F− (9 proton) elektronları en zayıf çeker, en büyüktür. B atom numarası büyük olanı büyük sanıyor; C iyon yükünü hesaba katmadan atom numarasına bakıyor; D aynı elektron sayısını aynı boyut sanıyor.Kaynak: Periyodik tablo ve periyodik özellikler · İyonlar ve yarıçap

?Soru 8

Bir A grubu elementinin ardışık iyonlaşma enerjileri (kJ/mol): İE1 = 578, İE2 = 1817, İE3 = 2745, İE4 = 11577. Bu element hangi gruptadır?

✓ C. Büyük sıçrama İE3'ten İE4'e (yaklaşık 4 kat); sıçramadan önce 3 elektron koptuğu için 3 valans elektronu vardır. A İE1'den İE2'ye olan artışı sıçrama sanıyor; B ilk artıştan sonraki iki elektronu sayıyor; D toplam değer sayısını grup sanıyor.Kaynak: Periyodik tablo ve periyodik özellikler · İyonlaşma enerjisi

?Soru 9

Bir şirket, laboratuvarda birkaç gram üretilebilen yeni bir boya maddesini günde tonlarca üretecek bir tesis kurmak istiyor. Bu tesisin tasarımında en çok hangi meslekten kişiye ihtiyaç vardır?

✓ B. Laboratuvardaki bir süreci büyük ölçekli üretime taşımak kimya mühendisinin işidir. A öğretim yapar, üretim tesisi tasarlamaz; C ilaçla ilgilenir; D canlılardaki tepkimeleri inceler, boya üretimi onun alanı değildir.Kaynak: Kimya hayattır · Kimyada kariyer ve bilim insanları

?Soru 10

7N, 8O ve 16S atomlarının elektronegatiflikleri için hangi sıralama doğrudur?

✓ B. O ile N aynı periyotta, O daha sağda olduğu için daha elektronegatiftir (3,44 > 3,04). S, O ile aynı grupta ama bir alttadır; yarıçapı büyük olduğu için değeri düşer (2,58). A atom numarası büyük olanı büyük sanıyor; C periyottaki yönü ters alıyor; D grupta azalmayı göz ardı ediyor.Kaynak: Periyodik tablo ve periyodik özellikler · Elektronegatiflik
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Kimya soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →