Moleküller arası etkileşimler ve katılar: dipol, London, hidrojen bağı, kristal ve amorf katılar

Gecko duvarda nasıl yürür, buz neden suyun üstünde kalır? Tanecikler arasındaki zayıf etkileşimleri sınıflandır ve katıların özelliklerini onlarla açıkla.

5 durak9. sınıf · 2. dönem
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
SINIFLAMA · KALICI DİPOL

Moleküller arası etkileşimler: dipol-dipol ve iyon-dipol

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Çeşitlilik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMoleküler yapılı bileşikler nasıl adlandırılır, Latince ön ekler nelerdir?Bağlantılı konudan (Lewis yapısı, polarlık ve adlandırma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yalnız ametallerden oluşan moleküler yapılı bileşiklerde atom sayıları adda Latince ön eklerle söylenir: mono, di, tri, tetra, penta, hekza, hepta, okta. Elektronegatifliği küçük olan element önce kendi adıyla, ikinci element anyon adıyla yazılır. İlk elementte mono kullanılmaz: CO karbon monoksit, PCl3 fosfor triklorür.

Moleküler bileşikleri adlandırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Moleküller arası etkileşimler nedir, dipol-dipol ve iyon-dipol etkileşimi nasıl oluşur?

Kısa cevap: Moleküller arası etkileşimler, ayrı tanecikleri birbirine çeken ve kimyasal bağlardan çok daha zayıf elektrostatik kuvvetlerdir. Türü, birbirine yaklaşan taneciklerin atom, iyon, polar molekül ya da apolar molekül olmasına göre belirlenir. İki polar molekül arasında dipol-dipol, bir iyon ile polar molekül arasında iyon-dipol etkileşimi oluşur.

Bir bardak su yere döküldüğünde dağılıp gitmez, küçük birikintiler hâlinde toplanır; su moleküllerini bir arada tutan bir çekim vardır.

Kimyasal bağlar atomları bir molekülün ya da kristalin içinde tutar. Ama maddenin sıvı ya da katı olması, ayrı moleküllerin de birbirini çekmesine bağlıdır. Ayrı tanecikler arasındaki bu çekimlere moleküller arası etkileşimler denir. Kaynağı yine elektrostatiktir ama bağlardan çok daha zayıftır. Suyu kaynatınca H2O molekülleri birbirinden ayrılır, molekülün içindeki O–H bağları ise kopmaz.

Sınıflandırma ölçütü

Etkileşimin türünü bulmak için önce iki taneciğin ne olduğuna bakarsın: iyon mu, polar molekül mü, apolar molekül ya da soy gaz atomu mu? Tanecik çifti belli olunca etkileşimin adı da belli olur.

Tanecik çiftine göre etkileşim türü
iyonpolar molekülapolar molekül / soy gaz
iyoniyonik bağiyon-dipoliyon-indüklenmiş dipol
polar moleküliyon-dipoldipol-dipol (+ London)dipol-indüklenmiş dipol
apolar molekül / soy gaziyon-indüklenmiş dipoldipol-indüklenmiş dipolLondon kuvveti

Dipol-dipol etkileşimi

Lewis yapısı, polarlık ve adlandırma sayfasında gördük: polar molekülün bir ucu kısmi artı (δ+), diğer ucu kısmi eksi (δ−) yüklüdür. Böyle kalıcı iki uçlu yapıya dipol denir. İki polar molekül yan yana gelince birinin δ+ ucu diğerinin δ− ucunu çeker. Bu çekime dipol-dipol etkileşimi denir. HCl, H2S ve SO2 moleküllerinin kendi aralarındaki çekim bu türdendir.

İyon-dipol etkileşimi

Sofra tuzu suya atıldığında Na+ ve Cl− iyonları su moleküllerince sarılır. Su molekülünün δ− ucu (oksijen) Na+'ya, δ+ ucu (hidrojenler) Cl−'ye yönelir. Bir iyon ile polar molekül arasındaki bu çekime iyon-dipol etkileşimi denir. İyonik katıların suda çözünmesini bu etkileşim sağlar.

Su molekülleri zıt yüklü ucunu iyona çevirerek iyonu sarar.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Önce tanecik çiftini belirle, sonra adı koy. Polar + polar = dipol-dipol; iyon + polar = iyon-dipol.
Yazılıda

Nasıl sorulurMadde çiftleri verilir (HCl–HCl, NaCl–H2O gibi); aralarındaki etkileşim türünü belirlemen ve ölçütünü yazman istenir.

TuzakMoleküller arası etkileşimi molekülün içindeki kovalent bağla karıştırmak; NaCl ile su arasındaki çekimi "iyonik bağ" sanmak.

Tam puan içinHer taneciğin türünü (iyon, polar, apolar) yaz, sonra etkileşimin adını koy.

?Soru çöz tür belirleme

Potasyum bromür (KBr) suda çözündüğünde K+ iyonu ile H2O molekülleri arasında hangi etkileşim oluşur?

✓ B. K+ bir iyon, su polar bir moleküldür; bu çiftin etkileşimi iyon-dipoldür. A için iki polar molekül gerekir; C iki zıt yüklü iyon arasında olur; D atomların elektron ortaklaşmasıdır, tanecikler arası etkileşim değildir.

⇄Bilgi eşleştirme çift → etkileşim

Yazılı sorusuSofra tuzu (NaCl) suda çözündüğünde iyonlar ile su molekülleri arasında oluşan etkileşimin adını yazınız. Su moleküllerinin Na+ ve Cl− iyonlarının çevresinde nasıl yönlendiğini kısmi yükleri kullanarak açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: NaCl'nin iyonları ile polar su molekülleri arasında iyon-dipol etkileşimi oluşur. Su molekülünde oksijen kısmi eksi (δ−), hidrojenler kısmi artı (δ+) yüklüdür. Na+ iyonunun çevresindeki su molekülleri oksijen uçlarını iyona çevirir, çünkü zıt yükler birbirini çeker. Cl− iyonunun çevresindeki su molekülleri ise hidrojen uçlarını iyona çevirir. Böylece iyonlar su molekülleriyle sarılır ve çözünme gerçekleşir.

  • Etkileşimi iyon-dipol diye adlandırmak — 3 puan
  • Na+ çevresindeki yönlenmeyi δ− ile açıklamak — 3 puan
  • Cl− çevresindeki yönlenmeyi δ+ ile açıklamak — 4 puan

Dipol-dipol ve iyon-dipol

Cevabın nasıldı?
GEÇİCİ DİPOL · LONDON

İndüklenmiş dipoller ve London kuvveti: anlık kutuplanma

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Çeşitlilik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMoleküller arası etkileşimler nedir, dipol-dipol ve iyon-dipol etkileşimi nasıl oluşur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Moleküller arası etkileşimler, ayrı tanecikleri birbirine çeken ve kimyasal bağlardan çok daha zayıf elektrostatik kuvvetlerdir. Türü, birbirine yaklaşan taneciklerin atom, iyon, polar molekül ya da apolar molekül olmasına göre belirlenir. İki polar molekül arasında dipol-dipol, bir iyon ile polar molekül arasında iyon-dipol etkileşimi oluşur.

Dipol-dipol ve iyon-dipol

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

London kuvveti nedir, indüklenmiş dipol etkileşimleri nasıl oluşur?

Kısa cevap: Apolar moleküllerde ve soy gaz atomlarında elektron bulutu bir an kayınca geçici dipol oluşur; bu dipol komşu taneciği de kutuplar (indükler). İki geçici dipol arasındaki çekim London kuvvetidir ve bütün tanecikler arasında vardır. Elektron sayısı arttıkça kutuplanma kolaylaşır, London kuvveti güçlenir. Bir iyon ya da polar molekül de apolar taneciği indükleyebilir.

Gecko kertenkelesi cam bir duvarda baş aşağı yürüyebilir; ayak tabanındaki milyonlarca ince tüy ile cam arasındaki zayıf çekimlerin toplamı onu taşır.

Apolar moleküllerde (H2, Cl2, CH4) ve soy gaz atomlarında kalıcı uçlar yoktur; elektron bulutu ortalamada dengelidir. Ama elektronlar sürekli hareket ettiği için bulut bir anlığına bir tarafa yığılabilir. O anda tanecik geçici dipol olur.

London kuvveti

Geçici dipol, yanındaki taneciğin elektronlarını iter ya da çeker ve onu da kutuplar. Bir taneciğin başka bir tanecik tarafından kutuplanmasına indükleme denir. Böylece iki geçici dipol birbirini çeker. Bu çekime London kuvveti (dağılma kuvveti, indüklenmiş dipol-indüklenmiş dipol etkileşimi) denir.

Koyu bölge, elektronların bir an yığıldığı yeri gösterir; bir taneciğin kutuplanması komşusunu da kutuplar.Görsel: Sınav Defteri

London kuvveti bütün tanecikler arasında vardır, ama apolar moleküllerde ve soy gazlarda tek etkileşimdir. Taneciğin elektron sayısı arttıkça elektron bulutu büyür ve daha kolay kutuplanır. Elektron sayısı arttıkça London kuvveti güçlenir. Periyodik tablo ve periyodik özellikler sayfasında halojenlerin oda koşullarındaki hâllerini görmüştük: flor ve klor gaz, brom sıvı, iyot katıdır. Molekül büyüdükçe London kuvveti arttığı için madde daha yoğun hâlde bulunur.

Bir iyon ya da polar molekül indüklerse

Bir iyon apolar bir taneciğe yaklaşırsa onu kutuplar; aradaki çekime iyon-indüklenmiş dipol etkileşimi denir. Deniz suyundaki iyonlar ile suda çözünmüş oksijen molekülleri arasında bu tür bir çekim oluşur. Polar bir molekül apolar taneciği kutuplarsa dipol-indüklenmiş dipol etkileşimi oluşur; sudaki çözünmüş oksijen ve azot gazları su molekülleriyle böyle etkileşir.

Akılda kalsın: London her yerde, apolarda tek başına. Çok elektron = kolay kutuplanma = güçlü London. İndükleyen iyonsa iyon-indüklenmiş, polar molekülse dipol-indüklenmiş dipol.
Yazılıda

Nasıl sorulurApolar maddelerin (halojenler, soy gazlar) hâlleri ya da kaynama noktaları verilir; farkı London kuvvetiyle açıklaman istenir.

TuzakLondon kuvvetinin yalnız apolar moleküllerde bulunduğunu yazmak; I2'nin katı olmasını bağ kuvvetiyle açıklamak.

Tam puan içinGeçici dipolün nasıl oluştuğunu, elektron sayısının kutuplanmayı nasıl etkilediğini ve bunun hâle yansımasını sırayla yaz.

?Soru çöz neden?

Oda koşullarında Cl2 gaz, Br2 sıvı, I2 katıdır. Bu farkın en doğru açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Üçü de apolar molekül; aralarındaki tek çekim London kuvvetidir ve elektron sayısıyla artar. A hâli belirleyen şeyin moleküller arası çekim olduğunu kaçırıyor; B hidrojen bağı için H atomu gerekir; C aynı atomlardan oluşan moleküller apolardır.

▭Boşluk doldurma

Soy gaz atomları arasında yalnız kuvveti bulunur. Argonun elektron sayısı helyumdan fazla olduğu için argon daha kolay , bu yüzden kaynama noktası daha .

Londonkutuplanıryüksektirdüşüktürdipol-dipol
Yazılı sorusuApolar bir molekül olan metan (CH4) molekülleri arasında hangi etkileşimin bulunduğunu yazınız. Bu etkileşimin kalıcı uçları olmayan moleküller arasında nasıl oluştuğunu adım adım açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Metan molekülleri arasında London kuvveti (indüklenmiş dipol-indüklenmiş dipol etkileşimi) bulunur. Metanın elektron bulutu ortalamada dengelidir, ama elektronlar hareket ettiği için bulut bir an bir tarafa yığılır ve molekül geçici dipol olur. Bu geçici dipol komşu metan molekülünün elektronlarını etkiler ve onu da kutuplar (indükler). Bir molekülün δ− ucu ile komşusunun δ+ ucu birbirini çeker; bu anlık çekimlerin toplamı London kuvvetidir.

  • Etkileşimi London kuvveti olarak adlandırmak — 3 puan
  • Geçici dipol oluşumunu açıklamak — 4 puan
  • Komşunun indüklenmesini ve çekimi açıklamak — 3 puan

İndüklenmiş dipoller ve London

Cevabın nasıldı?
GÜÇLÜ DİPOL · HİDROJEN BAĞI

Hidrojen bağı: F, O ve N'ye bağlı hidrojenin çekimi

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Çeşitlilik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLondon kuvveti nedir, indüklenmiş dipol etkileşimleri nasıl oluşur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Apolar moleküllerde ve soy gaz atomlarında elektron bulutu bir an kayınca geçici dipol oluşur; bu dipol komşu taneciği de kutuplar (indükler). İki geçici dipol arasındaki çekim London kuvvetidir ve bütün tanecikler arasında vardır. Elektron sayısı arttıkça kutuplanma kolaylaşır, London kuvveti güçlenir. Bir iyon ya da polar molekül de apolar taneciği indükleyebilir.

İndüklenmiş dipoller ve London

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hidrojen bağı nedir, hangi moleküller arasında oluşur?

Kısa cevap: Hidrojen bağı, flor, oksijen ya da azota bağlı bir hidrojen atomu ile komşu moleküldeki F, O ya da N atomunun ortaklanmamış elektron çifti arasındaki çekimdir. Dipol-dipol etkileşiminin özel ve en güçlü hâlidir. Su, amonyak, hidrojen florür ve DNA'nın iki zinciri arasında görülür; maddelerin kaynama noktasını yükseltir.

Fermuarın dişleri tek tek zayıftır, ama yüzlercesi birlikte kenetlenince ceketi sıkıca kapatır.

Dipol-dipol etkileşimi tüm polar moleküllerde görülür. Bazı polar moleküllerde ise bu çekim çok daha güçlüdür. Hidrojen, elektronegatifliği çok yüksek ve küçük olan F, O ya da N atomuna bağlandığında bağ elektronları neredeyse tümüyle o atoma kayar. Hidrojen çekirdeği kısmen açıkta kalır ve güçlü bir δ+ uç oluşur.

Bu güçlü δ+ hidrojen, komşu moleküldeki F, O ya da N atomunun ortaklanmamış elektron çiftine yönelir. Bu çekime hidrojen bağı denir. Adında "bağ" geçse de hidrojen bağı molekülün içindeki bir bağ değil, moleküller arası bir etkileşimdir. Ders kitabında dipol-dipol etkileşiminin özel bir türü olarak gösterilir.

Bir su molekülü iki hidrojeni ve iki ortaklanmamış çiftiyle dört komşusuna hidrojen bağı yapabilir.Görsel: Sınav Defteri

Hidrojen bağının sonuçları

Hidrojen bağı yapan maddelerin molekülleri birbirini güçlü çektiği için kaynama noktaları beklenenden yüksektir. Su (H2O) 100 °C'ta kaynarken benzer büyüklükteki hidrojen sülfür (H2S) −60 °C civarında kaynar. Kükürdün elektronegatifliği yeterince yüksek olmadığı için H2S hidrojen bağı yapamaz.

DNA'nın iki zinciri, karşılıklı bazlar arasındaki hidrojen bağlarıyla bir arada durur. Bu bağlar tek tek zayıf olduğu için hücre bölünürken zincirler ayrılabilir, ama sayıca çok oldukları için DNA kararlı kalır. Buzda su molekülleri hidrojen bağlarıyla boşluklu ve düzenli bir yapı kurar; bu yüzden buz sudan daha az yoğundur ve suyun üstünde yüzer.

Akılda kalsın: H, F/O/N'ye bağlıysa hidrojen bağı vardır. CH4, H2S, HCl yapamaz; H2O, NH3, HF yapar.
Yazılıda

Nasıl sorulurMolekül formülleri ya da Lewis yapıları verilir; hidrojen bağı yapabilenleri seçip gerekçelendirmen ya da iki maddenin kaynama noktası farkını hidrojen bağıyla açıklaman istenir.

TuzakYapısında H bulunan her molekülü (CH4, HCl) hidrojen bağı yapar sanmak; hidrojen bağını O–H kovalent bağının kendisi sanmak.

Tam puan içinH'nin hangi atoma bağlı olduğunu yaz ve etkileşimin moleküller arasında olduğunu belirt.

?Soru çöz kim yapar?

Aşağıdaki maddelerin hangisinin molekülleri arasında hidrojen bağı bulunmaz?

✓ A. Metanda hidrojenler karbona bağlıdır; karbon F, O ya da N değildir ve ortaklanmamış çifti yoktur. B'de H azota, C'de flora, D'de oksijene bağlıdır; üçü de hidrojen bağı yapar. Bu şıklardan birini seçen, "H içeren her molekül" ölçütünü tersinden uygulamış olabilir.

↕Sıralama nasıl oluşur?

Su molekülleri arasında hidrojen bağının oluşma mantığını sırala.

  1. O–H bağının elektronları oksijene kayar.
  2. Hidrojen, komşu molekülün oksijenindeki ortaklanmamış çifte yönelir.
  3. Hidrojen, elektronegatifliği çok yüksek oksijen atomuna kovalent bağla bağlıdır.
  4. Hidrojen güçlü bir kısmi artı (δ+) yük kazanır.
Yazılı sorusuH2O ile H2S moleküllerinin benzer yapıda olmasına rağmen suyun kaynama noktası (100 °C) hidrojen sülfürünkünden (yaklaşık −60 °C) çok yüksektir. Bu farkı moleküller arası etkileşimlerle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Su molekülünde hidrojenler, elektronegatifliği çok yüksek olan oksijene bağlıdır. Bu yüzden bir molekülün hidrojeni ile komşu molekülün oksijenindeki ortaklanmamış çift arasında güçlü hidrojen bağları oluşur. Hidrojen sülfürde ise hidrojenler kükürde bağlıdır; kükürdün elektronegatifliği yeterince yüksek olmadığından hidrojen bağı oluşmaz, moleküller yalnız daha zayıf dipol-dipol ve London kuvvetleriyle çekişir. Kaynama sırasında moleküller birbirinden ayrıldığı için çekimi güçlü olan suyu kaynatmak daha çok enerji gerektirir.

  • Suda hidrojen bağının varlığını gerekçesiyle yazmak — 4 puan
  • H2S'de hidrojen bağı olmadığını ve bulunan etkileşimleri yazmak — 3 puan
  • Etkileşim gücünü kaynama noktasıyla ilişkilendirmek — 3 puan

Hidrojen bağı

Cevabın nasıldı?
KATILAR · DÜZEN

Amorf ve kristal katılar: düzenli ve düzensiz tanecikler

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Çeşitlilik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHidrojen bağı nedir, hangi moleküller arasında oluşur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hidrojen bağı, flor, oksijen ya da azota bağlı bir hidrojen atomu ile komşu moleküldeki F, O ya da N atomunun ortaklanmamış elektron çifti arasındaki çekimdir. Dipol-dipol etkileşiminin özel ve en güçlü hâlidir. Su, amonyak, hidrojen florür ve DNA'nın iki zinciri arasında görülür; maddelerin kaynama noktasını yükseltir.

Hidrojen bağı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Amorf katı ile kristal katı arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Katılar, taneciklerinin dizilişine göre ikiye ayrılır. Kristal katılarda tanecikler üç boyutta düzenli ve tekrar eden bir örgü oluşturur; belirli bir geometrik şekilleri ve belirli erime noktaları vardır. Amorf katılarda tanecikler düzensiz dizilir; belirli bir erime noktaları yoktur, ısıtılınca yavaş yavaş yumuşar. Tuz ve buz kristal, cam ve mum amorftur.

Bir şeker kristali büyüteçle bakınca düzgün yüzeyli küçük bir kutu gibidir; kırılan bir cam parçasının ise düzgün yüzleri yoktur.

Katılarda tanecikler birbirine çok yakındır ve aralarındaki çekim güçlüdür. Tanecikler yer değiştiremez, olduğu yerde titreşip durur. Şekli ve hacmi belli olan katılar bu nedenle sıkıştırılamaz. Katıları birbirinden ayıran en önemli fark taneciklerin nasıl dizildiğidir.

Kristal ve amorf katı
Kristal katıAmorf katı
Tanecik dizilişiDüzenli, tekrar eden örgüDüzensiz, gelişigüzel
ErimeBelirli bir sıcaklıkta erirBir aralıkta yavaş yavaş yumuşar
KırılmaDüzgün yüzeyler boyuncaEğri, düzensiz yüzeyler
ÖrnekSofra tuzu, şeker, buz, elmas, metallerCam, plastik, mum, lastik, tereyağı

Kristal örgü ve birim hücre

Kristal katılarda tanecikler kristal örgü denen üç boyutlu bir düzende dizilir. Örgünün bütün özelliklerini taşıyan ve tekrar ederek tüm kristali oluşturan en küçük parçaya birim hücre denir. Bir duvarın tuğlalarla örülmesi gibi, kristal de birim hücrelerin art arda dizilmesiyle büyür. Düzen her yerde aynı olduğu için tanecikleri ayırmak için gereken enerji de her yerde aynıdır; bu yüzden kristal belirli bir sıcaklıkta erir.

Amorf katılarda bazı tanecikler arası çekimler zayıf, bazıları güçlüdür. Isıtıldıkça önce zayıf olanlar kopar, katı yumuşar ve zamanla akmaya başlar. Cam ustalarının camı ısıtıp şekillendirebilmesi bu özellik sayesindedir. Benzer birimler iki biçimde de dizilebilir: kuvars (SiO2) kristaldir, büyük ölçüde SiO2'den yapılan cam ise amorftur.

Akılda kalsın: Kristal = düzen + belirli erime noktası. Amorf = düzensizlik + yumuşama aralığı. Birim hücre, kristalin tekrar eden en küçük parçasıdır.
Yazılıda

Nasıl sorulurBazı katıların görüntüleri ya da ısıtma verileri verilir; amorf ve kristal olanları sınıflandırıp gerekçelendirmen istenir.

TuzakCamı kristal sanmak; "katı" olan her maddenin belirli erime noktası olduğunu düşünmek.

Tam puan içinSınıflandırmada tanecik düzenini ve erime davranışını birlikte gerekçe olarak yaz.

?Soru çöz veri okuma

İki katı ısıtılıyor. X katısı 186 °C'ta erimeye başlıyor ve tamamı eriyene kadar sıcaklığı sabit kalıyor. Y katısı 60 °C'tan itibaren yumuşuyor, 90 °C'a kadar giderek akışkanlaşıyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Belirli bir sıcaklıkta sabit sıcaklıkta erimek kristal katının, bir aralıkta yumuşamak amorf katının özelliğidir. A iki tanımı ters bağlıyor; B Y'nin yumuşama aralığını görmezden geliyor; D X'in belirli erime noktasını görmezden geliyor.

▭Boşluk doldurma

Kristal örgünün tekrar eden en küçük parçasına denir. Pencere camı bir katıdır. Buz bir sıcaklıkta erir.

birim hücreamorfbelirlikristalmolekül
Yazılı sorusuSofra tuzu, mum, buz ve plastik şişe katılarını amorf ve kristal olarak sınıflandırınız. Sınıflandırmanızı tanecik düzeni ve erime davranışıyla gerekçelendiriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Sofra tuzu ve buz kristal katıdır; tanecikleri düzenli ve tekrar eden bir örgüde dizilir, bu yüzden belirli bir sıcaklıkta erirler. Mum ve plastik şişe amorf katıdır; tanecikleri düzensiz dizilir, tanecikler arası çekimlerin gücü yerden yere değiştiği için belirli bir erime noktaları yoktur ve ısıtıldıklarında yavaş yavaş yumuşarlar.

  • Dört katıyı doğru sınıflandırmak — 4 puan (her biri 1)
  • Kristalleri düzen ve belirli erime noktasıyla gerekçelendirmek — 3 puan
  • Amorfları düzensizlik ve yumuşamayla gerekçelendirmek — 3 puan

Amorf ve kristal katılar

Cevabın nasıldı?
KATILAR · DÖRT TÜR

Kristal katı türleri: örgüdeki tanecik özelliği belirler

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Çeşitlilik · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAmorf katı ile kristal katı arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Katılar, taneciklerinin dizilişine göre ikiye ayrılır. Kristal katılarda tanecikler üç boyutta düzenli ve tekrar eden bir örgü oluşturur; belirli bir geometrik şekilleri ve belirli erime noktaları vardır. Amorf katılarda tanecikler düzensiz dizilir; belirli bir erime noktaları yoktur, ısıtılınca yavaş yavaş yumuşar. Tuz ve buz kristal, cam ve mum amorftur.

Amorf ve kristal katılar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İyonik, moleküler, kovalent ve metalik katıların özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Kristal katılar örgüdeki taneciğe göre dörde ayrılır. İyonik katılarda iyonlar iyonik bağla, moleküler katılarda moleküller zayıf moleküller arası etkileşimlerle, kovalent katılarda atomlar kovalent bağ ağıyla, metalik katılarda katyonlar elektron denizi içinde metalik bağla tutunur. Erime noktası, sertlik ve iletkenlik bu tutunma kuvvetine bağlıdır.

Tuz, şeker, elmas ve demir çivi; dördü de kristaldir ama biri kolay erir, biri camı çizer, biri elektriği iletir.

Amorf ve kristal katılar konusunda kristallerin düzenli olduğunu gördük. Kristalin özelliklerini ise örgü noktalarında hangi taneciğin bulunduğu ve bu taneciklerin birbirine neyle tutunduğu belirler.

Dört kristal katı türü
İyonikMolekülerKovalentMetalik
Örgüdeki tanecikkatyon ve anyonmolekülatomkatyon + elektron denizi
Tutan kuvvetiyonik bağdipol-dipol, hidrojen bağı, Londonkovalent bağ ağımetalik bağ
Erime noktasıyüksekdüşükçok yüksekdüşükten yükseğe
Sertliksert ama kırılganyumuşakçok sert (grafit hariç)dövülür, tel çekilir
Elektrikkatıyken iletmeziletmeziletmez (grafit iletir)iletir
ÖrnekNaCl, KI, CaObuz, kuru buz (CO2), I2, şekerelmas, grafit, kuvars (SiO2)Na, Mg, Al, Fe, Cu

Neden böyle?

Moleküler katılarda molekülün içindeki kovalent bağlar güçlüdür, ama eritmek için yalnız moleküller arası zayıf etkileşimleri yenmek yeter. Bu yüzden buz 0 °C'ta erir, kuru buz −78 °C'ta doğrudan gaza dönüşür.

Kovalent katılarda ise bütün kristal tek bir dev molekül gibidir; atomların hepsi kovalent bağlarla birbirine bağlıdır. Eritmek için bu bağları koparmak gerekir; elmas 3500 °C'ın üzerinde erir ve bilinen en sert doğal maddedir. Grafitte karbon atomları katmanlar oluşturur; katmanlar birbirinden kolay kayar ve her karbonun bir elektronu katman boyunca serbest hareket eder. Bu yüzden grafit hem yumuşaktır hem de elektriği iletir. Kalem ucu grafittir.

İyonik katılar serttir, ama bir darbe iyon katmanlarını kaydırınca aynı yüklü iyonlar yan yana gelir ve birbirini iter; kristal kırılır. Metalik katılarda ise katmanlar kaysa bile elektron denizi katyonları tutmaya devam eder; metal kırılmaz, şekil değiştirir.

Akılda kalsın: Kovalent ağ en yüksek erime noktası, moleküler en düşük. İletken olan: metaller ve grafit. İyonik katı kırılgan, metal dövülgen.
Yazılıda

Nasıl sorulurErime noktası, iletkenlik ve sertlik verilerini içeren bir tablo verilir; katıları türlerine göre sınıflandırman ve özelliklerin nedenini tanecikler arası etkileşimle açıklaman istenir.

TuzakBuzun düşük erime noktasını O–H bağlarının zayıflığına bağlamak; grafiti iletken olduğu için metal saymak. Ders kitabında kuvars "SiO₄" diye yazılmıştır; formül sorulursa doğrusu SiO₂'dir.

Tam puan içinHer tür için örgüdeki taneciği ve tutan kuvveti adıyla yaz.

Yazılıdan önce kontrol et

  • Bir madde çiftindeki etkileşim türünü ölçütüyle belirleyebiliyorum.
  • Apolar maddelerin kaynama noktası farkını London kuvvetiyle açıklayabiliyorum.
  • Hidrojen bağı yapabilen molekülleri seçip gerekçelendirebiliyorum.
  • Bir katıyı verilerine bakarak amorf ya da kristal türlerinden birine yerleştirebiliyorum.

?Soru çöz tablodan tür

Bir katının erime noktası 801 °C'tır. Katı hâlde elektriği iletmez, suda çözündüğünde iletir; çekiçle vurulunca parçalara ayrılır. Bu katı hangi türdendir?

✓ B. Yüksek erime noktası, katıyken iletmeyip çözeltide iletmesi ve kırılganlık iyonik katının özelliğidir (sofra tuzu). A katıyken de iletir ve kırılmaz, dövülür; C'nin erime noktası düşüktür; D suda çözünmez ve çözeltisi iletken olmaz.

⇄Bilgi eşleştirme katı → tür

KatıErime (°C)ElektrikSertlikK3550iletmezçok sertL0iletmezyumuşakM660iletirdövülebilirN801katıyken iletmezkırılgan
Yazılı sorusuTabloda dört kristal katının bazı özellikleri verilmiştir. Her katının türünü belirleyiniz ve bir özelliğini tanecikler arası etkileşimle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: K kovalent katıdır (elmas gibi); atomlar kovalent bağ ağıyla bağlı olduğu için erime noktası çok yüksektir ve çok serttir. L moleküler katıdır (buz gibi); eritmek için yalnız moleküller arası zayıf etkileşimleri yenmek yettiğinden erime noktası düşüktür. M metalik katıdır (alüminyum gibi); serbest elektronlar elektriği iletir, elektron denizi katmanlar kaysa da katyonları tuttuğu için dövülebilir. N iyonik katıdır (sofra tuzu gibi); iyonlar katıda sabit olduğu için iletmez, katmanlar kayınca aynı yüklü iyonlar birbirini ittiği için kırılgandır.

  • Dört katının türünü doğru belirlemek — 4 puan (her biri 1)
  • İki katının özelliğini etkileşimle açıklamak — 3 puan
  • Diğer iki katının özelliğini etkileşimle açıklamak — 3 puan

Kristal katı türleri

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Kimya serisindeki Kovalent bağ ve zayıf etkileşimler sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Metalik bağ ile ilgili dört öğrencinin söylediklerinden hangisi doğrudur?

✓ A. Metalik bağ katyonlar ile elektron denizi arasındaki elektrostatik çekimdir. B kovalent bağı tarif ediyor; C atomun kendi iç çekimini bağ sanıyor; D yanlış, saf bir metalde de aynı atomlar arasında metalik bağ vardır.Kaynak: Kimyasal bağlar · Metalik bağ

?Soru 2

OF2 molekülünde (8O, 9F) oksijen merkez atomdur ve her atom oktetini tamamlar. Buna göre moleküldeki ortaklanmamış elektron çifti sayısı kaçtır?

✓ C. Toplam valans elektronu 6 + 2 · 7 = 20, yani 10 çift; 2 çift O–F bağındadır, 8 çift ortaklanmamıştır (her F'de 3, O'da 2). A yalnız merkez atomdaki çiftleri sayıyor; B yalnız F'lerdekini sayıyor; D bağ yapan çiftleri de ortaklanmamış sanıyor.Kaynak: Lewis yapısı, polarlık ve adlandırma · Lewis nokta yapısı

?Soru 3

İki atom birbirine yaklaşırken potansiyel enerjinin en düşük olduğu noktayla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. En düşük enerjide çekme ve itme birbirine eşittir, net kuvvet sıfırdır; bu uzaklık bağ uzunluğudur. A çekirdekler arası itmeyi unutuyor; B itmenin hep var olduğunu göz ardı ediyor; D itmenin en büyük olduğu yer eğrinin sol ucudur, en düşük nokta değil.Kaynak: Kimyasal bağlar · Bağ nasıl oluşur?

?Soru 4

Bahçe gübrelerinde bulunan K2SO4 bileşiğinin sistematik adı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Bileşik K+ ve SO42− iyonlarından oluşur; ad katyon + anyon olarak "potasyum sülfat"tır. A iyonik bileşikte sayıyı ada katıyor; B S2− (sülfür) ile SO42−'yi (sülfat) karıştırıyor; C çok atomlu iyonu parçalayıp moleküler adlandırma kuralını uyguluyor.Kaynak: Lewis yapısı, polarlık ve adlandırma · İyonik bileşikleri adlandırma

?Soru 5

Alüminyum iyonu (Al3+) ile sülfat iyonundan (SO42−) oluşan bileşiğin formülü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. 2 · (+3) = +6 ve 3 · (−2) = −6; toplam sıfır. A yükleri eşitlemiyor (+3 ile −2); C sayıları ters yazıyor, toplam +9 − 4 = +5 olur; D parantezi unutup sülfatın içindeki oksijen sayısını bozuyor.Kaynak: Kimyasal bağlar · İyonik formül yazma

?Soru 6

9F−, 10Ne ve 12Mg2+ tanecikleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Üçünde de 10 elektron vardır. Proton sayısı en az olan F− (9 proton) elektronları en zayıf çeker, en büyüktür. B atom numarası büyük olanı büyük sanıyor; C iyon yükünü hesaba katmadan atom numarasına bakıyor; D aynı elektron sayısını aynı boyut sanıyor.Kaynak: Periyodik tablo ve periyodik özellikler · İyonlar ve yarıçap

?Soru 7

Bir X elementi oda koşullarında sıvıdır, metallerle iyonik bileşik oluşturur ve bileşiklerinde −1 yüklü iyon hâlinde bulunabilir. X hangi gruptadır?

✓ D. −1 yük ve metallerle iyonik bileşik halojenlerin özelliğidir; oda koşullarında sıvı olan halojen bromdur. A +1 yük alan metallerdir; B çoğunlukla +3 yüklü metaller; C bileşik oluşturma eğilimi çok düşük gazlardır.Kaynak: Periyodik tablo ve periyodik özellikler · Bloklar ve grup adları

?Soru 8

CF4 molekülünde karbon merkez atomdur (elektronegatiflik C 2,55; F 4,00). Bu molekül için,
I. C–F bağları polar kovalenttir.
II. Merkez atomda ortaklanmamış elektron çifti yoktur.
III. Dipol momenti sıfırdan farklıdır.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ A. C ile F'nin elektronegatiflikleri farklı olduğu için bağlar polardır (I); karbonun dört valans elektronu da bağa girer, çifti kalmaz (II). Dört F eşit çektiği için çekişler sıfırlanır, molekül apolardır; III yanlıştır. B ve C polar bağ görünce molekülü polar sanıyor; D merkezde çift olmadığını bildiği hâlde aynı yanılgıya düşüyor.Kaynak: Lewis yapısı, polarlık ve adlandırma · Polar ve apolar molekül

?Soru 9

Aşağıdakilerin hangisinde bileşiğin formülü ile adı doğru eşleştirilmiştir?

✓ C. Tek fosfor ön eksiz söylenir, beş klor "pentaklorür" olur. A sayıları yer değiştiriyor; doğrusu diazot monoksittir. B ilk elementte mono kullanıyor; doğrusu karbon dioksittir. D iyonik bir bileşiğe moleküler kuralı uyguluyor; doğrusu kalsiyum klorürdür.Kaynak: Lewis yapısı, polarlık ve adlandırma · Moleküler bileşikleri adlandırma

?Soru 10

7N, 8O ve 16S atomlarının elektronegatiflikleri için hangi sıralama doğrudur?

✓ B. O ile N aynı periyotta, O daha sağda olduğu için daha elektronegatiftir (3,44 > 3,04). S, O ile aynı grupta ama bir alttadır; yarıçapı büyük olduğu için değeri düşer (2,58). A atom numarası büyük olanı büyük sanıyor; C periyottaki yönü ters alıyor; D grupta azalmayı göz ardı ediyor.Kaynak: Periyodik tablo ve periyodik özellikler · Elektronegatiflik
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Kimya soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →