Periyodik tablo ve periyodik özellikler: yer bulma, iyonlar, yarıçap, iyonlaşma enerjisi, elektronegatiflik

Bir elementin elektron diziliminden periyodik tablodaki adresini bul; yarıçapın, iyonlaşma enerjisinin ve elektronegatifliğin neden öyle değiştiğini açıkla.

5 durak9. sınıf · 1. dönem 2. yazılı
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KURAL · PERİYOT VE GRUP

Periyodik tabloda yer bulma: adres dizilimde yazılı

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Etkileşim · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaElektron dizilimi nasıl yazılır, Aufbau, Pauli ve Hund kuralları nedir?Bağlantılı konudan (Atom teorileri ve elektron dizilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Elektron dizilimi, elektronların orbitallere yerleşimini gösterir. Aufbau ilkesine göre elektronlar önce düşük enerjili orbitale girer. Pauli dışlama ilkesine göre bir orbitalde en çok iki zıt yönlü elektron bulunur. Hund kuralına göre eş enerjili orbitallere önce birer birer, aynı yönde yerleşilir. Yarı dolu ya da tam dolu son alt seviye küresel simetri sağlar.

Elektron dizilimi ve küresel simetri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Elektron diziliminden elementin periyodu ve grubu nasıl bulunur?

Kısa cevap: Elektron dizilimindeki en büyük temel enerji seviyesi periyodu verir. Dizilim s ya da p ile bitiyorsa element A grubundadır ve son seviyedeki elektron sayısı grubu verir. Dizilim d ile bitiyorsa element B grubundadır; son s ve d elektronlarının toplamı grubu gösterir: 3–7 arası 3B–7B, 8–10 arası 8B, 11 ise 1B, 12 ise 2B.

Bir mektubun adresinde şehir ve sokak yazar; elektron diziliminde de elementin periyodik tablodaki satırı ve sütunu yazılıdır.

Atom teorileri ve elektron dizilimi sayfasında dizilim yazmayı öğrendik. Şimdi o dizilimden elementin yerini okuyacağız. Periyodik tablonun yatay satırlarına periyot, dikey sütunlarına grup denir.

Kısa bir tarihçe

Pek çok bilim insanı elementleri benzer özelliklerine göre gruplamaya çalıştı. 1869'da Mendeleyev elementleri kütlelerine göre sıraladı ve henüz bilinmeyen elementler için boşluk bıraktı. Daha sonra Moseley sıralamanın atom numarasına göre yapılması gerektiğini gösterdi. Bugünkü tablo artan atom numarasına göre dizilir.

Gruplar iki biçimde adlandırılır: harf-rakam sistemi (1A, 2A, 3B…) ya da 1'den 18'e kadar numara veren IUPAC sistemi. Örneğin 7A grubu IUPAC'ta 17. gruptur.

Dizilimin son alt seviyesi bloğu gösterir: s ve p ile bitenler A, d ile bitenler B grubudur. Helyum (1s²) s bloğundadır ama soy gaz olduğu için 8A'da gösterilir.Görsel: Sınav Defteri

Üç adımda yer bulma

  1. Periyot: Dizilimdeki en büyük seviye numarası. 17Cl → 3s2 3p5 ile biter, 3. periyottur.
  2. A grubu: Son alt seviye s ya da p ise son seviyedeki elektronlar toplanır. Cl'de 2 + 5 = 7 → 7A.
  3. B grubu: Son alt seviye d ise son s ile d elektronları toplanır. 25Mn → 4s2 3d5: 2 + 5 = 7 → 4. periyot 7B. Toplam 8, 9, 10 ise 8B; 11 ise 1B; 12 ise 2B.

Bir elementin valans elektron sayısı kimyasal özelliklerini belirler. Aynı gruptaki elementlerin valans elektron sayıları aynı olduğu için kimyasal özellikleri benzerdir.

Akılda kalsın: En büyük n = periyot. s/p ile biten = A, d ile biten = B. B'de 8–10 → 8B, 11 → 1B, 12 → 2B.
Yazılıda

Nasıl sorulurAtom numarası verilen birkaç elementin dizilimini yazıp periyot, grup ve bloklarını bir tabloya doldurman istenir.

TuzakB grubunda yalnız d elektronlarını saymak (Mn için 5B yazmak); 4s2 3d10 4p3 ile biten elementi B grubu sanmak.

Tam puan içinDizilimi yaz, son alt seviyeyi işaretle, hangi elektronları topladığını göster.

?Soru çöz yer bulma

33As atomunun dizilimi 1s2 2s2 2p6 3s2 3p6 4s2 3d10 4p3 şeklindedir. As'nin periyodik tablodaki yeri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. En büyük seviye 4 → 4. periyot; dizilim p ile bittiği için A grubu, 4. seviyedeki elektronlar 2 + 3 = 5 → 5A. A periyodu 3p'den okuyor; C p ile biten elementi B grubu sanıyor; D yalnız 4s ve 4p'nin ilkini sayıyor.

⇄Bilgi eşleştirme element → yer

Yazılı sorusu19K, 15P ve 24Cr atomlarının elektron dizilimlerini yazınız. Her birinin periyodunu, grubunu ve bloğunu belirleyerek nasıl bulduğunuzu açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: 19K: 1s2 2s2 2p6 3s2 3p6 4s1; en büyük seviye 4, s ile bitiyor, son seviyede 1 elektron → 4. periyot 1A, s bloku. 15P: 1s2 2s2 2p6 3s2 3p3; 3. periyot, p ile bitiyor, 2 + 3 = 5 → 5A, p bloku. 24Cr: [Ar] 4s1 3d5 (küresel simetri); d ile bitiyor, 1 + 5 = 6 → 4. periyot 6B, d bloku.

  • Üç dizilimi doğru yazmak (Cr küresel simetriyle) — 4 puan
  • Periyot ve grupları doğru bulmak — 3 puan
  • Blokları ve bulma yolunu açıklamak — 3 puan

Dizilimden yer bulma

Cevabın nasıldı?
SINIFLAMA · GRUP ADLARI

Bloklar ve özel grup adları: alkaliden soy gaza

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Etkileşim · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaElektron diziliminden elementin periyodu ve grubu nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Elektron dizilimindeki en büyük temel enerji seviyesi periyodu verir. Dizilim s ya da p ile bitiyorsa element A grubundadır ve son seviyedeki elektron sayısı grubu verir. Dizilim d ile bitiyorsa element B grubundadır; son s ve d elektronlarının toplamı grubu gösterir: 3–7 arası 3B–7B, 8–10 arası 8B, 11 ise 1B, 12 ise 2B.

Dizilimden yer bulma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Alkali metaller, toprak alkali metaller, halojenler ve soy gazlar hangi gruplardır, özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: 1A grubu (hidrojen hariç) alkali metaller, 2A toprak alkali metaller, 3A toprak metalleri, 7A halojenler, 8A soy gazlardır. A grubuna baş grup, B grubuna yan grup denir. d bloku elementleri geçiş metalleri, f bloku elementleri (lantanitler ve aktinitler) iç geçiş metalleridir.

Bir okulda aynı kulübe üye öğrencilerin ortak ilgi alanları vardır; periyodik tablonun aynı grubundaki elementler de benzer davranır.

Dizilimden yer bulmada aynı grubun aynı sayıda valans elektronu taşıdığını gördük. Bu yüzden bazı gruplar ortak özellikleriyle özel bir ad almıştır. A grubu elementlerine baş grup (ana grup), B grubu elementlerine yan grup elementleri denir.

Bloklar

Dizilimi s ile biten elementler s bloku, p ile bitenler p bloku, d ile bitenler d bloku, f ile bitenler f bloku elementleridir. d bloku elementlerine geçiş metalleri denir; demir, bakır, çinko bunlardandır. f bloku elementleri iç geçiş metalleridir ve tablonun altında iki satırda gösterilir: lantanitler ve aktinitler.

Özel adı olan A grupları
GrupÖzel adİyon yüküÖne çıkan özellik
1AAlkali metaller (H hariç)+1En aktif metaller; yumuşak, parlak; suyla tepkimede hidroksit ve hidrojen gazı oluşturur
2AToprak alkali metaller+2Aktif ama 1A'dan az; oda koşullarında katı
3AToprak metalleriçoğunlukla +3Bor yarı metal, diğerleri metal
7AHalojenler−1 (flor yalnız −1)En aktif ametaller; flor ve klor gaz, brom sıvı, iyot katı
8ASoy (asal) gazlar—Tek atomlu; son seviyeleri dolu, çok kararlı

Dikkat edilecek ayrıntılar

Hidrojen 1A grubunda yer alır ama metal değil, ametaldir; bu yüzden alkali metal sayılmaz. Hidrojen ametallerle bileşiklerinde +1, metallerle bileşiklerinde −1 yük alır. Alkali metaller doğada serbest değil, bileşik hâlinde bulunur.

Halojenler metallerle iyonik bileşik (sofra tuzu NaCl gibi), ametallerle ve kendi aralarında moleküler bileşik oluşturur. Soy gazların bütün orbitalleri dolu olduğu için bileşik oluşturma eğilimleri çok düşüktür. Neon lambalar ve balonlardaki helyum bu kararlılığın günlük örnekleridir.

Akılda kalsın: 1A alkali, 2A toprak alkali, 3A toprak, 7A halojen, 8A soy gaz. d = geçiş, f = iç geçiş (lantanit, aktinit). Hidrojen alkali değildir.
Yazılıda

Nasıl sorulurPeriyodik tablo kesiti üzerinde harflerle gösterilen elementlerin grup adlarını ve bir genel özelliğini yazman ya da verilen özelliklerden grubu bulman istenir.

TuzakHidrojeni alkali metal saymak; toprak metallerini toprak alkali metallerle karıştırmak.

Tam puan içinGrup adını, iyon yükünü ve bir kimyasal özelliği birlikte yaz.

?Soru çöz özellikten grup

Bir X elementi oda koşullarında sıvıdır, metallerle iyonik bileşik oluşturur ve bileşiklerinde −1 yüklü iyon hâlinde bulunabilir. X hangi gruptadır?

✓ D. −1 yük ve metallerle iyonik bileşik halojenlerin özelliğidir; oda koşullarında sıvı olan halojen bromdur. A +1 yük alan metallerdir; B çoğunlukla +3 yüklü metaller; C bileşik oluşturma eğilimi çok düşük gazlardır.

⇄Bilgi eşleştirme element → grup adı

Yazılı sorusuHidrojen periyodik tablonun 1A grubunda yer aldığı hâlde alkali metaller arasında sayılmaz. Bunun nedenini açıklayınız. Alkali metallerin iki ortak özelliğini yazınız ve soy gazların bileşik oluşturma eğiliminin neden çok düşük olduğunu açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Hidrojen de 1 valans elektronuna sahip olduğu için 1A grubundadır, ancak metal değil ametaldir; bu yüzden alkali metal sayılmaz. Alkali metaller bileşiklerinde yalnız +1 yüklü iyon oluşturur ve en aktif metallerdir; ayrıca yumuşak, parlaktır ve suyla tepkimeye girerek hidroksit ile hidrojen gazı oluşturur. Soy gazların son enerji seviyesindeki orbitalleri tam doludur; bu kararlı yapıyı bozacak elektron alışverişine eğilimleri çok düşüktür.

  • Hidrojenin ametal olduğunu yazmak — 3 puan
  • Alkali metallerin iki ortak özelliğini yazmak — 4 puan
  • Soy gazların kararlılığını dolu orbitallerle açıklamak — 3 puan

Bloklar ve grup adları

Cevabın nasıldı?
EĞİLİM · İYON VE YARIÇAP

İyonlar ve yarıçap: elektron gidince küçülür, gelince büyür

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Etkileşim · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAlkali metaller, toprak alkali metaller, halojenler ve soy gazlar hangi gruplardır, özellikleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

1A grubu (hidrojen hariç) alkali metaller, 2A toprak alkali metaller, 3A toprak metalleri, 7A halojenler, 8A soy gazlardır. A grubuna baş grup, B grubuna yan grup denir. d bloku elementleri geçiş metalleri, f bloku elementleri (lantanitler ve aktinitler) iç geçiş metalleridir.

Bloklar ve grup adları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Katyon ve anyon nasıl oluşur, atom ve iyon yarıçapı periyodik tabloda nasıl değişir?

Kısa cevap: Atom en dış seviyesinden elektron verirse artı yüklü katyon, elektron alırsa eksi yüklü anyon olur. Elektron sayıları aynı olan taneciklere izoelektronik denir. Atom yarıçapı grupta aşağı indikçe artar, periyotta sağa gidildikçe azalır. Katyon atomundan küçük, anyon atomundan büyüktür.

Ağzı açık bir balonu düşün: içindeki hava azalınca küçülür, üflenince büyür; atom da elektron kaybedince ya da kazanınca boyut değiştirir.

Katyon ve anyon

Atomlar soy gazların kararlı dizilimine benzemek için elektron alıp verebilir. Metal atomları en dış seviyelerindeki elektronları verir ve artı yüklü katyon olur: 11Na → Na+ + e−. Ametal atomları elektron alır ve eksi yüklü anyon olur: 17Cl + e− → Cl−. Elektronlar her zaman en yüksek enerji seviyesinden verilir ya da oraya alınır.

Na+ iyonunun 10 elektronu vardır ve dizilimi neonunkiyle aynıdır: 1s2 2s2 2p6. Elektron sayısı ve dizilimi aynı olan taneciklere izoelektronik denir. O2−, F−, Ne, Na+, Mg2+ ve Al3+ birbiriyle izoelektroniktir.

Atom yarıçapı

Atomun sınırı keskin değildir, çünkü elektron bulutunun kesin bir ucu yoktur. Bu yüzden yarıçap, iki komşu atomun çekirdekleri arasındaki uzaklıktan hesaplanır. Yarıçap iki etkenle değişir: elektron seviyesi sayısı ve çekirdeğin çekim gücü.

Sağa gidildikçe proton sayısı artar, aynı seviyedeki elektronlar daha güçlü çekilir; aşağı inildikçe yeni bir enerji seviyesi eklenir.Görsel: Sınav Defteri

Bir grupta aşağı inildikçe yeni bir enerji seviyesi eklenir ve yarıçap artar. Bir periyotta sağa gidildikçe seviye sayısı aynı kalır ama proton sayısı artar; çekirdek elektronları daha güçlü çeker ve yarıçap azalır.

Katyon oluşunca elektronlar azalır, kalanlar daha güçlü çekilir: katyon, atomundan küçüktür. Anyon oluşunca elektronlar arasındaki itme artar: anyon, atomundan büyüktür. İzoelektronik taneciklerde elektron sayısı aynı olduğu için proton sayısı büyük olan daha küçüktür: O2− > F− > Na+ > Mg2+.

Akılda kalsın: Aşağı: büyür. Sağa: küçülür. Katyon < atom < anyon. İzoelektronikte çok proton = küçük yarıçap.
Yazılıda

Nasıl sorulurAtom numaraları verilen atom ve iyonları yarıçaplarına göre sıralaman, izoelektronik olanları bulman ve sıralamayı proton-elektron sayısıyla açıklaman istenir.

Tuzakİzoelektronik iyonları atom numarası büyüğe göre büyükten sıralamak (ters); katyonu atomundan büyük sanmak.

Tam puan içinHer tanecik için proton ve elektron sayısını yaz, gerekçede "çekirdek çekimi" ve "elektronlar arası itme" ifadelerini kullan.

?Soru çöz izoelektronik

9F−, 10Ne ve 12Mg2+ tanecikleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Üçünde de 10 elektron vardır. Proton sayısı en az olan F− (9 proton) elektronları en zayıf çeker, en büyüktür. B atom numarası büyük olanı büyük sanıyor; C iyon yükünü hesaba katmadan atom numarasına bakıyor; D aynı elektron sayısını aynı boyut sanıyor.

↕Sıralama büyükten küçüğe

İzoelektronik tanecikleri yarıçapı büyükten küçüğe doğru sırala.

  1. 11Na+
  2. 8O2−
  3. 12Mg2+
  4. 9F−
Yazılı sorusu12Mg ve 17Cl atomlarından oluşan iyonların elektron dizilimlerini yazınız. Her iyonun yarıçapının kendi atomuna göre nasıl değiştiğini nedeniyle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Mg metaldir, en dış seviyesindeki 3s2 elektronlarını verir ve Mg2+ olur: 1s2 2s2 2p6. Cl ametaldir, bir elektron alır ve Cl− olur: 1s2 2s2 2p6 3s2 3p6. Mg2+'nın yarıçapı Mg'ninkinden küçüktür; bir enerji seviyesi tümüyle boşalmıştır ve 12 proton artık 10 elektronu daha güçlü çeker. Cl−'nin yarıçapı Cl'ninkinden büyüktür; proton sayısı aynı kalırken elektron sayısı artmış, elektronlar arası itme büyümüştür.

  • İki iyonun dizilimini doğru yazmak — 4 puan
  • Katyonun küçülmesini açıklamak — 3 puan
  • Anyonun büyümesini açıklamak — 3 puan

İyonlar ve yarıçap

Cevabın nasıldı?
EĞİLİM · İYONLAŞMA ENERJİSİ

İyonlaşma enerjisi: elektronu koparmanın bedeli

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Etkileşim · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKatyon ve anyon nasıl oluşur, atom ve iyon yarıçapı periyodik tabloda nasıl değişir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atom en dış seviyesinden elektron verirse artı yüklü katyon, elektron alırsa eksi yüklü anyon olur. Elektron sayıları aynı olan taneciklere izoelektronik denir. Atom yarıçapı grupta aşağı indikçe artar, periyotta sağa gidildikçe azalır. Katyon atomundan küçük, anyon atomundan büyüktür.

İyonlar ve yarıçap

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İyonlaşma enerjisi nedir, periyodik tabloda nasıl değişir, ardışık iyonlaşma enerjisi neyi gösterir?

Kısa cevap: İyonlaşma enerjisi, gaz hâlindeki bir atomun bir elektronunu uzaklaştırmak için harcanan enerjidir; enerji alınan (endotermik) bir olaydır. Grupta aşağı inildikçe azalır, periyotta sağa gidildikçe genellikle artar. Ardışık iyonlaşma enerjilerinde görülen büyük sıçrama, A grubu elementinin valans elektron sayısını gösterir.

Bir mıknatısa yapışmış ataşlardan uzakta duranı çekip almak kolaydır, mıknatısa en yakın olanı koparmak çok daha zordur.

İyonlar ve yarıçap konusunda atomların elektron verdiğini gördük. Elektron vermek için atoma enerji gerekir. Gaz hâlindeki nötr bir atomun tek bir elektronunu uzaklaştırmak için harcanan enerjiye birinci iyonlaşma enerjisi (İE1) denir. Oluşan +1 yüklü iyondan ikinci elektronu koparmak için gerekene İE2, üçüncüye İE3 denir.

Her elektron koptuktan sonra kalan elektronlar çekirdek tarafından daha güçlü çekilir. Bu yüzden İE1 < İE2 < İE3 sırası her zaman geçerlidir.

Periyodik tablodaki değişim

Grupta aşağı inildikçe yarıçap artar, dış elektron çekirdekten uzaklaşır ve daha kolay kopar: iyonlaşma enerjisi azalır. Periyotta sağa gidildikçe yarıçap küçülür ve çekim artar: iyonlaşma enerjisi genellikle artar. Bu yüzden her periyotta en düşük değer 1A'da, en yüksek değer 8A'dadır.

Periyotta iki küçük düzensizlik vardır. 2A elementi (s2) ile 5A elementi (p3) küresel simetrili, kararlı dizilime sahiptir. Bu yüzden 2A'nın İE1'i 3A'dan, 5A'nınki de 6A'dan büyüktür. Örneğin 2. periyotta sıra Li < B < Be < C < O < N < F < Ne şeklindedir.

Ardışık iyonlaşma enerjileri

Valans elektronları bittikten sonra koparılacak elektron, dolu bir iç seviyeden gelir ve çekirdeğe çok yakındır. Bu noktada iyonlaşma enerjisinde büyük bir sıçrama görülür. Sıçramadan önceki elektron sayısı, A grubu elementinin valans elektron sayısı ve grup numarasıdır.

İE₂'den İE₃'e geçerken değer yaklaşık beş katına çıkıyor: üçüncü elektron dolu iç seviyeden koparılıyor.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Aşağı: azalır. Sağa: artar (2A > 3A, 5A > 6A). Ardışık İE'de sıçramadan önceki elektron sayısı = grup numarası.
Yazılıda

Nasıl sorulurArdışık iyonlaşma enerjileri tablosu verilir, elementlerin grubunu bulman; ya da atom numaraları verilen atomları İE1'e göre sıralayıp düzensizliği açıklaman istenir.

TuzakEn büyük değeri sıçrama sanmak (sıçrama, oranın en çok arttığı yerdir); 2A ile 3A sırasını tersine yazmak.

Tam puan içinSıçramanın kaçıncı elektronda olduğunu ve neden iç seviyeden koptuğunu yaz, düzensizliği küresel simetriyle açıkla.

?Soru çöz ardışık İE

Bir A grubu elementinin ardışık iyonlaşma enerjileri (kJ/mol): İE1 = 578, İE2 = 1817, İE3 = 2745, İE4 = 11577. Bu element hangi gruptadır?

✓ C. Büyük sıçrama İE3'ten İE4'e (yaklaşık 4 kat); sıçramadan önce 3 elektron koptuğu için 3 valans elektronu vardır. A İE1'den İE2'ye olan artışı sıçrama sanıyor; B ilk artıştan sonraki iki elektronu sayıyor; D toplam değer sayısını grup sanıyor.

▭Boşluk doldurma

Bir grupta yukarıdan aşağı inildikçe iyonlaşma enerjisi . Bir periyotta soldan sağa gidildikçe genellikle . Be'nin İE1'inin B'den büyük olmasının nedeni Be'nin özelliğidir.

azalırartarküresel simetrideğişmezküçük yarıçap
Yazılı sorusu11Na, 12Mg ve 13Al atomlarını birinci iyonlaşma enerjilerine göre küçükten büyüğe sıralayınız. Sıralamadaki düzensizliği elektron dizilimleriyle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Sıralama Na < Al < Mg şeklindedir. Na (3s1) tek valans elektronunu kolayca verir ve en düşük değere sahiptir. Periyotta sağa gidildikçe genel eğilim artış olsa da Mg'nin dizilimi 3s2 ile biter; tam dolu s alt seviyesi küresel simetri sağlar ve elektron koparmayı zorlaştırır. Al'nin son elektronu ise 3p1'dedir; daha yüksek enerjili ve tek başına olan bu elektron daha kolay kopar. Bu yüzden Al'nin İE1'i Mg'ninkinden küçüktür.

  • Sıralamayı doğru vermek — 3 puan
  • Üç atomun son alt seviyesini yazmak — 3 puan
  • Mg > Al düzensizliğini küresel simetriyle açıklamak — 4 puan

İyonlaşma enerjisi

Cevabın nasıldı?
EĞİLİM · ELEKTRONEGATİFLİK

Elektronegatiflik: bağdaki elektronlar için çekişme gücü

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Etkileşim · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİyonlaşma enerjisi nedir, periyodik tabloda nasıl değişir, ardışık iyonlaşma enerjisi neyi gösterir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İyonlaşma enerjisi, gaz hâlindeki bir atomun bir elektronunu uzaklaştırmak için harcanan enerjidir; enerji alınan (endotermik) bir olaydır. Grupta aşağı inildikçe azalır, periyotta sağa gidildikçe genellikle artar. Ardışık iyonlaşma enerjilerinde görülen büyük sıçrama, A grubu elementinin valans elektron sayısını gösterir.

İyonlaşma enerjisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Elektronegatiflik nedir, periyodik tabloda nasıl değişir?

Kısa cevap: Elektronegatiflik, bir atomun bağ yaptığı elektronları kendine çekme gücüdür ve göreceli bir büyüklüktür. Pauling ölçeğinde en elektronegatif element flordur (yaklaşık 4,0). Periyotta sağa gidildikçe artar, grupta aşağı inildikçe azalır. Metallerin elektronegatifliği düşük, ametallerinki yüksektir; soy gazlara genellikle değer verilmez.

İki arkadaş bir pizza kutusunu taşıyorsa, kutu daha güçlü tutanın tarafına kayar; bağdaki elektronlar da daha güçlü çeken atoma yaklaşır.

İyonlaşma enerjisi bir atomun kendi elektronunu ne kadar sıkı tuttuğunu anlatıyordu. Elektronegatiflik ise iki atom bağ yaptığında, bağdaki elektron çiftini hangisinin daha çok çektiğini anlatır. Tek başına bir atom için ölçülemez; başka atomlarla karşılaştırılarak belirlenir. Bu yüzden göreceli bir kavramdır.

Pauling ölçeği

Amerikalı kimyacı Linus Pauling, en elektronegatif element olan flora yaklaşık 4,0 değerini verdi ve diğer elementleri buna göre sıraladı. Bu ölçeğin birimi yoktur.

Bazı elementlerin Pauling elektronegatiflik değerleri
1A2A3A4A5A6A7A
H 2,20
Li 0,98Be 1,57B 2,04C 2,55N 3,04O 3,44F 3,98
Na 0,93Mg 1,31Al 1,61Si 1,90P 2,19S 2,58Cl 3,16
K 0,82Ca 1,00

Değişimin nedeni: yarıçap

Periyotta sağa gidildikçe yarıçap küçülür ve proton sayısı artar; bağ elektronları çekirdeğe daha yakın ve daha güçlü çekilir. Elektronegatiflik artar. Grupta aşağı inildikçe yarıçap büyür, bağ elektronları çekirdekten uzaklaşır; elektronegatiflik azalır. Elektronegatiflik, yarıçapla ters yönde değişir.

Bu yüzden elektronegatifliği en yüksek elementler tablonun sağ üstünde (F, O, N, Cl), en düşükler sol altındadır (K, Na). Metaller elektron vermeye yatkın olduğu için düşük, ametaller elektron almaya yatkın olduğu için yüksek değerlidir. Soy gazlar bağ yapma eğilimi göstermediği için genellikle değer almaz.

Elektronegatiflik bir sonraki temanın anahtarıdır. İki atom arasındaki elektronegatiflik farkı, bağın ve molekülün elektrik yükünün nasıl dağıldığını belirler.

Akılda kalsın: Sağ üst en çok (F), sol alt en az. Yarıçap küçüldükçe elektronegatiflik artar.
Yazılıda

Nasıl sorulurAtom numaraları verilen elementleri elektronegatifliğe göre sıralaman ve sıralamayı yarıçapla ilişkilendirerek açıklaman istenir.

TuzakElektronegatifliği iyonlaşma enerjisiyle aynı kavram sanmak; soy gazları en elektronegatif saymak.

Tam puan içinElementlerin periyot ve grubunu belirt, eğilimi yön ile ("periyotta artar, grupta azalır") ve nedeni yarıçapla yaz.

Yazılıdan önce kontrol et

  • Elektron diziliminden bir elementin periyodunu, grubunu ve bloğunu bulabiliyorum.
  • Atom ve iyonları yarıçapa göre sıralayıp proton-elektron sayısıyla açıklayabiliyorum.
  • Ardışık iyonlaşma enerjilerinden bir elementin grubunu bulabiliyorum.
  • Elementleri elektronegatifliğe göre sıralayıp yarıçapla ilişkilendirebiliyorum.

?Soru çöz sıralama

7N, 8O ve 16S atomlarının elektronegatiflikleri için hangi sıralama doğrudur?

✓ B. O ile N aynı periyotta, O daha sağda olduğu için daha elektronegatiftir (3,44 > 3,04). S, O ile aynı grupta ama bir alttadır; yarıçapı büyük olduğu için değeri düşer (2,58). A atom numarası büyük olanı büyük sanıyor; C periyottaki yönü ters alıyor; D grupta azalmayı göz ardı ediyor.

⇄Bilgi eşleştirme element → durum

Yazılı sorusu3Li, 9F ve 11Na atomlarını elektronegatifliklerine göre büyükten küçüğe sıralayınız. Sıralamanızı atom yarıçapındaki değişimle ilişkilendirerek açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Sıralama F > Li > Na şeklindedir. Li ve F aynı periyottadır (2. periyot); F daha sağdadır, proton sayısı fazla ve yarıçapı küçük olduğu için bağ elektronlarını daha güçlü çeker. Li ile Na aynı gruptadır (1A); Na bir alttadır, bir enerji seviyesi fazladır ve yarıçapı büyüktür. Bağ elektronları çekirdekten uzak kaldığı için Na'nın elektronegatifliği Li'den küçüktür.

  • Sıralamayı doğru vermek — 3 puan
  • Periyottaki artışı yarıçap ve proton sayısıyla açıklamak — 4 puan
  • Gruptaki azalmayı yarıçapla açıklamak — 3 puan

Elektronegatiflik

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Kimya serisindeki Periyodik özellikler sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

6C atomu için yazılan "1s2 2s1 2p3" temel hâl dizilimi hangi kurala aykırıdır?

✓ C. 2s orbitali dolmadan daha yüksek enerjili 2p'ye elektron konmuş; temel hâlde dizilim 1s2 2s2 2p2 olmalıdır. A için bir orbitalde ikiden fazla elektron olması gerekirdi; B eş enerjili orbitallerdeki yerleşimle ilgilidir, burada sorun sıradır; D elektron toplamının 6 olmasını yeterli sanıyor.Kaynak: Atom teorileri ve elektron dizilimi · Elektron dizilimi ve küresel simetri

?Soru 2

Ece, mutfak lavabosunu açmak için önce asitli bir kireç çözücü döküyor; su gitmeyince üzerine çamaşır suyu ekliyor. Kısa süre sonra öksürmeye başlıyor. Buna göre,
I. Karışımdan zehirli bir gaz açığa çıkmıştır.
II. Ece'nin ihlal ettiği kural "temizleyicileri karıştırmamak"tır.
III. Ortam havalandırılsaydı ürünleri karıştırmak güvenli olurdu.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ C. Asit ile çamaşır suyu tepkime verip klor gazı oluşturur (I); temel hata ürünleri karıştırmaktır (II). Havalandırma zararı azaltır ama karıştırmayı güvenli yapmaz, III yanlıştır. A ihlal edilen kuralı gözden kaçırıyor; B ve D havalandırmayı çözüm sanıyor.Kaynak: Kimya hayattır · Laboratuvarda ve evde güvenlik

?Soru 3

Bir spor ayakkabının tabanı, aşınmaya dayanıklı ve kaymayan bir kauçuk karışımından yapılmıştır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi kimyanın bu ürüne katkısını en doğru açıklar?

✓ A. Ürünün niteliği (dayanıklılık, tutunma) malzemenin yapısından gelir; kimyanın katkısı bu malzemeyi seçmek ve geliştirmektir. B üretim yerini gerekçe sanıyor; C doğal maddelerin kimyanın dışında olduğu yanılgısı; D niteliği ilgisiz bir özelliğe bağlıyor.Kaynak: Kimya hayattır · Günlük hayatta kimya

?Soru 4

Bir şirket, laboratuvarda birkaç gram üretilebilen yeni bir boya maddesini günde tonlarca üretecek bir tesis kurmak istiyor. Bu tesisin tasarımında en çok hangi meslekten kişiye ihtiyaç vardır?

✓ B. Laboratuvardaki bir süreci büyük ölçekli üretime taşımak kimya mühendisinin işidir. A öğretim yapar, üretim tesisi tasarlamaz; C ilaçla ilgilenir; D canlılardaki tepkimeleri inceler, boya üretimi onun alanı değildir.Kaynak: Kimya hayattır · Kimyada kariyer ve bilim insanları

?Soru 5

Bir laboratuvarda şişelenmiş suda kurşun bulunup bulunmadığı araştırılıyor; kurşun bulunursa litrede kaç miligram olduğu ölçülecek. Bu çalışma için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. "Var mı?" sorusu nitel, "ne kadar?" sorusu nicel analizdir; ikisi de analitik kimyanın işidir. A suyun içilmesini canlıyla ilgili sanıyor; B iki analiz türünü ters adlandırıyor; D metali yanlış disipline bağlıyor (metaller anorganik kimyanın maddesidir, ama burada soru ölçümdür).Kaynak: Kimya hayattır · Kimyanın alt disiplinleri

?Soru 6

Bir atomun çekirdeğinde 11 proton ve 12 nötron vardır. Bu atomla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Atom numarası proton sayısıdır (11); nötr atomda elektron sayısı proton sayısına eşittir. A proton ve nötronu toplayıp atom numarası sanıyor; B elektronu nötron sayısına eşitliyor; C elementi nötronun belirlediğini sanıyor, oysa kimliği proton sayısı belirler.Kaynak: Atom teorileri ve elektron dizilimi · Atom altı parçacıklar

?Soru 7

Bir lavabo açıcının etiketinde "Cilde değdiğinde ciddi yanıklara, metal borularda aşınmaya yol açar." yazıyor. Bu ürünün ambalajında en çok hangi piktogramın bulunması beklenir?

✓ D. Deride yanık ve metalde aşınma, aşındırıcı (korozif) maddenin tanımıdır. A yanıcı ürünler içindir, yanma bilgisi verilmemiş; B basınçlı kaplar içindir; C çevre zararını anlatır, etiketteki uyarı insana ve boruya yöneliktir.Kaynak: Kimya hayattır · Risk piktogramları ve etiket

?Soru 8

Çok elektronlu bir atom için öğrencilerin yazdığı önermeler:
I. 3p orbitallerinin üçü de eş enerjilidir.
II. 4s orbitalinin enerjisi 3d'den yüksektir.
III. 3. temel enerji seviyesinde s, p ve d alt seviyeleri vardır.
Bu önermelerden hangileri geçerlidir?

✓ C. Aynı alt seviyedeki üç p orbitali eş enerjilidir (I); 3. seviyede üç alt seviye (3s, 3p, 3d) vardır (III). II tersini söylüyor: 4s, 3d'den düşüktür. A III'ü gözden kaçırıyor; B ve D "büyük numara = büyük enerji" yanılgısıyla II'yi doğru sayıyor.Kaynak: Atom teorileri ve elektron dizilimi · Orbital türleri ve bağıl enerjiler

?Soru 9

Aşağıdaki ifadelerden hangisi modern atom teorisine aittir, Bohr atom teorisinde yoktur?

✓ A. Olasılık bölgesi (orbital) fikri modern teoriyle geldi. B ve C Bohr teorisinde de vardır, iki teorinin ortak noktasıdır; D çekirdek fikri Rutherford'dan beri geçerlidir.Kaynak: Atom teorileri ve elektron dizilimi · Bohr ve modern atom teorisi

?Soru 10

Rutherford'un deneyinde alfa parçacıklarının büyük çoğunluğunun altın levhadan hiç sapmadan geçmesi, aşağıdaki sonuçlardan hangisine kanıt olmuştur?

✓ B. Parçacıklar hiçbir şeye çarpmadan geçtiyse yollarının çoğu boştur. A Thomson'un elektron deneyinin sonucudur; C Bohr'un açıklamasıdır; D nötronun bulunmasıyla (1932) anlaşıldı, bu deneyden çıkmaz.Kaynak: Atom teorileri ve elektron dizilimi · Dalton'dan Rutherford'a
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Kimya soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →