Lewis yapısı, polarlık ve adlandırma: oktet, dipol moment, bileşik adları

NH₃ neden polar, CO₂ neden apolar? Lewis nokta yapısıyla molekülü çiz, polarlığını gerekçesiyle söyle, FeCl₃'ten N₂O₅'e bileşikleri doğru adlandır.

5 durak9. sınıf · 2. dönem
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · LEWIS

Lewis nokta yapısı: valans elektronlarını noktayla çizmek

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Çeşitlilik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKovalent bağ nedir, polar ve apolar kovalent bağ arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Kimyasal bağlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kovalent bağ, ametal atomlarının valans elektronlarını ortak kullanmasıyla oluşur; ortak elektron çifti iki çekirdek tarafından birlikte çekilir. Aynı elektronegatifliğe sahip atomlar arasındaki bağ apolar (kutupsuz), farklı elektronegatifliğe sahip atomlar arasındaki bağ polar (kutuplu) kovalent bağdır. Polar bağda elektronları daha çok çeken atom kısmi eksi yüklenir.

Kovalent bağ

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Lewis nokta yapısı nedir, bir molekülün Lewis yapısı nasıl çizilir?

Kısa cevap: Lewis nokta yapısı, bir atomun valans elektronlarını element sembolünün çevresine nokta olarak yerleştiren gösterimdir. Sembol çekirdeği ve iç enerji seviyelerini temsil eder. Molekülde atomlar elektron ortaklaşarak hidrojen 2'ye (dublet), diğer atomlar çoğunlukla 8'e (oktet) tamamlanır; bağa katılmayan çiftlere ortaklanmamış elektron çifti denir.

Antrenör maç öncesi taktik tahtasında oyuncuları tek tek resmetmez; her oyuncuyu bir işaretle gösterir ve plan bir bakışta okunur.

Kimyasal bağlar sayfasında gördük: kovalent bağda ametal atomları elektronlarını ortak kullanır. Bu ortaklığı kâğıtta göstermenin en sade yolu Lewis nokta yapısıdır. Bağa yalnız en dış enerji seviyesindeki elektronlar, yani valans elektronları katıldığı için yalnız onlar çizilir.

Atomun Lewis sembolü

Önce elektron dizilimini yazıp valans elektron sayısını bulursun. Sonra sembolün dört yanına noktaları önce birer birer koyarsın. Dördü aşan elektronlar çift oluşturur. Tek kalan noktalar bağ yapmaya hazır elektronlardır.

Tek nokta sayısı, atomun kaç kovalent bağ yapacağını gösterir: P üç tek noktasıyla üç Cl'ye bağlanır.Görsel: Sınav Defteri

Molekülün Lewis yapısı

Atomlar, kararlı soy gaz düzenine benzemek için elektron ortaklaşır. Hidrojen çevresindeki elektronu helyum gibi 2'ye tamamlar; buna dublet denir. Diğer atomlar 8'e tamamlamaya çalışır; buna oktet denir.

Çizerken diğer atomların bağlandığı merkez atomu ortaya koyarsın; hidrojen hiçbir zaman merkezde olmaz. Merkez ile her komşu arasına bir elektron çifti yazarsın. Kalan elektronları önce dış atomlara, sonra merkeze çift çift dağıtırsın. Oktet hâlâ eksikse bir ortaklanmamış çifti bağa çevirirsin; CO2'de karbon her oksijenle iki çift, N2'de azotlar üç çift paylaşır. BH3'te bor çevresinde yalnız 6 elektron kalır; oktetini tamamlayamayan atomlar da vardır.

Çözümlü örnek

Şekildeki PCl3 (15P, 17Cl) molekülünde kaç bağ yapan, kaç ortaklanmamış elektron çifti vardır?

  1. Valans elektronları: P 5, her Cl 7; toplam 5 + 3 · 7 = 26.
  2. Üç P–Cl bağı için 3 çift (6 elektron) harcanır; geriye 20 elektron, yani 10 çift kalır.
  3. Her Cl'ye 3 çift (9 çift) verilir; kalan 1 çift P'nin üstüne yazılır. Her atomun çevresinde 8 elektron olur.

Cevap: 3 bağ yapan, 10 ortaklanmamış çift

Akılda kalsın: Tek nokta = bağ hakkı. H 1, O 2, N 3, C 4 bağ yapar; hidrojen dublete, diğerleri oktete tamamlanır.
Yazılıda

Nasıl sorulurAtom numaraları verilen iki ya da üç elementten oluşan bir molekülün Lewis nokta yapısını çizmen, dublet ve oktete uyan atomları göstermen istenir.

TuzakOrtaklanmamış çiftleri unutup yalnız bağları çizmek, hidrojeni merkeze koymak.

Tam puan içinÖnce elektron dizilimini ve valans elektron sayısını yaz, sonra her atomun çevresindeki elektronları sayarak kuralı kontrol et.

?Soru çöz elektron sayma

OF2 molekülünde (8O, 9F) oksijen merkez atomdur ve her atom oktetini tamamlar. Buna göre moleküldeki ortaklanmamış elektron çifti sayısı kaçtır?

✓ C. Toplam valans elektronu 6 + 2 · 7 = 20, yani 10 çift; 2 çift O–F bağındadır, 8 çift ortaklanmamıştır (her F'de 3, O'da 2). A yalnız merkez atomdaki çiftleri sayıyor; B yalnız F'lerdekini sayıyor; D bağ yapan çiftleri de ortaklanmamış sanıyor.

⇄Bilgi eşleştirme atom → bağ sayısı

Yazılı sorusu15P ve 1H atomlarından oluşan PH3 molekülünün Lewis nokta yapısını çiziniz. Moleküldeki bağ yapan ve ortaklanmamış elektron çifti sayılarını yazınız; dublet ve oktet kuralına uyan atomları belirtiniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: P'nin dizilimi 1s22s22p63s23p3, valans elektronu 5; H'nin 1. Toplam 5 + 3 = 8 elektron (4 çift) vardır. P ortaya yazılır, üç H'nin her biri P ile bir elektron çifti paylaşır; kalan bir çift P'nin üzerine konur. Molekülde 3 bağ yapan, 1 ortaklanmamış çift vardır. H atomları 2 elektronla dublete, P çevresindeki 8 elektronla oktete uyar.

  • Valans elektron sayılarını dizilimden bulmak — 3 puan
  • Lewis yapısını ortaklanmamış çiftiyle doğru çizmek — 4 puan
  • Çift sayılarını ve dublet/oktet atomlarını yazmak — 3 puan

Lewis nokta yapısı

Cevabın nasıldı?
ÖLÇÜT · POLARLIK

Polar ve apolar molekül: iki adımlı karar

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Çeşitlilik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLewis nokta yapısı nedir, bir molekülün Lewis yapısı nasıl çizilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Lewis nokta yapısı, bir atomun valans elektronlarını element sembolünün çevresine nokta olarak yerleştiren gösterimdir. Sembol çekirdeği ve iç enerji seviyelerini temsil eder. Molekülde atomlar elektron ortaklaşarak hidrojen 2'ye (dublet), diğer atomlar çoğunlukla 8'e (oktet) tamamlanır; bağa katılmayan çiftlere ortaklanmamış elektron çifti denir.

Lewis nokta yapısı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir molekülün polar mı apolar mı olduğu nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Molekülün polarlığına iki adımda karar verilir. Önce bağlara bakılır: atomlar arasında elektronegatiflik farkı yoksa molekül apolardır. Fark varsa yük dağılımına bakılır: merkez atomda ortaklanmamış elektron çifti varsa ya da merkeze bağlı atomlar farklıysa dipol moment sıfırdan farklıdır ve molekül polardır.

Halat çekmede iki takım eşit güçteyse ip yerinden oynamaz; bir taraf ağır basarsa ip o yana kayar.

Periyodik tablo ve periyodik özellikler sayfasında gördük: elektronegatiflik, atomun bağdaki elektronları kendine çekme gücüdür. Kimyasal bağlar sayfasında da farklı atomlar arasındaki bağın polar kovalent olduğunu, elektronları daha çok çeken atomun δ− yüklendiğini öğrendik.

Molekülün bütününde kalıcı bir artı ve eksi uç oluşuyorsa molekül polardır. Bu kutuplanmanın ölçüsüne dipol moment denir. Dipol moment sıfırsa molekül apolar, sıfırdan farklıysa polardır.

1. adım: Bağlar polar mı?

H2, Cl2, N2 gibi aynı atomlardan oluşan moleküllerde elektronlar eşit çekilir. Bağ apolardır, molekül de apolardır.

2. adım: Çekişler birbirini dengeliyor mu?

Bağlar polarsa molekülün biçimine bakarsın. CO2'de iki oksijen, karbonu zıt yönlerde eşit güçle çeker; çekişler sıfırlanır. Su molekülünde ise merkezdeki oksijenin iki ortaklanmamış çifti bağ çiftlerini iter ve molekülü büker. Bükük bir molekülde çekişler dengelenemez. Polar bağ, her zaman polar molekül demek değildir.

Uzay-dolgu modeli atomları iç içe geçmiş küreler gibi gösterir; ortaklanmamış çiftler su molekülünü büker.Görsel: Sınav Defteri
İki adımlı karar örnekleri
MolekülBağMerkezde ortaklanmamış çiftSonuç
Cl2apolar—apolar
HBrpolarmerkez yokpolar
CCl4, CO2polaryok, komşular aynıapolar
NH3, H2Spolarvarpolar

Dikkat: merkezde ortaklanmamış çift yoksa molekül ancak merkeze bağlı atomlar aynıysa apolardır. CH2Cl2'de karbona iki H ve iki Cl bağlıdır; çekişler eşit olmadığı için molekül polardır.

Akılda kalsın: Bağ apolar → molekül apolar. Bağ polar → biçime bak. Merkezde ortaklanmamış çift ya da farklı komşular varsa polar.
Yazılıda

Nasıl sorulurLewis yapıları ve elektronegatiflik değerleri verilen molekülleri polar ya da apolar diye sınıflandırman ve her birini gerekçelendirmen istenir.

TuzakPolar bağ içeren her molekülü polar sanmak; kitaptaki "merkezde çift yoksa dipol moment sıfırdır" cümlesini HCl gibi iki atomlu ya da farklı komşulu moleküllere uygulamak.

Tam puan içinGerekçede iki ölçütü de (elektronegatiflik farkı ve merkezdeki ortaklanmamış çift) ayrı ayrı yaz, dipol momenti söyle.

?Soru çöz öncüllü

CF4 molekülünde karbon merkez atomdur (elektronegatiflik C 2,55; F 4,00). Bu molekül için,
I. C–F bağları polar kovalenttir.
II. Merkez atomda ortaklanmamış elektron çifti yoktur.
III. Dipol momenti sıfırdan farklıdır.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ A. C ile F'nin elektronegatiflikleri farklı olduğu için bağlar polardır (I); karbonun dört valans elektronu da bağa girer, çifti kalmaz (II). Dört F eşit çektiği için çekişler sıfırlanır, molekül apolardır; III yanlıştır. B ve C polar bağ görünce molekülü polar sanıyor; D merkezde çift olmadığını bildiği hâlde aynı yanılgıya düşüyor.

▭Boşluk doldurma

PCl3 molekülünde P–Cl bağları kovalenttir. Merkez atom P'de bir elektron çifti bulunur. Bu yüzden dipol moment sıfırdan farklıdır ve molekül yapılıdır.

polarapolarortaklanmamışbağ yapanpolar
SiHHHHNFFFHClSiH₄NF₃HClElektronegatiflik: Si 1,90 · H 2,20 · N 3,04 · Cl 3,16 · F 4,00
Yazılı sorusuŞekilde SiH4, NF3 ve HCl moleküllerinin Lewis nokta yapıları ve elementlerin elektronegatiflik değerleri verilmiştir. Her molekülü polar ya da apolar olarak sınıflandırınız ve sınıflandırmanızı gerekçelendiriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: SiH4 apolardır: Si ile H'nin elektronegatiflikleri farklı olduğu için bağlar polardır, ama merkezdeki Si'de ortaklanmamış çift yoktur ve dört H eşit çeker; çekişler dengelenir, dipol moment sıfırdır. NF3 polardır: N–F bağları polardır ve merkezdeki N'de bir ortaklanmamış çift vardır; yük dağılımı dengesizdir, dipol moment sıfırdan farklıdır. HCl polardır: merkez atomu yoktur, iki farklı atom arasındaki tek bağ polardır ve Cl ucu kalıcı eksi kutup olur.

  • SiH4'ü apolar bulup polar bağ ama dengeli çekişle gerekçelendirmek — 4 puan
  • NF3'ü merkezdeki ortaklanmamış çiftle polar bulmak — 3 puan
  • HCl'yi elektronegatiflik farkıyla polar bulmak — 3 puan

Polar ve apolar molekül

Cevabın nasıldı?
KURAL · İYONİK ADLAR

İyonik bileşikleri adlandırma: önce katyon, sonra anyon

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Çeşitlilik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir molekülün polar mı apolar mı olduğu nasıl anlaşılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Molekülün polarlığına iki adımda karar verilir. Önce bağlara bakılır: atomlar arasında elektronegatiflik farkı yoksa molekül apolardır. Fark varsa yük dağılımına bakılır: merkez atomda ortaklanmamış elektron çifti varsa ya da merkeze bağlı atomlar farklıysa dipol moment sıfırdan farklıdır ve molekül polardır.

Polar ve apolar molekül

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İyonik bileşikler nasıl adlandırılır, anyonların adları nelerdir?

Kısa cevap: İyonik bileşiğin adı, önce katyonun sonra anyonun adı söylenerek kurulur; formüldeki sayılar adda okunmaz. Metal katyonu elementin adını alır, tek atomlu anyon klorür, sülfür, nitrür, oksit gibi özel adla söylenir. Amonyum, nitrat, sülfat, fosfat gibi çok atomlu iyonların adı bileşikte değişmeden kullanılır.

Mutfaktaki kabartma tozu paketinin içindekiler listesinde "sodyum bikarbonat" yazar; formülü bilen biri bu adı okuyunca NaHCO3'ü görür.

Kimyasal bağlar sayfasında iyonların yük denkliğinden iyonik formül yazmayı gördük. Adlandırma bunun tersidir: formüle bakıp hangi iyonların bir araya geldiğini söylersin. Kuralı IUPAC belirler ve bütün dünyada aynıdır; buna sistematik ad denir.

Kural

Önce katyonun, sonra anyonun adı yazılır. Katyon bir metalse elementin adı aynen kullanılır: Na+ sodyum, Ca2+ kalsiyum. Tek atomlu anyon ise kendine özgü adla söylenir: Cl− klorür, S2− sülfür. Formüldeki küçük sayılar ada girmez. Li3N "trilityum nitrür" değil, lityum nitrürdür.

Sık geçen iyonlar (yüke göre)
YükKatyonlarAnyonlar
1Li+ lityum, Na+ sodyum, K+ potasyum, NH4+ amonyumF− florür, Cl− klorür, Br− bromür, I− iyodür, H− hidrür, OH− hidroksit, CN− siyanür, NO3− nitrat, HCO3− bikarbonat, CH3COO− asetat
2Mg2+ magnezyum, Ca2+ kalsiyum, Ba2+ baryum, Zn2+ çinkoO2− oksit, S2− sülfür, CO32− karbonat, SO42− sülfat
3Al3+ alüminyumN3− nitrür, PO43− fosfat
4—C4− karbür

Çok atomlu iyonlar

Birden çok atomun bir arada taşıdığı iyona çok atomlu iyon denir. Bileşikte bir bütün gibi davranır ve adı değişmez. Formülde bu iyondan birden fazla varsa parantez içine alınır: Ca(OH)2. Amonyum bir metal değildir, ama katyon olduğu için NH4Cl de iyonik bileşiktir.

Çözümlü örnek · iki yönde

a) Ba(OH)2 ve NH4NO3 bileşiklerini adlandırınız. b) Alüminyum karbürün formülünü yazınız.

  1. a) Ba2+ + OH− → baryum hidroksit; NH4+ + NO3− → amonyum nitrat.
  2. b) Al3+ ve C4−: yükleri eşitlemek için 4 · (+3) = 3 · (−4) = 12; 4 Al, 3 C gerekir.

Cevap: baryum hidroksit, amonyum nitrat; Al4C3

Akılda kalsın: İyonik ad = katyon + anyon, sayı yok. Sülfür S2−, sülfat SO42−; nitrür N3−, nitrat NO3−.
Yazılıda

Nasıl sorulurFormülü verilen bileşiklerin adını, adı verilenlerin formülünü yazman ve bileşiği oluşturan katyon ile anyonu belirtmen istenir.

TuzakSülfürle sülfatı, nitrürle nitratı karıştırmak; iyonik bileşiğe "diklorür" gibi sayı eki koymak.

Tam puan içinİyonları yükleriyle yaz, çok atomlu iyonu parantezle göster, yük toplamının sıfır olduğunu kontrol et.

?Soru çöz formülden ad

Bahçe gübrelerinde bulunan K2SO4 bileşiğinin sistematik adı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Bileşik K+ ve SO42− iyonlarından oluşur; ad katyon + anyon olarak "potasyum sülfat"tır. A iyonik bileşikte sayıyı ada katıyor; B S2− (sülfür) ile SO42−'yi (sülfat) karıştırıyor; C çok atomlu iyonu parçalayıp moleküler adlandırma kuralını uyguluyor.

⇄Bilgi eşleştirme formül → ad

Yazılı sorusua) Ca3N2 ve (NH4)2CO3 bileşiklerini adlandırınız. b) Sodyum fosfat ve baryum hidroksitin formüllerini yazınız. c) Ca3N2'nin adında 3 ve 2 sayılarının neden söylenmediğini açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Ca3N2 kalsiyum nitrür, (NH4)2CO3 amonyum karbonattır. b) Na+ ve PO43− → Na3PO4; Ba2+ ve OH− → Ba(OH)2. c) İyonik bileşikte kalsiyum her zaman +2, azot −3 yüklü iyon oluşturur. Yükler belli olduğu için iyonların oranı yük denkliğinden zaten bulunur; bu yüzden ad yalnız iyonları söyler, sayıları söylemez.

  • a) İki bileşiği doğru adlandırmak — 4 puan (her biri 2)
  • b) İki formülü parantezi ve yük denkliğiyle yazmak — 3 puan
  • c) Sayıların okunmamasını sabit iyon yüküyle açıklamak — 3 puan

İyonik bileşikleri adlandırma

Cevabın nasıldı?
KURAL · ROMEN RAKAMI

Birden çok katyonu olan metaller: Romen rakamıyla adlandırma

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Çeşitlilik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİyonik bileşikler nasıl adlandırılır, anyonların adları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İyonik bileşiğin adı, önce katyonun sonra anyonun adı söylenerek kurulur; formüldeki sayılar adda okunmaz. Metal katyonu elementin adını alır, tek atomlu anyon klorür, sülfür, nitrür, oksit gibi özel adla söylenir. Amonyum, nitrat, sülfat, fosfat gibi çok atomlu iyonların adı bileşikte değişmeden kullanılır.

İyonik bileşikleri adlandırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

FeCl₃ neden demir(III) klorür diye adlandırılır, Romen rakamı ne zaman kullanılır?

Kısa cevap: Krom, mangan, bakır, kurşun, kalay, demir ve kobalt bileşiklerinde farklı yüklü katyonlar oluşturabilir. Bu metallerin bileşiklerinde metal adının hemen yanına, parantez içinde iyonun yükü Romen rakamıyla yazılır: FeCl3 demir(III) klorür. Gümüş yaygın +1 yükünde rakamsız adlandırılır.

Seramik atölyesinde kırmızı ve siyah sır için iki ayrı bakır oksit kullanılır; ikisine de "bakır oksit" dersen hangisini istediğin anlaşılmaz.

Sodyum her bileşiğinde +1, kalsiyum +2 yüklüdür; adları tek başına yeter. Bazı geçiş metalleri ile kurşun ve kalay ise farklı sayıda elektron verebilir. Bakır hem Cu+ hem Cu2+ oluşturur: kırmızı olan Cu2O, siyah olan CuO'dur.

Kural

Bu metallerin adından hemen sonra, boşluksuz parantez içinde iyonun yükü Romen rakamıyla yazılır. Demir(III) klorür "demir üç klorür" diye okunur. Romen rakamı atom sayısı değil, metal iyonunun yüküdür.

Birden çok katyonu olan metaller
MetalSık görülen yüklerÖrnek ad
Fe demir, Co kobalt+2, +3FeS demir(II) sülfür
Cu bakır+1, +2CuBr2 bakır(II) bromür
Pb kurşun, Sn kalay+2, +4SnCl4 kalay(IV) klorür
Cr krom, Mn manganCr +2, +3, +6; Mn +2, +4, +7MnO2 mangan(IV) oksit

Yük nasıl bulunur?

Tabloyu ezberlemen gerekmez; yükü formülden hesaplarsın. Bileşiğin toplam yükü sıfırdır. Anyonların toplam eksi yükünü bul; metallerin toplam artı yükü buna eşittir. Bunu metal atomu sayısına bölünce iyonun yükü çıkar.

Çözümlü örnek · iki yönde

a) Fe2O3 bileşiğini adlandırınız. b) Kurşun(IV) oksidin formülünü yazınız.

  1. a) Üç O2−: 3 · (−2) = −6. İki Fe toplam +6 taşır: 6 ÷ 2 = +3.
  2. b) Pb4+ ve O2−: +4 + 2 · (−2) = 0; bir Pb, iki O gerekir.

Cevap: demir(III) oksit; PbO2

Gümüş istisnası

Gümüş bileşiklerinin çoğunda +1 yüklüdür ve bu yaygın durumda rakam yazılmaz: AgNO3 gümüş nitrat. Nadiren +2 olursa rakam eklenir: AgF2 gümüş(II) florür. Yalnız +2 olan çinkoya da rakam konmaz: ZnO çinko oksit.

Akılda kalsın: Rakam = iyonun yükü. Anyon yüklerini topla, metal sayısına böl. Cr, Mn, Cu, Pb, Sn, Fe, Co rakam alır; gümüş yaygın hâlinde almaz.
Yazılıda

Nasıl sorulurAynı metalin iki bileşiği verilir; metal iyonunun yükünü hesaplayıp bileşikleri adlandırman istenir.

TuzakFormüldeki alt sayıyı Romen rakamı sanmak (Cu2O'ya bakır(II) demek), çinko ya da alüminyuma rakam koymak.

Tam puan içinYük hesabını anyon toplamından göster, rakamı parantezle ve boşluksuz yaz.

?Soru çöz ad kontrolü

Aşağıdaki bileşiklerden hangisinin adı doğru yazılmıştır?

✓ B. Dört Cl− toplam −4 yük taşır, tek kalay +4'tür: kalay(IV) klorür. A alt sayı 2'yi rakam sanıyor; S2− iki bakıra bölününce her biri +1, doğrusu bakır(I) sülfür. C yalnız +2 olan çinkoya gereksiz rakam koyuyor. D değişken değerlikli demirde rakamı unutuyor; doğrusu demir(III) hidroksit.

↕Sıralama CrCl3'ü adlandırma

CrCl3 bileşiğini adlandırırken yapılan adımları doğru sıraya koy.

  1. Bu toplam metal atomu sayısına bölünür: krom iyonu +3'tür.
  2. Anyon tanınır: Cl−, adı klorür.
  3. Ad yazılır: krom(III) klorür.
  4. Anyonların toplam yükü bulunur: 3 · (−1) = −3, krom toplam +3 taşır.
Yazılı sorusuBir öğrenci CuCl2 ve Cu2O bileşiklerinin ikisine de "bakır(II)" ile başlayan ad veriyor. a) İki bileşikte bakır iyonunun yükünü hesaplayınız. b) Bileşiklerin doğru adlarını yazınız. c) Öğrencinin hatasının kaynağını açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) CuCl2'de iki Cl− toplam −2 taşır, tek bakır +2'dir. Cu2O'da O2−'nin −2 yükü iki bakıra bölünür, her biri +1'dir. b) CuCl2 bakır(II) klorür, Cu2O bakır(I) oksittir. c) Öğrenci Cu2O'daki alt sayı 2'yi Romen rakamı sanmıştır; oysa rakam atom sayısını değil, metal iyonunun yükünü gösterir.

  • a) İki bileşikte yükü anyon toplamından hesaplamak — 4 puan (her biri 2)
  • b) İki adı doğru yazmak — 3 puan
  • c) Hatayı "rakam = yük, atom sayısı değil" diye açıklamak — 3 puan

Değişken değerlikli metaller

Cevabın nasıldı?
KURAL · LATİNCE ÖN EKLER

Moleküler yapılı bileşikleri adlandırma: Latince ön ekler

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Çeşitlilik · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFeCl₃ neden demir(III) klorür diye adlandırılır, Romen rakamı ne zaman kullanılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Krom, mangan, bakır, kurşun, kalay, demir ve kobalt bileşiklerinde farklı yüklü katyonlar oluşturabilir. Bu metallerin bileşiklerinde metal adının hemen yanına, parantez içinde iyonun yükü Romen rakamıyla yazılır: FeCl3 demir(III) klorür. Gümüş yaygın +1 yükünde rakamsız adlandırılır.

Değişken değerlikli metaller

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Moleküler yapılı bileşikler nasıl adlandırılır, Latince ön ekler nelerdir?

Kısa cevap: Yalnız ametallerden oluşan moleküler yapılı bileşiklerde atom sayıları adda Latince ön eklerle söylenir: mono, di, tri, tetra, penta, hekza, hepta, okta. Elektronegatifliği küçük olan element önce kendi adıyla, ikinci element anyon adıyla yazılır. İlk elementte mono kullanılmaz: CO karbon monoksit, PCl3 fosfor triklorür.

Kombili evlerde tavana takılan küçük cihazın üstünde "karbon monoksit dedektörü" yazar; adındaki "mono", bu gazın molekülünde tek oksijen olduğunu söyler.

İyonik bileşiklerde oranı iyon yükleri belirler, sayı söylemeye gerek kalmaz. Ametaller ise aynı çifti farklı oranlarda bağlayabilir: karbon ile oksijen hem CO hem CO2 oluşturur. Hangisinden söz edildiği ancak atom sayısı söylenerek anlaşılır.

Kural

Formülde genellikle elektronegatifliği küçük olan element öne yazılır. Adlandırmada önce bu elementin adı, sayısı ön ek olarak söylenir. Sonra ikinci elementin anyon adı, yine sayısıyla gelir. İlk element tek atomsa "mono" kullanılmaz; ikinci elementte mono söylenir. Oksit adının önüne mono ya da tetra gelince ön ekin son ünlüsü düşer: monoksit, tetroksit.

Latince ön ekler ve örnekler
SayıÖn ekÖrnek
1monoCO karbon monoksit
2diSO2 kükürt dioksit
3triPBr3 fosfor tribromür
4tetraN2O4 diazot tetroksit
5pentaN2O5 diazot pentaoksit
6hekzaSF6 kükürt hekzaflorür
7, 8hepta, oktaIF7 iyot heptaflorür

Kükürt başta "kükürt", sonda "sülfür" olur: SO2 kükürt dioksit, CS2 karbon disülfür. Azot da sonda "nitrür" diye söylenir.

Geleneksel adlar

Bazı bileşiklerin eski adları o kadar yaygındır ki sistematik ad kullanılmaz: H2O su (dihidrojen monoksit), NH3 amonyaktır (trihidrojen mononitrür).

İyonik mi, moleküler mi? Önce karar ver
İyonikMoleküler yapılı
Oluşturanlarmetal ya da NH4+ içeriryalnız ametaller
Sayı addasöylenmezön ekle söylenir
ÖrnekCaCl2 kalsiyum klorürSCl2 kükürt diklorür
Çözümlü örnek

a) SiCl4 ve N2O bileşiklerini adlandırınız. b) Karbon tetrabromürün formülünü yazınız.

  1. a) Si tek, ön eksiz: silisyum; dört Cl: tetraklorür. N iki: diazot; O tek: monoksit.
  2. b) Karbon tek, tetra = 4 brom: CBr4.

Cevap: silisyum tetraklorür, diazot monoksit; CBr4

Akılda kalsın: Yalnız ametal → ön ek; metal varsa → ön ek yok. İlk elementte mono yok, ikincide var: karbon monoksit, diazot monoksit.
Yazılıda

Nasıl sorulurKarışık verilen bileşikleri iyonik ve moleküler diye ayırıp adlandırman ya da adı verilen moleküler bileşiğin formülünü yazman istenir.

TuzakMgCl2'ye "magnezyum diklorür" demek, CO'ya "monokarbon monoksit" demek, NO2'yi ön eksiz "azot oksit" diye bırakmak. N2O5 için "diazot pentoksit" yazımı da görülür.

Tam puan içinÖnce bileşiğin türünü gerekçesiyle söyle, sonra ön ekleri sayılarla eşleştir.

Yazılıdan önce kontrol et

  • Küçük bir molekülün Lewis nokta yapısını çizip oktet ve dubleti gösterebiliyorum.
  • Bir molekülü polar ya da apolar diye gerekçesiyle sınıflandırabiliyorum.
  • İyonik bir bileşiğin formülünden adını, adından formülünü yazabiliyorum.
  • Değişken değerlikli metalin yükünü hesaplayıp bileşiği Romen rakamıyla adlandırabiliyorum.

?Soru çöz ad seçimi

Aşağıdakilerin hangisinde bileşiğin formülü ile adı doğru eşleştirilmiştir?

✓ C. Tek fosfor ön eksiz söylenir, beş klor "pentaklorür" olur. A sayıları yer değiştiriyor; doğrusu diazot monoksittir. B ilk elementte mono kullanıyor; doğrusu karbon dioksittir. D iyonik bir bileşiğe moleküler kuralı uyguluyor; doğrusu kalsiyum klorürdür.

▭Boşluk doldurma

N2O4 bileşiğinin adı "diazot " olur. CO'nun adında ilk elementin önüne eki konmaz. SF6 bileşiği kükürt diye adlandırılır.

tetroksittetraoksitmonodihekzaflorürheptaflorür
Yazılı sorusuSO2, K2S, PBr3 ve CrCl3 bileşiklerini iyonik ve moleküler yapılı olarak sınıflandırınız. Her bileşiği adlandırınız ve adlandırmada hangi kuralı kullandığınızı yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: SO2 ve PBr3 yalnız ametallerden oluştuğu için moleküler yapılıdır; atom sayıları Latince ön ekle söylenir ve ilk elementte mono kullanılmaz: kükürt dioksit, fosfor tribromür. K2S ve CrCl3 metal içerdiği için iyoniktir; ad katyon + anyon olarak kurulur, sayılar okunmaz. Potasyum tek yüklü olduğundan K2S potasyum sülfürdür. Krom birden çok katyon oluşturur; üç Cl− toplam −3 olduğundan krom +3'tür: krom(III) klorür.

  • Dört bileşiği türüne göre gerekçeli sınıflandırmak — 4 puan (her biri 1)
  • Moleküler bileşikleri ön ekle doğru adlandırmak — 3 puan
  • İyonik bileşikleri, kromda Romen rakamıyla doğru adlandırmak — 3 puan

Moleküler bileşikleri adlandırma

Cevabın nasıldı?

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Çok elektronlu bir atom için öğrencilerin yazdığı önermeler:
I. 3p orbitallerinin üçü de eş enerjilidir.
II. 4s orbitalinin enerjisi 3d'den yüksektir.
III. 3. temel enerji seviyesinde s, p ve d alt seviyeleri vardır.
Bu önermelerden hangileri geçerlidir?

✓ C. Aynı alt seviyedeki üç p orbitali eş enerjilidir (I); 3. seviyede üç alt seviye (3s, 3p, 3d) vardır (III). II tersini söylüyor: 4s, 3d'den düşüktür. A III'ü gözden kaçırıyor; B ve D "büyük numara = büyük enerji" yanılgısıyla II'yi doğru sayıyor.Kaynak: Atom teorileri ve elektron dizilimi · Orbital türleri ve bağıl enerjiler

?Soru 2

9F−, 10Ne ve 12Mg2+ tanecikleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Üçünde de 10 elektron vardır. Proton sayısı en az olan F− (9 proton) elektronları en zayıf çeker, en büyüktür. B atom numarası büyük olanı büyük sanıyor; C iyon yükünü hesaba katmadan atom numarasına bakıyor; D aynı elektron sayısını aynı boyut sanıyor.Kaynak: Periyodik tablo ve periyodik özellikler · İyonlar ve yarıçap

?Soru 3

6C atomu için yazılan "1s2 2s1 2p3" temel hâl dizilimi hangi kurala aykırıdır?

✓ C. 2s orbitali dolmadan daha yüksek enerjili 2p'ye elektron konmuş; temel hâlde dizilim 1s2 2s2 2p2 olmalıdır. A için bir orbitalde ikiden fazla elektron olması gerekirdi; B eş enerjili orbitallerdeki yerleşimle ilgilidir, burada sorun sıradır; D elektron toplamının 6 olmasını yeterli sanıyor.Kaynak: Atom teorileri ve elektron dizilimi · Elektron dizilimi ve küresel simetri

?Soru 4

Aşağıdaki ifadelerden hangisi modern atom teorisine aittir, Bohr atom teorisinde yoktur?

✓ A. Olasılık bölgesi (orbital) fikri modern teoriyle geldi. B ve C Bohr teorisinde de vardır, iki teorinin ortak noktasıdır; D çekirdek fikri Rutherford'dan beri geçerlidir.Kaynak: Atom teorileri ve elektron dizilimi · Bohr ve modern atom teorisi

?Soru 5

7N, 8O ve 16S atomlarının elektronegatiflikleri için hangi sıralama doğrudur?

✓ B. O ile N aynı periyotta, O daha sağda olduğu için daha elektronegatiftir (3,44 > 3,04). S, O ile aynı grupta ama bir alttadır; yarıçapı büyük olduğu için değeri düşer (2,58). A atom numarası büyük olanı büyük sanıyor; C periyottaki yönü ters alıyor; D grupta azalmayı göz ardı ediyor.Kaynak: Periyodik tablo ve periyodik özellikler · Elektronegatiflik

?Soru 6

Metalik bağ ile ilgili dört öğrencinin söylediklerinden hangisi doğrudur?

✓ A. Metalik bağ katyonlar ile elektron denizi arasındaki elektrostatik çekimdir. B kovalent bağı tarif ediyor; C atomun kendi iç çekimini bağ sanıyor; D yanlış, saf bir metalde de aynı atomlar arasında metalik bağ vardır.Kaynak: Kimyasal bağlar · Metalik bağ

?Soru 7

Elektronegatiflik değerleri H 2,20; N 3,04; O 3,44; Cl 3,16 olduğuna göre aşağıdaki bağlardan hangisi apolar kovalenttir?

✓ A. İki azot aynı elektronegatifliğe sahiptir, ortak çift eşit paylaşılır. B, C ve D'de iki farklı atom vardır; elektronegatiflik farkı olduğu için bağlar polardır. Bu seçenekleri işaretleyen, molekülün tamamını değil bağı sorduğunu kaçırmış ya da yalnız ametal olmalarını apolarlık için yeterli sanmıştır.Kaynak: Kimyasal bağlar · Kovalent bağ

?Soru 8

Alüminyum iyonu (Al3+) ile sülfat iyonundan (SO42−) oluşan bileşiğin formülü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. 2 · (+3) = +6 ve 3 · (−2) = −6; toplam sıfır. A yükleri eşitlemiyor (+3 ile −2); C sayıları ters yazıyor, toplam +9 − 4 = +5 olur; D parantezi unutup sülfatın içindeki oksijen sayısını bozuyor.Kaynak: Kimyasal bağlar · İyonik formül yazma

?Soru 9

12Mg ile 8O arasında iyonik bileşik oluşurken,
I. Mg atomu iki elektron verir.
II. Oluşan iyonların ikisi de neonun dizilimine sahiptir.
III. Mg ile O bir elektron çiftini ortak kullanır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. Mg (3s2) iki elektron verip Mg2+, O iki elektron alıp O2− olur; ikisi de 10 elektronlu neon dizilimindedir. III kovalent bağı tarif eder, iyonik bağda elektron aktarılır. A II'yi gözden kaçırıyor; B ve C iyonik bağı ortaklaşmayla karıştırıyor.Kaynak: Kimyasal bağlar · İyonik bağ

?Soru 10

Bir X elementi oda koşullarında sıvıdır, metallerle iyonik bileşik oluşturur ve bileşiklerinde −1 yüklü iyon hâlinde bulunabilir. X hangi gruptadır?

✓ D. −1 yük ve metallerle iyonik bileşik halojenlerin özelliğidir; oda koşullarında sıvı olan halojen bromdur. A +1 yük alan metallerdir; B çoğunlukla +3 yüklü metaller; C bileşik oluşturma eğilimi çok düşük gazlardır.Kaynak: Periyodik tablo ve periyodik özellikler · Bloklar ve grup adları
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Kimya soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →