Nanoparçacıklar ve yeşil kimya: nano boyut, atık önleme, metallerin çevresel etkisi

Portakal kabuğundan gümüş nanoparçacık elde edilebilir mi? Nano boyutu, yeşil kimyanın ilkelerini ve metallerin doğada bıraktığı izi öğren.

5 durak9. sınıf · 2. dönem
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ÖLÇEK · NANOMETRE

Sürdürülebilirlik ve nano boyut: metrenin milyarda biri

MEB 9. sınıf · 3. Tema: Sürdürülebilirlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYüzey gerilimi nedir, hangi faktörler yüzey gerilimini etkiler?Bağlantılı konudan (Sıvıların özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sıvının içindeki bir molekül her yönden çekilirken yüzeydeki molekül yalnız yanlardan ve içeriden çekilir; yüzey gergin bir zar gibi davranır. Bu gerginliğe yüzey gerilimi denir. Moleküller arası etkileşim güçlendikçe yüzey gerilimi artar. Sıcaklık artınca ve sabun, deterjan gibi maddeler eklenince yüzey gerilimi azalır.

Yüzey gerilimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Nanometre ne kadar küçüktür, nanoparçacık ve nanoteknoloji nedir?

Kısa cevap: Nanometre (nm), metrenin milyarda biridir: 1 nm = 10−9 m. Boyutu 1 ile 100 nm arasında olan parçacıklara nanoparçacık, bu boyuttaki maddeleri tasarlayıp üreten ve kullanan teknolojiye nanoteknoloji denir. Nano boyuttaki nesneler ışık mikroskobuyla görülemez, elektron mikroskobuyla incelenir.

Bir saç telinin kalınlığını bin parçaya bölsen bile hâlâ nano dünyaya ulaşamazsın; bunun için onu yaklaşık seksen bin parçaya bölmen gerekir.

Neden sürdürülebilirlik?

Birleşmiş Milletler 2015'te, 2030'a kadar ulaşılması hedeflenen 17 sürdürülebilir kalkınma hedefi belirledi. Sürdürülebilir kalkınma, bugünün ihtiyaçlarını gelecek kuşakların kaynaklarını tüketmeden karşılamaktır. Kimyayı en çok ilgilendirenler sorumlu üretim ve tüketim (12. hedef), sudaki yaşam (14. hedef) ve karasal yaşam (15. hedef) hedefleridir. Nanoteknoloji bu hedeflere hem yardım edebilir hem de yeni riskler doğurabilir.

Nanometre ne kadar küçük?

"Nano" sözcüğü bir ölçünün milyarda birini anlatır. Nanometre, metrenin milyarda biridir: 1 nm = 10−9 m. Bir metreye bir milyar nanometre sığar. Hidrojen atomunun çapı yaklaşık 0,1 nm, DNA sarmalının genişliği 2–2,5 nm, bir saç telinin kalınlığı ise yaklaşık 80 000 nm'dir.

Nanoparçacıklar atomdan büyük, bakteriden küçüktür; ışık mikroskobunun gösterebildiğinin altında kalırlar.Görsel: Sınav Defteri

Boyutu 1 ile 100 nm arasında olan atom ya da molekül kümelerine nanoparçacık denir. Bu boyuttaki maddeleri tasarlamak, üretmek ve kullanmakla ilgilenen alana nanoteknoloji denir. Nanoparçacıklar ışığın dalga boyundan küçük olduğu için ışık mikroskobuyla görülemez. Onları incelemek için ışık yerine elektron demeti kullanan elektron mikroskopları gerekir.

Çözümlü örnek

Kalınlığı 0,08 mm olan bir saç teli kaç nanometredir?

  1. Milimetreyi metreye çevir: 0,08 mm = 0,08 · 10−3 m = 8 · 10−5 m.
  2. Metreyi nanometreye çevir: 1 m = 109 nm olduğundan 8 · 10−5 · 109 = 8 · 104 nm.

Cevap: 80 000 nm; nanoparçacık sınırının (100 nm) 800 katı.

Akılda kalsın: 1 nm = 10−9 m. Nanoparçacık = 1–100 nm. Işık mikroskobu yetmez, elektron mikroskobu gerekir.
Yazılıda

Nasıl sorulurFarklı birimlerle verilen boyutları nanometreye çevirmen ve hangilerinin nanoparçacık sayılacağını belirlemen istenir.

Tuzak1 nm'yi metrenin milyonda biri sanmak (o mikrometredir); 100 nm'den büyük parçacıkları da nano saymak.

Tam puan içinBirim çevirmeyi adım adım yaz ve sonucu 1–100 nm aralığıyla karşılaştır.

?Soru çöz birim çevirme

Çapları verilen parçacıklardan hangisi nanoparçacık sayılır?

✓ D. 4 · 10−8 m = 40 nm; 1–100 nm aralığındadır. A 500 000 nm'dir, çok büyüktür; B 2000 nm'dir, mikrometre ölçeğindedir; C 1 nm'nin altında, atomdan bile küçüktür; aralığın alt sınırını unutan bu şıkkı seçer.

↕Sıralama küçükten büyüğe

Nesneleri boyutu küçükten büyüğe doğru sırala.

  1. Bakteri (yaklaşık 1 µm)
  2. DNA sarmalının genişliği
  3. Saç telinin kalınlığı
  4. Hidrojen atomu
  5. 40 nm'lik gümüş nanoparçacığı
Yazılı sorusuÇapı 0,2 µm olan bir parçacık ile çapı 3 · 10−8 m olan bir parçacığın boyutlarını nanometre cinsinden hesaplayınız. Hangisinin nanoparçacık olduğunu belirtiniz ve bu parçacığın neden ışık mikroskobuyla görülemeyeceğini açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: 1 µm = 1000 nm olduğundan 0,2 µm = 200 nm'dir. 3 · 10−8 m · 109 nm/m = 30 nm'dir. 1–100 nm aralığında olan 30 nm'lik parçacık nanoparçacıktır; 200 nm'lik parçacık bu aralığın dışındadır. Nanoparçacıklar görünür ışığın dalga boyundan çok küçük olduğu için ışık mikroskobu onları ayırt edemez; elektron mikroskobu gerekir.

  • İki boyutu nanometreye doğru çevirmek — 4 puan (her biri 2)
  • Nanoparçacığı 1–100 nm ölçütüyle seçmek — 3 puan
  • Işık mikroskobunun yetersizliğini açıklamak — 3 puan

Nano boyut

Cevabın nasıldı?
ÖZELLİK · YÜZEY ALANI

Nanoparçacıkların özellikleri: küçüldükçe yüzey büyür

MEB 9. sınıf · 3. Tema: Sürdürülebilirlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNanometre ne kadar küçüktür, nanoparçacık ve nanoteknoloji nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nanometre (nm), metrenin milyarda biridir: 1 nm = 10−9 m. Boyutu 1 ile 100 nm arasında olan parçacıklara nanoparçacık, bu boyuttaki maddeleri tasarlayıp üreten ve kullanan teknolojiye nanoteknoloji denir. Nano boyuttaki nesneler ışık mikroskobuyla görülemez, elektron mikroskobuyla incelenir.

Nano boyut

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Nanoparçacıklar neden farklı özellik gösterir, nerelerde kullanılır?

Kısa cevap: Bir madde nano boyuta bölündükçe toplam yüzey alanı çok büyür ve atomların büyük kısmı yüzeyde kalır. Bu yüzden nanoparçacıklar aynı maddenin büyük parçasından farklı renk, tepkime yatkınlığı ve antibakteriyel etki gösterebilir. Gümüş nanoparçacıklar yara bandında, titanyum dioksit nanoparçacıklar güneş kreminde, kuantum noktalar tıbbi görüntülemede kullanılır.

Bir kesme şeker çayda yavaş erir, toz şeker ise hemen; aynı şeker, küçük parçalara bölününce çayla temas eden yüzeyi artar.

Nano boyut konusunda nanoparçacıkların ne kadar küçük olduğunu gördük. Nanoparçacıkları özel kılan yalnız küçüklükleri değil, yüzey alanlarının hacimlerine göre çok büyük olmasıdır. Kimyasal olaylar yüzeyde gerçekleştiği için yüzey büyüdükçe madde daha etkin davranır.

Çözümlü örnek

Kenarı 1 cm olan bir küp, kenarı 0,5 cm olan küçük küplere bölünüyor. Toplam yüzey alanı nasıl değişir?

  1. Büyük küpün yüzeyi: 6 yüz · (1 cm)2 = 6 cm2.
  2. Kenar yarıya inince her boyutta 2 küp sığar: 2 · 2 · 2 = 8 küçük küp.
  3. Bir küçük küpün yüzeyi 6 · (0,5)2 = 1,5 cm2; toplam 8 · 1,5 = 12 cm2.

Cevap: Hacim aynı kalırken yüzey 6 cm²'den 12 cm²'ye, yani iki katına çıkar.

Kenar her yarıya indiğinde toplam yüzey iki katına çıkar. Aynı küp kenarı 1 nm olan küplere bölünseydi toplam yüzey 60 milyon cm2'ye, yani yaklaşık 6000 m2'ye ulaşırdı. Bir tutam nanoparçacığın toplam yüzeyi, aynı kütledeki tek parçanınkinden milyonlarca kat büyük olabilir.

Boyut değişince özellik değişir

Büyük parça hâlinde sarı ve tepkimeye girmeyen altın, nanoparçacık hâlinde kırmızı ya da mor görünür ve tepkimeleri hızlandırabilir. Gümüş nanoparçacıklar bakterilerin zarına zarar verir; bu yüzden yara bandı, buzdolabı kaplaması ve spor çorabı gibi ürünlerde antibakteriyel amaçla kullanılır.

Nanoparçacıkların kullanım alanları
NanoparçacıkÖzellikKullanım
GümüşAntibakteriyelYara bandı, tıbbi malzeme, kumaş
Titanyum dioksit, çinko oksitMorötesi ışığı engeller, görünmezGüneş kremi, kendini temizleyen cam
Kuantum noktaBoyutuna göre farklı renkte ışımaTıbbi görüntüleme, ekranlar
Grafenİnce, esnek, iletken, çok dayanıklıEsnek elektronik, pil
AltınHedefe bağlanabilir, rengi boyuta bağlıİlaç taşıma, hızlı test kitleri
Akılda kalsın: Küçük parça = büyük toplam yüzey = farklı özellik. Kenar yarıya inince toplam yüzey iki katına çıkar.
Yazılıda

Nasıl sorulurBölünen küp ya da küre örneğiyle yüzey alanını hesaplaman ve nanoparçacıkların farklı özelliklerini yüzey alanıyla açıklaman, kullanım alanlarına örnek vermen istenir.

TuzakBölünmeyle toplam hacmin de arttığını yazmak; nanoparçacığın maddenin cinsini değiştirdiğini sanmak (gümüş yine gümüştür).

Tam puan içinYüzey/hacim oranının arttığını söyle ve bir özelliği bu artışa bağla.

?Soru çöz neden etkin?

Gümüş nanoparçacıkların, aynı kütledeki gümüş levhadan çok daha güçlü antibakteriyel etki göstermesinin temel nedeni nedir?

✓ B. Aynı kütle küçük parçalara bölününce yüzey alanı büyür; çevreyle etkileşen atom sayısı artar. A ve D boyut değişiminin elementin kimliğini değiştirdiğini sanıyor, oysa proton sayısı aynı kalır; C hacmin bölünmeyle değişmediğini gözden kaçırıyor.

⇄Bilgi eşleştirme nanoparçacık → kullanım

Yazılı sorusuKenarı 2 cm olan bir küp, kenarı 1 cm olan küplere bölünüyor. a) Bölünmeden önceki ve sonraki toplam yüzey alanlarını hesaplayınız. b) Bu sonucu kullanarak nanoparçacıkların neden büyük parçalardan daha etkin olduğunu açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Büyük küpün yüzeyi 6 · 22 = 24 cm2'dir. Kenar yarıya indiği için 2 · 2 · 2 = 8 küçük küp oluşur; her birinin yüzeyi 6 · 12 = 6 cm2, toplam 8 · 6 = 48 cm2'dir. Hacim değişmediği hâlde yüzey iki katına çıkmıştır. b) Madde nano boyuta kadar bölündüğünde toplam yüzey çok büyük olur ve atomların büyük kısmı yüzeyde bulunur. Kimyasal etkileşimler yüzeyde gerçekleştiği için nanoparçacıklar çevreleriyle daha çok etkileşir; bu yüzden antibakteriyel etki ya da tepkime hızlandırma gibi özellikleri daha güçlüdür.

  • a) İki yüzey alanını doğru hesaplamak — 5 puan
  • b) Yüzey/hacim artışını etkinlikle ilişkilendirmek — 5 puan

Nanoparçacıkların özellikleri

Cevabın nasıldı?
YÖNTEM · YEŞİL SENTEZ

Metal nanoparçacık eldesi: atıktan gümüşe

MEB 9. sınıf · 3. Tema: Sürdürülebilirlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNanoparçacıklar neden farklı özellik gösterir, nerelerde kullanılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir madde nano boyuta bölündükçe toplam yüzey alanı çok büyür ve atomların büyük kısmı yüzeyde kalır. Bu yüzden nanoparçacıklar aynı maddenin büyük parçasından farklı renk, tepkime yatkınlığı ve antibakteriyel etki gösterebilir. Gümüş nanoparçacıklar yara bandında, titanyum dioksit nanoparçacıklar güneş kreminde, kuantum noktalar tıbbi görüntülemede kullanılır.

Nanoparçacıkların özellikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gümüş ve bakır nanoparçacıklar nasıl elde edilir, yeşil sentez nedir?

Kısa cevap: Metal nanoparçacıklar ya büyük parçayı öğüterek (fiziksel yöntem) ya da çözeltideki metal iyonlarını metal atomlarına çevirip küçük kümeler oluşturarak (kimyasal yöntem) elde edilir. Yeşil sentezde zararlı kimyasallar yerine bitki özütleri, meyve kabukları gibi doğal maddeler ve evsel atıklar kullanılır. Çözeltinin renginin değişmesi nanoparçacık oluştuğunun işaretidir.

Mutfakta çöpe giden portakal ya da nar kabuğu, laboratuvarda gümüş nanoparçacık üretiminde işe yarayan bir hammaddeye dönüşebilir.

Nanoparçacık üretmenin iki yolu vardır. Yukarıdan aşağıya yaklaşımda büyük bir parça öğütülerek ya da aşındırılarak nano boyuta indirilir. Aşağıdan yukarıya yaklaşımda ise atomlar tek tek bir araya getirilerek nano boyutta kümeler oluşturulur. Metal nanoparçacıklar genellikle ikinci yolla, çözelti içinde üretilir.

Çözeltide metal nanoparçacık

Gümüş nitrat (AgNO3) çözeltisinde gümüş, Ag+ iyonu hâlindedir. Çözeltiye uygun bir madde eklendiğinde bu iyonlar elektron kazanıp gümüş atomuna dönüşür. Gümüş atomları birleşerek nano boyutta kümeler oluşturur. Laboratuvarda bu iş için sodyum sitrat kullanılabilir. Renksiz çözelti açık sarıya döner; renk değişimi nanoparçacıkların oluştuğunu gösterir. Benzer biçimde bir bakır tuzu çözeltisine (kitapta bakır(II) klorür) askorbik asit (C vitamini) eklenerek bakır nanoparçacıkları elde edilir.

Yeşil sentez

Klasik kimyasal yöntemlerde kullanılan bazı maddeler zehirli ya da pahalıdır ve zararlı atık bırakır. Yeşil sentezde bu maddeler yerine doğadan elde edilen malzemeler kullanılır: üzüm ya da nane yaprağı özütü, portakal, nar ve muz kabuğu gibi. Bu malzemelerdeki doğal bileşikler metal iyonlarını metal atomlarına dönüştürür. Böylece hem zararlı kimyasal kullanılmaz hem de çöpe gidecek evsel atıklar değerlendirilir.

Yeşil sentezde meyve kabuğu özütü, gümüş iyonlarını gümüş atomlarına çeviren maddenin işini görür.Görsel: Sınav Defteri

Deneyde farklı atıklarla elde edilen ürünler karşılaştırılır: hangi atıktan ne kadar nanoparçacık elde edildiği, renk değişiminin ne kadar sürede gerçekleştiği kaydedilir. Bu deneyde atığın türü bağımsız, elde edilen nanoparçacık miktarı bağımlı değişkendir.

Akılda kalsın: Ag+ iyonu → Ag atomu → nano küme. Renk değişimi = nanoparçacık işareti. Yeşil sentez = doğal özüt, evsel atık, zararsız süreç.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir nanoparçacık deneyinin düzeneği ve gözlemleri verilir; nanoparçacık oluştuğunu gösteren kanıtı yazman, yeşil sentezin klasik yöntemden üstünlüğünü ve deneyin değişkenlerini açıklaman istenir.

TuzakRenk değişimini "çözeltinin bozulması" diye yorumlamak; yeşil sentezde metal iyonuna da gerek olmadığını sanmak.

Tam puan içinGözlemi (renk) kanıt olarak kullan, çevre ve atık açısından en az iki üstünlük yaz.

?Soru çöz kanıt

Renksiz gümüş nitrat çözeltisine nar kabuğu özütü eklenip ısıtılınca çözelti sarı-kahverengiye dönüyor. Bu deneyle ilgili hangisi doğrudur?

✓ A. Ag+ iyonları özütteki doğal maddelerle atoma dönüşür, nano kümeler çözeltiye renk verir; doğal özüt kullanıldığı için bu yeşil sentezdir. B gözlemi kanıt olarak görmüyor; C iyonun elektron kazandığını tersine söylüyor; D nanoparçacığın gümüş iyonundan oluştuğunu unutuyor.

↕Sıralama deney adımları

Evsel atıktan gümüş nanoparçacık elde etme deneyinin adımlarını sırala.

  1. Çözeltideki renk değişimini gözle ve kaydet.
  2. Meyve kabuklarını suda kaynatıp süzerek özüt hazırla.
  3. Farklı atıklarla elde edilen sonuçları karşılaştır.
  4. Özütü gümüş nitrat çözeltisine ekleyip ısıt.
Yazılı sorusuGümüş nanoparçacık elde etmek için bir grup sodyum sitrat, diğer grup portakal kabuğu özütü kullanıyor. Hangi grubun yönteminin yeşil sentez olduğunu belirtiniz. Bu yöntemin sürdürülebilirlik açısından iki üstünlüğünü açıklayınız ve nanoparçacık oluştuğunu hangi gözlemle anlayabileceğinizi yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Portakal kabuğu özütü kullanan grubun yöntemi yeşil sentezdir, çünkü metal iyonlarını metal atomuna çeviren madde doğal bir kaynaktan, üstelik çöpe gidecek bir atıktan elde edilmiştir. Bu yöntem zararlı ya da pahalı kimyasal kullanımını azaltır ve çevreye daha az zararlı atık bırakır. Ayrıca evsel atığı değerlendirerek atık miktarını azaltır ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlar. Renksiz çözeltinin sarı-kahverengiye dönmesi nanoparçacıkların oluştuğunu gösterir.

  • Yeşil sentezi doğru grupla ve gerekçesiyle belirlemek — 3 puan
  • İki sürdürülebilirlik üstünlüğünü açıklamak — 4 puan
  • Renk değişimini kanıt olarak yazmak — 3 puan

Metal nanoparçacık eldesi

Cevabın nasıldı?
İLKE · ATIK ÖNLEME

Yeşil kimya ve atık önleme: temizlemek yerine hiç kirletmemek

MEB 9. sınıf · 3. Tema: Sürdürülebilirlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGümüş ve bakır nanoparçacıklar nasıl elde edilir, yeşil sentez nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Metal nanoparçacıklar ya büyük parçayı öğüterek (fiziksel yöntem) ya da çözeltideki metal iyonlarını metal atomlarına çevirip küçük kümeler oluşturarak (kimyasal yöntem) elde edilir. Yeşil sentezde zararlı kimyasallar yerine bitki özütleri, meyve kabukları gibi doğal maddeler ve evsel atıklar kullanılır. Çözeltinin renginin değişmesi nanoparçacık oluştuğunun işaretidir.

Metal nanoparçacık eldesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yeşil kimya nedir, atık önleme ilkesi ne anlama gelir?

Kısa cevap: Yeşil kimya, zararlı maddelerin kullanımını ve oluşumunu azaltacak biçimde kimyasal süreçler tasarlamayı amaçlar ve 12 ilkeyle özetlenir. İlk ve en temel ilke atık önlemedir: bir atığı oluştuktan sonra arıtmak ya da temizlemek yerine, süreci baştan atık oluşturmayacak ya da en az atık oluşturacak biçimde tasarlamak daha iyidir.

Evde bulaşık köpüğünü lavabodan temizlemekle uğraşmak yerine gereğinden fazla deterjan koymamak daha akıllıcadır.

Metal nanoparçacık eldesinde doğal özütlerin zararlı kimyasalların yerini alabildiğini gördük. Bu yaklaşımın adı yeşil kimyadır. Yeşil kimya; ürünlerin ve üretim süreçlerinin, insan sağlığına ve çevreye zarar veren maddeleri en aza indirecek biçimde tasarlanmasıdır. Bilim insanları bu yaklaşımı 12 ilkeyle özetlemiştir.

Yeşil kimyanın 12 ilkesi
#İlkeKısaca
1Atık önlemeAtığı oluşmadan engelle
2Atom ekonomisiHam maddenin çoğu ürüne dönüşsün
3Daha az tehlikeli sentezZehirsiz ya da az zehirli madde kullan
4Daha güvenli kimyasal tasarımıİşe yarasın ama zararı az olsun
5Daha güvenli çözücülerGereksiz çözücü kullanma
6Enerji verimliliğiOda koşullarına yakın çalış
7Yenilenebilir ham maddeTükenmeyen kaynakları kullan
8Yan ürünleri azaltmaGereksiz ara adımlardan kaçın
9KatalizTepkimeyi hızlandıran madde kullan
10Bozunabilir tasarımÜrün doğada zararsız parçalansın
11Gerçek zamanlı kirlilik analiziSüreci anında izle
12Kaza önlemeKaza riskini en aza indir

Atık önleme ilkesi

Yeşil kimyanın birinci ilkesi atık önlemedir. Bu ilkeye göre bir atığı oluştuktan sonra arıtmak, depolamak ya da temizlemek hem pahalıdır hem de çevreye risk taşır. En iyi atık, hiç oluşmayan atıktır. Bu yüzden kimyasal süreç daha tasarlanırken en az atık oluşturacak yol seçilir.

Atık önleme yalnız fabrikalar için değildir. Evsel atıklardan nanoparçacık elde etmek hem atığı değerlendirir hem de yeni bir ham madde kullanımını önler; böylece birinci ilke (atık önleme) ile yedinci ilke (yenilenebilir ham madde) birlikte uygulanır. Sürdürülebilir kalkınmanın 12. hedefi olan sorumlu üretim ve tüketim, kaynakları bu anlayışla kullanmayı amaçlar.

Akılda kalsın: Yeşil kimya = baştan zararsız tasarım. 1. ilke: atık önleme. Temizlemek değil, kirletmemek.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir üretim süreci ya da deney örneği verilir; hangi yeşil kimya ilkesinin uygulandığını belirlemen ve atık önleme ilkesini bu örnekle açıklaman istenir.

TuzakAtık önlemeyi "atığı geri dönüştürmek" ile aynı sanmak (geri dönüşüm atık oluştuktan sonradır); yeşil kimyayı yalnız bitkisel ürün kullanmak diye tanımlamak.

Tam puan içinİlkenin adını yaz ve örnekte atığın nasıl baştan önlendiğini göster.

?Soru çöz ilkeyi bul

Bir boya fabrikası, eskiden üretim sonunda oluşan zararlı çözücü atığını arıtırken yeni süreçte su bazlı boya üreterek bu atığı hiç oluşturmuyor. Bu değişiklik en çok hangi yeşil kimya ilkesine örnektir?

✓ C. Atığı sonradan arıtmak yerine hiç oluşturmamak, atık önleme ilkesinin tanımıdır (güvenli çözücü ilkesine de uyar). A tepkimeyi hızlandıran madde kullanımıdır; B süreci izlemektir, atığı önlemez; D ürünün doğada parçalanmasıyla ilgilidir.

⇄Bilgi eşleştirme uygulama → ilke

Yazılı sorusuOkul kantininde her gün yüzlerce plastik çatal atılıyor. Bu durumu yeşil kimyanın atık önleme ilkesiyle değerlendiriniz: atık önleme ile geri dönüşüm arasındaki farkı açıklayınız ve atık önleme ilkesine uygun iki öneri yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Atık önleme ilkesine göre atığı oluştuktan sonra yönetmek yerine hiç oluşturmamak gerekir. Geri dönüşüm, atık oluştuktan sonra yapılan bir işlemdir; toplama, taşıma ve işleme için enerji harcar ve bir kısım atık yine çöpe gider. Atık önleme ise kaynağı korur. Kantinde yıkanıp yeniden kullanılabilen metal çatallar kullanılabilir ya da öğrenciler kendi çatallarını getirmeye teşvik edilebilir. Tek kullanımlık ürün zorunluysa doğada zararsız parçalanan malzemeden yapılanlar seçilebilir.

  • Atık önleme ilkesini doğru tanımlamak — 3 puan
  • Geri dönüşümle farkını açıklamak — 3 puan
  • İlkeye uygun iki öneri yazmak — 4 puan

Yeşil kimya ve atık önleme

Cevabın nasıldı?
ÇEVRE · AĞIR METAL VE AYAK İZİ

Metal, alaşım ve nanoparçacıkların çevresel etkileri

MEB 9. sınıf · 3. Tema: Sürdürülebilirlik · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYeşil kimya nedir, atık önleme ilkesi ne anlama gelir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yeşil kimya, zararlı maddelerin kullanımını ve oluşumunu azaltacak biçimde kimyasal süreçler tasarlamayı amaçlar ve 12 ilkeyle özetlenir. İlk ve en temel ilke atık önlemedir: bir atığı oluştuktan sonra arıtmak ya da temizlemek yerine, süreci baştan atık oluşturmayacak ya da en az atık oluşturacak biçimde tasarlamak daha iyidir.

Yeşil kimya ve atık önleme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ağır metaller ve metal nanoparçacıklar çevreye nasıl zarar verir, kimyasal ayak izi nedir?

Kısa cevap: Yoğunluğu 5 g/cm³'ten büyük olan kurşun, kadmiyum, krom ve cıva gibi ağır metaller suda ve toprakta birikir, besin zinciriyle canlılara geçer. Metal nanoparçacıklar sudan zor uzaklaştırılır ve yararlı mikroorganizmalara zarar verebilir. Bir ürünün çevreye bıraktığı kimyasal yük kimyasal ayak izi ile ölçülür; geri dönüşüm ve bilinçli tüketim bu izi azaltır.

Çöpe atılan eski bir pil, toprağa karışınca yıllarca oradaki bitkileri etkileyebilir.

Metaller ve alaşımlar modern hayatın temelidir. Alaşım, bir metale başka metaller ya da ametaller eklenerek elde edilen, metal özelliğini koruyan karışımdır. Çelik (demir ve karbon), paslanmaz çelik (demir, krom, nikel), bronz (bakır ve kalay) ve pirinç (bakır ve çinko) en bilinen alaşımlardır. Saf metalden daha sert ve dayanıklıdırlar.

Ağır metaller

Yoğunluğu 5 g/cm3'ten büyük metallere ağır metal denir. Kurşun, kadmiyum, krom ve cıva bunlardandır; yarı metal arsenik de benzer zararı yüzünden bu grupta anılır. Pil, boya ve sanayi atıklarıyla suya ve toprağa karışan ağır metaller parçalanmaz; besin zincirinin her basamağında canlının vücudunda birikir. Besin zincirinin üst basamağındaki canlıda, insanda da, en yüksek derişime ulaşır. Kurşun sinire, kadmiyum böbreğe zarar verir.

Metal nanoparçacıklar

Antibakteriyel gümüş nanoparçacıklar çamaşır yıkanırken suya geçebilir. Çok küçük oldukları için arıtma tesislerinde tutulmaları zordur. Doğada yararlı mikroorganizmalara da zarar verebilirler.

Ayak izi ve çözüm

Ekolojik ayak izi, bir kişinin ya da toplumun tükettiği kaynakları üretmek ve atıklarını yok etmek için gereken doğal alandır. Kimyasal ayak izi ise bir ürünün üretiminden atılmasına kadar çevreye bıraktığı kimyasal maddelerin insan ve ekosisteme etkisini anlatır.

Sorun ve çözüm önerileri
SorunÇözüm
Pil ve elektronik atıktan ağır metal sızmasıAtık pil kutuları, elektronik atık toplama noktaları
Sanayi atık suyunda metalArıtma tesisi, metalin geri kazanılması
Nanoparçacıkların suya karışmasıGerekmedikçe nanoparçacıklı ürün kullanmama, geliştirilmiş arıtma

Türkiye'de sürdürülebilir tarımın erken örneği, 1925'te Ankara'da kurulan Atatürk Orman Çiftliği'dir.

Akılda kalsın: Ağır metal parçalanmaz, birikir, zincirde yukarı çıktıkça artar. Nanoparçacık sudan zor ayrılır. Kimyasal ayak izi = ürünün çevreye bıraktığı kimyasal yük.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir örnek olay (pil atığı, maden suyu, nano gümüşlü çorap) ve kanıt kartları verilir; çevre sorununu belirlemen, ekosisteme etkisini özetlemen ve veriye dayalı çözüm önermen istenir.

TuzakAğır metallerin doğada parçalandığını yazmak; çözüm olarak yalnız "dikkat edilmeli" demek.

Tam puan içinSorunu (birikim), etkisini (besin zinciri, sağlık) ve uygulanabilir bir çözümü (toplama, arıtma, bilinçli tüketim) ayrı ayrı yaz.

Yazılıdan önce kontrol et

  • Boyutları nanometreye çevirip nanoparçacık olanı seçebiliyorum.
  • Nanoparçacıkların farklı özelliklerini yüzey alanıyla açıklayabiliyorum.
  • Bir üretimde uygulanan yeşil kimya ilkesini söyleyebiliyorum.
  • Metal atığının çevreye etkisini özetleyip çözüm önerebiliyorum.

?Soru çöz örnek olay

Bir gölde yapılan ölçümde sudaki cıva derişimi düşük çıkıyor, ama gölün büyük yırtıcı balıklarında cıva derişimi çok yüksek bulunuyor. Bu durumun en doğru açıklaması hangisidir?

✓ D. Ağır metaller parçalanmaz; her basamakta canlının vücudunda kalır ve yukarı çıktıkça birikir. A element canlıda üretilemez; B ağır metallerin parçalanmadığını gözden kaçırıyor; C birikimin asıl yolunun besin olduğunu atlıyor.

▭Boşluk doldurma

Bakır ve çinkodan oluşan pirinç bir dır. Yoğunluğu 5 g/cm3'ten büyük olan kurşun ve kadmiyum gibi metallere denir. Bir ürünün üretiminden atılmasına kadar çevreye bıraktığı kimyasal etkiye denir.

alaşımağır metalkimyasal ayak izinanoparçacıkekolojik ayak izi
Yazılı sorusuKullanılmış pillerin evsel çöple birlikte atılması sonucunda bir tarım arazisinin toprağında kadmiyum birikmiştir. a) Bu birikimin ekosisteme ve insan sağlığına etkisini özetleyiniz. b) Sorunun çözümüne yönelik veriye dayalı iki öneri yazınız ve önerilerinizin kimyasal ayak izine etkisini değerlendiriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Kadmiyum bir ağır metaldir ve doğada parçalanmaz. Topraktan bitkilere, bitkilerden onları yiyen hayvanlara ve insana geçer; besin zincirinde yukarı çıktıkça birikir. İnsanda özellikle böbreklere zarar verir; toprağın verimi ve topraktaki canlılar da olumsuz etkilenir. b) Atık piller ayrı toplanmalı ve geri dönüşüm tesislerine gönderilmelidir; böylece kadmiyumun toprağa ulaşması baştan önlenir. Kirlenmiş arazide ekimden önce toprak ölçümü yapılmalıdır. Bu önlemler çevreye bırakılan kimyasal yükü, yani kimyasal ayak izini azaltır.

  • a) Birikimi ve besin zinciriyle yayılmayı açıklamak — 4 puan
  • b) Uygulanabilir iki çözüm yazmak — 4 puan
  • b) Önerileri kimyasal ayak iziyle ilişkilendirmek — 2 puan

Metallerin çevresel etkileri

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Kimya serisindeki Enerji kaynakları sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Saf su dolu bir kabın yüzeyinde duran ataş, suya birkaç damla bulaşık deterjanı damlatılınca batıyor. Bu gözlemin açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Deterjan molekülleri yüzeye yerleşip su molekülleri arasındaki çekimi zayıflatır; gergin yüzey ataşı taşıyamaz. A yoğunluk artsaydı ataş daha kolay yüzerdi; B etkinin yönünü ters söylüyor; D deterjan sıcaklığı belirgin biçimde değiştirmez, ayrıca soğuma yüzey gerilimini artırırdı.Kaynak: Sıvıların özellikleri · Yüzey gerilimi

?Soru 2

İki katı ısıtılıyor. X katısı 186 °C'ta erimeye başlıyor ve tamamı eriyene kadar sıcaklığı sabit kalıyor. Y katısı 60 °C'tan itibaren yumuşuyor, 90 °C'a kadar giderek akışkanlaşıyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Belirli bir sıcaklıkta sabit sıcaklıkta erimek kristal katının, bir aralıkta yumuşamak amorf katının özelliğidir. A iki tanımı ters bağlıyor; B Y'nin yumuşama aralığını görmezden geliyor; D X'in belirli erime noktasını görmezden geliyor.Kaynak: Moleküller arası etkileşimler ve katılar · Amorf ve kristal katılar

?Soru 3

CF4 molekülünde karbon merkez atomdur (elektronegatiflik C 2,55; F 4,00). Bu molekül için,
I. C–F bağları polar kovalenttir.
II. Merkez atomda ortaklanmamış elektron çifti yoktur.
III. Dipol momenti sıfırdan farklıdır.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ A. C ile F'nin elektronegatiflikleri farklı olduğu için bağlar polardır (I); karbonun dört valans elektronu da bağa girer, çifti kalmaz (II). Dört F eşit çektiği için çekişler sıfırlanır, molekül apolardır; III yanlıştır. B ve C polar bağ görünce molekülü polar sanıyor; D merkezde çift olmadığını bildiği hâlde aynı yanılgıya düşüyor.Kaynak: Lewis yapısı, polarlık ve adlandırma · Polar ve apolar molekül

?Soru 4

Aynı sıcaklıktaki iki özdeş kapalı kaptan birine 50 mL, diğerine 200 mL saf su konuyor. Denge kurulduktan sonra iki kaptaki denge buhar basıncı için ne söylenebilir?

✓ C. Denge buhar basıncı yalnız sıvının cinsine ve sıcaklığa bağlıdır; iki kapta ikisi de aynıdır. A daha çok sıvının daha çok buhar basıncı yaptığını sanıyor; B buharın sığacağı boşluğu ölçüt sanıyor; D kapalı kapta buharlaşmanın durduğunu sanıyor, oysa denge kurulur.Kaynak: Sıvıların özellikleri · Denge buhar basıncı

?Soru 5

Deniz kenarında ve bir dağın tepesinde, özdeş kaplardaki saf su örnekleri kaynatılıyor. Buna göre,
I. Dağdaki su daha düşük sıcaklıkta kaynar.
II. İki örnek de kaynarken buhar basınçları bulundukları yerin açık hava basıncına eşittir.
III. Deniz kenarında daha güçlü bir ocak kullanılırsa su 100 °C'ın üstünde kaynar.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ A. Dağda açık hava basıncı düşük olduğundan su daha düşük sıcaklıkta kaynar (I); kaynama, buhar basıncının dış basınca eşitlendiği andır (II). III yanlıştır: güçlü ocak kaynamaya ulaşma süresini kısaltır, kaynama noktasını değiştirmez. B, C ve D ısıtıcı gücünü kaynama noktasını etkileyen faktör sanıyor.Kaynak: Sıvıların özellikleri · Kaynama ve dış basınç

?Soru 6

OF2 molekülünde (8O, 9F) oksijen merkez atomdur ve her atom oktetini tamamlar. Buna göre moleküldeki ortaklanmamış elektron çifti sayısı kaçtır?

✓ C. Toplam valans elektronu 6 + 2 · 7 = 20, yani 10 çift; 2 çift O–F bağındadır, 8 çift ortaklanmamıştır (her F'de 3, O'da 2). A yalnız merkez atomdaki çiftleri sayıyor; B yalnız F'lerdekini sayıyor; D bağ yapan çiftleri de ortaklanmamış sanıyor.Kaynak: Lewis yapısı, polarlık ve adlandırma · Lewis nokta yapısı

?Soru 7

Potasyum bromür (KBr) suda çözündüğünde K+ iyonu ile H2O molekülleri arasında hangi etkileşim oluşur?

✓ B. K+ bir iyon, su polar bir moleküldür; bu çiftin etkileşimi iyon-dipoldür. A için iki polar molekül gerekir; C iki zıt yüklü iyon arasında olur; D atomların elektron ortaklaşmasıdır, tanecikler arası etkileşim değildir.Kaynak: Moleküller arası etkileşimler ve katılar · Dipol-dipol ve iyon-dipol

?Soru 8

Aynı sıcaklıkta gliserinin viskozitesinin sudan çok büyük olmasının en doğru açıklaması hangisidir?

✓ D. Her gliserin molekülünde üç O–H grubu vardır ve moleküller birbirine çok sayıda hidrojen bağıyla tutunur; kayarak akmaları zorlaşır. A tersi doğrudur, güçlü etkileşimli sıvının buhar basıncı düşüktür; B etkileşim olmasaydı kolay akardı; C gliserin O–H grupları nedeniyle polardır.Kaynak: Sıvıların özellikleri · Viskozite

?Soru 9

Aşağıdakilerin hangisinde bileşiğin formülü ile adı doğru eşleştirilmiştir?

✓ C. Tek fosfor ön eksiz söylenir, beş klor "pentaklorür" olur. A sayıları yer değiştiriyor; doğrusu diazot monoksittir. B ilk elementte mono kullanıyor; doğrusu karbon dioksittir. D iyonik bir bileşiğe moleküler kuralı uyguluyor; doğrusu kalsiyum klorürdür.Kaynak: Lewis yapısı, polarlık ve adlandırma · Moleküler bileşikleri adlandırma

?Soru 10

Bir katının erime noktası 801 °C'tır. Katı hâlde elektriği iletmez, suda çözündüğünde iletir; çekiçle vurulunca parçalara ayrılır. Bu katı hangi türdendir?

✓ B. Yüksek erime noktası, katıyken iletmeyip çözeltide iletmesi ve kırılganlık iyonik katının özelliğidir (sofra tuzu). A katıyken de iletir ve kırılmaz, dövülür; C'nin erime noktası düşüktür; D suda çözünmez ve çözeltisi iletken olmaz.Kaynak: Moleküller arası etkileşimler ve katılar · Kristal katı türleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Kimya soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →