Sürdürülebilirlik ve nano boyut: metrenin milyarda biri
MEB 9. sınıf · 3. Tema: Sürdürülebilirlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaYüzey gerilimi nedir, hangi faktörler yüzey gerilimini etkiler?Bağlantılı konudan (Sıvıların özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Sıvının içindeki bir molekül her yönden çekilirken yüzeydeki molekül yalnız yanlardan ve içeriden çekilir; yüzey gergin bir zar gibi davranır. Bu gerginliğe yüzey gerilimi denir. Moleküller arası etkileşim güçlendikçe yüzey gerilimi artar. Sıcaklık artınca ve sabun, deterjan gibi maddeler eklenince yüzey gerilimi azalır.
✎Konu anlatımı
Nanometre ne kadar küçüktür, nanoparçacık ve nanoteknoloji nedir?
Kısa cevap: Nanometre (nm), metrenin milyarda biridir: 1 nm = 10−9 m. Boyutu 1 ile 100 nm arasında olan parçacıklara nanoparçacık, bu boyuttaki maddeleri tasarlayıp üreten ve kullanan teknolojiye nanoteknoloji denir. Nano boyuttaki nesneler ışık mikroskobuyla görülemez, elektron mikroskobuyla incelenir.Bir saç telinin kalınlığını bin parçaya bölsen bile hâlâ nano dünyaya ulaşamazsın; bunun için onu yaklaşık seksen bin parçaya bölmen gerekir.
Neden sürdürülebilirlik?
Birleşmiş Milletler 2015'te, 2030'a kadar ulaşılması hedeflenen 17 sürdürülebilir kalkınma hedefi belirledi. Sürdürülebilir kalkınma, bugünün ihtiyaçlarını gelecek kuşakların kaynaklarını tüketmeden karşılamaktır. Kimyayı en çok ilgilendirenler sorumlu üretim ve tüketim (12. hedef), sudaki yaşam (14. hedef) ve karasal yaşam (15. hedef) hedefleridir. Nanoteknoloji bu hedeflere hem yardım edebilir hem de yeni riskler doğurabilir.
Nanometre ne kadar küçük?
"Nano" sözcüğü bir ölçünün milyarda birini anlatır. Nanometre, metrenin milyarda biridir: 1 nm = 10−9 m. Bir metreye bir milyar nanometre sığar. Hidrojen atomunun çapı yaklaşık 0,1 nm, DNA sarmalının genişliği 2–2,5 nm, bir saç telinin kalınlığı ise yaklaşık 80 000 nm'dir.
Boyutu 1 ile 100 nm arasında olan atom ya da molekül kümelerine nanoparçacık denir. Bu boyuttaki maddeleri tasarlamak, üretmek ve kullanmakla ilgilenen alana nanoteknoloji denir. Nanoparçacıklar ışığın dalga boyundan küçük olduğu için ışık mikroskobuyla görülemez. Onları incelemek için ışık yerine elektron demeti kullanan elektron mikroskopları gerekir.
Kalınlığı 0,08 mm olan bir saç teli kaç nanometredir?
- Milimetreyi metreye çevir: 0,08 mm = 0,08 · 10−3 m = 8 · 10−5 m.
- Metreyi nanometreye çevir: 1 m = 109 nm olduğundan 8 · 10−5 · 109 = 8 · 104 nm.
Cevap: 80 000 nm; nanoparçacık sınırının (100 nm) 800 katı.
Nasıl sorulurFarklı birimlerle verilen boyutları nanometreye çevirmen ve hangilerinin nanoparçacık sayılacağını belirlemen istenir.
Tuzak1 nm'yi metrenin milyonda biri sanmak (o mikrometredir); 100 nm'den büyük parçacıkları da nano saymak.
Tam puan içinBirim çevirmeyi adım adım yaz ve sonucu 1–100 nm aralığıyla karşılaştır.
?Soru çöz birim çevirme
Çapları verilen parçacıklardan hangisi nanoparçacık sayılır?
↕Sıralama küçükten büyüğe
Nesneleri boyutu küçükten büyüğe doğru sırala.
- Bakteri (yaklaşık 1 µm)
- DNA sarmalının genişliği
- Saç telinin kalınlığı
- Hidrojen atomu
- 40 nm'lik gümüş nanoparçacığı
Yazılı sorusuÇapı 0,2 µm olan bir parçacık ile çapı 3 · 10−8 m olan bir parçacığın boyutlarını nanometre cinsinden hesaplayınız. Hangisinin nanoparçacık olduğunu belirtiniz ve bu parçacığın neden ışık mikroskobuyla görülemeyeceğini açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: 1 µm = 1000 nm olduğundan 0,2 µm = 200 nm'dir. 3 · 10−8 m · 109 nm/m = 30 nm'dir. 1–100 nm aralığında olan 30 nm'lik parçacık nanoparçacıktır; 200 nm'lik parçacık bu aralığın dışındadır. Nanoparçacıklar görünür ışığın dalga boyundan çok küçük olduğu için ışık mikroskobu onları ayırt edemez; elektron mikroskobu gerekir.
- İki boyutu nanometreye doğru çevirmek — 4 puan (her biri 2)
- Nanoparçacığı 1–100 nm ölçütüyle seçmek — 3 puan
- Işık mikroskobunun yetersizliğini açıklamak — 3 puan