Moleküller arası etkileşimler: dipol-dipol ve iyon-dipol
MEB 9. sınıf · 2. Tema: Çeşitlilik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMoleküler yapılı bileşikler nasıl adlandırılır, Latince ön ekler nelerdir?Bağlantılı konudan (Lewis yapısı, polarlık ve adlandırma). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Yalnız ametallerden oluşan moleküler yapılı bileşiklerde atom sayıları adda Latince ön eklerle söylenir: mono, di, tri, tetra, penta, hekza, hepta, okta. Elektronegatifliği küçük olan element önce kendi adıyla, ikinci element anyon adıyla yazılır. İlk elementte mono kullanılmaz: CO karbon monoksit, PCl3 fosfor triklorür.
Moleküler bileşikleri adlandırma
✎Konu anlatımı
Moleküller arası etkileşimler nedir, dipol-dipol ve iyon-dipol etkileşimi nasıl oluşur?
Kısa cevap: Moleküller arası etkileşimler, ayrı tanecikleri birbirine çeken ve kimyasal bağlardan çok daha zayıf elektrostatik kuvvetlerdir. Türü, birbirine yaklaşan taneciklerin atom, iyon, polar molekül ya da apolar molekül olmasına göre belirlenir. İki polar molekül arasında dipol-dipol, bir iyon ile polar molekül arasında iyon-dipol etkileşimi oluşur.Bir bardak su yere döküldüğünde dağılıp gitmez, küçük birikintiler hâlinde toplanır; su moleküllerini bir arada tutan bir çekim vardır.
Kimyasal bağlar atomları bir molekülün ya da kristalin içinde tutar. Ama maddenin sıvı ya da katı olması, ayrı moleküllerin de birbirini çekmesine bağlıdır. Ayrı tanecikler arasındaki bu çekimlere moleküller arası etkileşimler denir. Kaynağı yine elektrostatiktir ama bağlardan çok daha zayıftır. Suyu kaynatınca H2O molekülleri birbirinden ayrılır, molekülün içindeki O–H bağları ise kopmaz.
Sınıflandırma ölçütü
Etkileşimin türünü bulmak için önce iki taneciğin ne olduğuna bakarsın: iyon mu, polar molekül mü, apolar molekül ya da soy gaz atomu mu? Tanecik çifti belli olunca etkileşimin adı da belli olur.
| iyon | polar molekül | apolar molekül / soy gaz | |
|---|---|---|---|
| iyon | iyonik bağ | iyon-dipol | iyon-indüklenmiş dipol |
| polar molekül | iyon-dipol | dipol-dipol (+ London) | dipol-indüklenmiş dipol |
| apolar molekül / soy gaz | iyon-indüklenmiş dipol | dipol-indüklenmiş dipol | London kuvveti |
Dipol-dipol etkileşimi
Lewis yapısı, polarlık ve adlandırma sayfasında gördük: polar molekülün bir ucu kısmi artı (δ+), diğer ucu kısmi eksi (δ−) yüklüdür. Böyle kalıcı iki uçlu yapıya dipol denir. İki polar molekül yan yana gelince birinin δ+ ucu diğerinin δ− ucunu çeker. Bu çekime dipol-dipol etkileşimi denir. HCl, H2S ve SO2 moleküllerinin kendi aralarındaki çekim bu türdendir.
İyon-dipol etkileşimi
Sofra tuzu suya atıldığında Na+ ve Cl− iyonları su moleküllerince sarılır. Su molekülünün δ− ucu (oksijen) Na+'ya, δ+ ucu (hidrojenler) Cl−'ye yönelir. Bir iyon ile polar molekül arasındaki bu çekime iyon-dipol etkileşimi denir. İyonik katıların suda çözünmesini bu etkileşim sağlar.
Nasıl sorulurMadde çiftleri verilir (HCl–HCl, NaCl–H2O gibi); aralarındaki etkileşim türünü belirlemen ve ölçütünü yazman istenir.
TuzakMoleküller arası etkileşimi molekülün içindeki kovalent bağla karıştırmak; NaCl ile su arasındaki çekimi "iyonik bağ" sanmak.
Tam puan içinHer taneciğin türünü (iyon, polar, apolar) yaz, sonra etkileşimin adını koy.
?Soru çöz tür belirleme
Potasyum bromür (KBr) suda çözündüğünde K+ iyonu ile H2O molekülleri arasında hangi etkileşim oluşur?
⇄Bilgi eşleştirme çift → etkileşim
Yazılı sorusuSofra tuzu (NaCl) suda çözündüğünde iyonlar ile su molekülleri arasında oluşan etkileşimin adını yazınız. Su moleküllerinin Na+ ve Cl− iyonlarının çevresinde nasıl yönlendiğini kısmi yükleri kullanarak açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: NaCl'nin iyonları ile polar su molekülleri arasında iyon-dipol etkileşimi oluşur. Su molekülünde oksijen kısmi eksi (δ−), hidrojenler kısmi artı (δ+) yüklüdür. Na+ iyonunun çevresindeki su molekülleri oksijen uçlarını iyona çevirir, çünkü zıt yükler birbirini çeker. Cl− iyonunun çevresindeki su molekülleri ise hidrojen uçlarını iyona çevirir. Böylece iyonlar su molekülleriyle sarılır ve çözünme gerçekleşir.
- Etkileşimi iyon-dipol diye adlandırmak — 3 puan
- Na+ çevresindeki yönlenmeyi δ− ile açıklamak — 3 puan
- Cl− çevresindeki yönlenmeyi δ+ ile açıklamak — 4 puan