Kimya hayattır: günlük hayat, alt disiplinler, kariyer ve güvenlik

Çamaşır suyu ile tuz ruhunu neden karıştırmayız? Evdeki ürünlerden laboratuvar kurallarına, kimyanın hayatımızdaki yerini ve güvenli kullanımını öğren.

5 durak9. sınıf · 1. dönem 1. yazılı
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · KİMYA

Günlük hayatta kimya: ürünün niteliği malzemesinden gelir

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Etkileşim · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kimya nedir, günlük hayatta kimyanın katkısı nelerdir?

Kısa cevap: Kimya, maddenin yapısını, özelliklerini ve geçirdiği değişimleri inceleyen bilimdir. Evde kullandığımız her ürünün bir niteliği vardır: yağı çözer, ıslanmaz, ısıya dayanır. Bu nitelik, ürünün yapıldığı maddenin kimyasal özelliğinden gelir. Kimya bu ilişkiyi açıklar ve daha iyi ürün tasarlamayı sağlar.

Sabah dişini fırçalarken, kahvaltıda çay demlerken ve okul çantanın fermuarını çekerken farkında olmadan kimyanın ürünlerini kullanıyorsun.

Kimya, maddenin neyden oluştuğunu, nasıl davrandığını ve nasıl değiştiğini inceleyen bilimdir. Madde dediğimiz şey; havadaki gazlardan sofradaki tuza, telefonun ekranından vücudundaki suya kadar her şeydir. Bu yüzden kimya yalnız laboratuvarda değil, evinin her köşesindedir.

Nitelik ile özellik arasındaki köprü

Bir ürünü seçerken onun niteliğine bakarsın: bu bulaşık deterjanı yağı iyi temizler mi, bu mont yağmurda ıslanır mı? Bu nitelikler tesadüf değildir. Ürünün yapıldığı malzemenin kimyasal özelliği, ürünün ne işe yarayacağını belirler.

Örneğin yapışmaz tavanın yüzeyi, yağ ve suyu tutmayan bir polimerle kaplanır. Diş macununa eklenen florür, diş minesini asitlere karşı dayanıklı kılar. Kışlık montun dış kumaşı su moleküllerini içeri almayan bir malzemeyle işlenir. Her örnekte aynı mantık çalışır: Ürünün işi, malzemenin özelliğinden doğar.

Evdeki ürünlerde nitelik ve kimya
ÜrünNiteliğiArkasındaki kimya
Bulaşık deterjanıYağlı tabağı temizlerMolekülün bir ucu suyu, diğer ucu yağı tutar
Yapışmaz tavaYemek yüzeye yapışmazKaplama polimeri yağ ve suyla etkileşmez
Diş macunuÇürüğe karşı korurFlorür, mineyi asitlere dayanıklı yapar
Konserve gıdaAylarca bozulmazIsıl işlem ve kapalı kutu mikrop üremesini durdurur
ŞampuanSaç derisini tahriş etmezAsitlik ya da bazlık düzeyi cilde yakın tutulur

Katkı ve sorumluluk birlikte gelir

Kimya; ilaç, gübre, temiz su, yakıt ve yeni malzemelerle yaşam süresini ve kalitesini artırmıştır. Ülkemizde de kimya sanayisi ilaçtan boyaya, plastikten gübreye kadar pek çok ürünü üretir ve ekonomiye katkı sağlar. Aynı ürünler bilinçsiz kullanılınca sağlığa ve doğaya zarar verebilir. Bu yüzden bir ürünün içeriğini ve etiketini okumak, güvenilir kaynaktan bilgi almak önemlidir. Sosyal medyada dolaşan "doğal temizleyici tarifleri" bile bazen tehlikeli karışımlar önerebilir.

Akılda kalsın: Kimya = maddenin yapısı, özelliği, değişimi. Ürünün niteliğini sorarken malzemesinin özelliğini sor.
Yazılıda

Nasıl sorulurEvde kullanılan bir ya da iki ürün verilir; ürünün bir niteliğini, yapıldığı maddenin özelliğiyle ilişkilendirerek açıklaman istenir.

TuzakYalnız "kimyasal olduğu için temizler" gibi genel bir cümle kurmak.

Tam puan içinÜrünün niteliğini, bu niteliği sağlayan malzeme özelliğini ve sağlık ya da çevre açısından bir dikkat noktasını ayrı ayrı yaz.

?Soru çöz nitelik-özellik

Bir spor ayakkabının tabanı, aşınmaya dayanıklı ve kaymayan bir kauçuk karışımından yapılmıştır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi kimyanın bu ürüne katkısını en doğru açıklar?

✓ A. Ürünün niteliği (dayanıklılık, tutunma) malzemenin yapısından gelir; kimyanın katkısı bu malzemeyi seçmek ve geliştirmektir. B üretim yerini gerekçe sanıyor; C doğal maddelerin kimyanın dışında olduğu yanılgısı; D niteliği ilgisiz bir özelliğe bağlıyor.

⇄Bilgi eşleştirme ürün → kimya

Yazılı sorusuKışın giydiğiniz su geçirmez bir mont ile mutfakta kullanılan yapışmaz bir tavayı düşününüz. Her iki ürünün birer niteliğini, bu niteliği sağlayan malzeme özelliğiyle ilişkilendirerek açıklayınız ve kimya biliminin günlük hayata katkısını bu örneklerle değerlendiriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Mont yağmurda ıslanmaz, çünkü dış kumaşı su moleküllerini içeri almayan bir malzemeyle işlenmiştir. Tava yemeğin yapışmasını önler, çünkü yüzeyi yağ ve suyla etkileşmeyen bir polimerle kaplanmıştır. İki üründe de nitelik, malzemenin kimyasal özelliğinden doğar. Kimya bu özellikleri tanıyıp uygun malzemeyi seçerek ürünleri daha kullanışlı hâle getirir; ancak kaplama çizildiğinde ya da aşırı ısıtıldığında kullanım talimatına uymak gerekir.

  • Montun niteliğini malzeme özelliğiyle açıklamak — 3 puan
  • Tavanın niteliğini malzeme özelliğiyle açıklamak — 3 puan
  • Kimyanın katkısını ve bir dikkat noktasını değerlendirmek — 4 puan

Günlük hayatta kimya

Cevabın nasıldı?
SINIFLAMA · ALT DİSİPLİNLER

Kimyanın alt disiplinleri: aynı bilimin altı çalışma alanı

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Etkileşim · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKimya nedir, günlük hayatta kimyanın katkısı nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kimya, maddenin yapısını, özelliklerini ve geçirdiği değişimleri inceleyen bilimdir. Evde kullandığımız her ürünün bir niteliği vardır: yağı çözer, ıslanmaz, ısıya dayanır. Bu nitelik, ürünün yapıldığı maddenin kimyasal özelliğinden gelir. Kimya bu ilişkiyi açıklar ve daha iyi ürün tasarlamayı sağlar.

Günlük hayatta kimya

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kimyanın alt disiplinleri nelerdir, her biri neyi inceler?

Kısa cevap: Kimya çok geniş olduğu için alt disiplinlere ayrılır. Analitik kimya maddenin bileşenlerini ve miktarlarını, biyokimya canlılardaki kimyasal olayları, organik kimya karbon bileşiklerini, anorganik kimya organik olmayan maddeleri, fizikokimya enerji ve fiziksel ilkeleri, polimer kimyası büyük zincirli molekülleri inceler.

Bir hastanede kardiyolog kalbe, nörolog sinir sistemine bakar; ikisi de doktordur ama farklı konularda uzmanlaşmıştır.

Kimya da tıp gibi geniş bir bilimdir. Kimyacılar inceledikleri madde türüne ve kullandıkları yönteme göre farklı alt disiplinlerde çalışır. Bir alt disiplin, kimyanın belirli bir sorusuna odaklanan çalışma alanıdır.

Altı alt disiplin

Analitik kimya "Bu maddede ne var, ne kadar var?" sorusunu sorar. Maddenin hangi bileşenlerden oluştuğunu bulmaya nitel analiz, her bileşenin miktarını ölçmeye nicel analiz denir. Kan tahlili, içme suyunun kalite ölçümü ve gıdadaki katkı maddesi denetimi analitik kimyanın işidir.

Biyokimya canlıların kimyasıdır. Vücuttaki proteinleri, karbonhidratları, yağları ve bu moleküllerin tepkimelerini inceler. Yeni ilaçların vücutta nasıl etki ettiğini anlamak biyokimyanın konusudur.

Organik kimya karbon temelli bileşikleri inceler; plastikler, yakıtlar ve ilaç etken maddeleri bu alandadır. Anorganik kimya ise organik olmayan maddelerle, örneğin tuzlarla, metallerle ve minerallerle ilgilenir.

Fizikokimya, kimyasal olayları fiziğin ilkeleriyle açıklar. Bir tepkimede ne kadar ısı açığa çıktığını ya da tepkimenin ne kadar hızlı ilerlediğini inceler. Polimer kimyası ise binlerce küçük birimin zincir oluşturduğu büyük moleküllerle çalışır; naylon çorap, pet şişe ve araba lastiği bu alanın ürünleridir.

Bir ürün çoğu zaman birden çok alt disiplinin ortak işidir: bir ilaç organik kimyada üretilir, biyokimyada denenir, analitik kimyada denetlenir.Görsel: Sınav Defteri

Bu alanlar birbirinden kopuk değildir. Bir ağrı kesicinin etken maddesini organik kimyacı üretir, vücuttaki etkisini biyokimyacı inceler, tabletteki miktarını analitik kimyacı ölçer.

Akılda kalsın: Analitik = ne ve ne kadar. Biyo = canlı. Organik = karbon. Anorganik = karbon dışı. Fizikokimya = enerji ve hız. Polimer = zincir.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir araştırma ya da meslek örneği verilir; hangi alt disiplinle ilgili olduğunu gerekçesiyle yazman istenir.

TuzakNitel analiz ile nicel analizi karıştırmak; içinde "bio" geçen her çalışmayı biyokimya saymak.

Tam puan içinDisiplinin adını yaz ve örnekteki hangi sorunun ("ne var?", "ne kadar?", "canlıda nasıl?") o disipline ait olduğunu söyle.

?Soru çöz nitel mi nicel mi?

Bir laboratuvarda şişelenmiş suda kurşun bulunup bulunmadığı araştırılıyor; kurşun bulunursa litrede kaç miligram olduğu ölçülecek. Bu çalışma için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. "Var mı?" sorusu nitel, "ne kadar?" sorusu nicel analizdir; ikisi de analitik kimyanın işidir. A suyun içilmesini canlıyla ilgili sanıyor; B iki analiz türünü ters adlandırıyor; D metali yanlış disipline bağlıyor (metaller anorganik kimyanın maddesidir, ama burada soru ölçümdür).

⇄Bilgi eşleştirme çalışma → disiplin

Yazılı sorusuBir gıda firması yeni bir meyve suyu geliştiriyor. Meyve suyunun içeriğinin belirlenmesi, içindeki şeker miktarının ölçülmesi ve şişesinin geri dönüştürülebilir bir plastikten tasarlanması gerekiyor. Bu üç işin hangi alt disiplinlerle ilgili olduğunu gerekçeleriyle yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Meyve suyunda hangi maddelerin bulunduğunu belirlemek nitel analizdir, şeker miktarını ölçmek nicel analizdir; ikisi de maddenin bileşenlerini ve miktarlarını inceleyen analitik kimyanın konusudur. Şişenin plastiği, küçük birimlerin zincir oluşturduğu büyük moleküllerden yapıldığı için polimer kimyasıyla ilgilidir.

  • İçerik belirlemeyi nitel analiz ve analitik kimya olarak açıklamak — 4 puan
  • Miktar ölçmeyi nicel analiz olarak açıklamak — 3 puan
  • Plastik şişeyi polimer kimyasıyla gerekçelendirmek — 3 puan

Kimyanın alt disiplinleri

Cevabın nasıldı?
KARİYER · BİLİM İNSANLARI

Kimyada kariyer: meslekler ve yol gösteren bilim insanları

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Etkileşim · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKimyanın alt disiplinleri nelerdir, her biri neyi inceler?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kimya çok geniş olduğu için alt disiplinlere ayrılır. Analitik kimya maddenin bileşenlerini ve miktarlarını, biyokimya canlılardaki kimyasal olayları, organik kimya karbon bileşiklerini, anorganik kimya organik olmayan maddeleri, fizikokimya enerji ve fiziksel ilkeleri, polimer kimyası büyük zincirli molekülleri inceler.

Kimyanın alt disiplinleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kimya alanında hangi meslekler var, kimyaya katkı yapan Türk bilim insanları kimlerdir?

Kısa cevap: Kimya; kimyager, kimya mühendisi, polimer malzeme mühendisi, kimya öğretmeni gibi mesleklere ve ilaç, gıda, enerji, malzeme sektörlerine kapı açar. Aziz Sancar DNA onarımı çalışmalarıyla 2015 Nobel Kimya Ödülü'nü almış, Oktay Sinanoğlu kuantum kimyasına önemli katkılar yapmıştır. Câbir bin Hayyan, Râzî, Bîrûnî ve İbn Sînâ deneye dayalı çalışmanın öncülerindendir.

Bir telefonun bataryası, bir aşının saklama kabı ve bir köprünün boyası; hepsinin arkasında kimya eğitimi almış birileri çalışır.

Teknoloji geliştikçe kimyaya duyulan ihtiyaç da artıyor. Pil, güneş paneli, ilaç ve yeni malzeme üretimi kimya bilgisi ister. Bu yüzden kimya, lise sonrasında birçok mesleğin temel dersidir.

Kimyayla çalışan meslekler

Kimyaya dayalı bazı meslekler
MeslekNe yapar?Nerede çalışır?
KimyagerMadde analiz eder, yeni bileşik sentezlerLaboratuvar, araştırma merkezi
Kimya mühendisiLaboratuvardaki süreci fabrika ölçeğine taşırFabrika, rafineri, ilaç sanayisi
Polimer malzeme mühendisiPlastik, lif, kauçuk gibi malzemeler geliştirirOtomotiv, ambalaj, tekstil
Kimya öğretmeniKimyayı öğretir, laboratuvar çalışması yaptırırOkul

Eczacılık, gıda mühendisliği, malzeme bilimi ve çevre mühendisliği de kimyayla iç içedir. Bu mesleklere yönelecek bir öğrenci için kimya, ilgi alanını keşfetmenin ilk adımıdır.

Yol gösteren bilim insanları

Aziz Sancar 1946'da Mardin'in Savur ilçesinde doğdu. Hücrelerin hasar gören DNA'yı nasıl onardığını açıklayan çalışmaları ona 2015'te Nobel Kimya Ödülü'nü kazandırdı. Bu buluş, kanser tedavisine dair araştırmalara yeni bir yol açtı.

Oktay Sinanoğlu, atom ve moleküllerdeki elektronların davranışını inceleyen kuantum kimyasında kuramlar geliştirdi. Çok genç yaşta ABD'de profesör oldu ve kimya eğitimine de katkı verdi.

Daha eski dönemlerde Türk-İslam dünyasının âlimleri de kimyanın deneye dayalı bir bilime dönüşmesine katkı yaptı. Câbir bin Hayyan damıtma ve kristallendirme gibi yöntemleri sistemli kullandı. Ebû Bekir er-Râzî maddeleri sınıflandırdı ve kimyayı ilaç hazırlamada kullandı. Bîrûnî pek çok maddenin özkütlesini ölçtü. İbn Sînâ ilaçlar üzerine çalıştı ve değersiz metalleri altına çevirme iddiasını eleştirdi. Ortak noktaları gözlem ve deneye güvenmeleridir.

Akılda kalsın: Sancar = DNA onarımı, Nobel 2015. Sinanoğlu = kuantum kimyası. Eski âlimlerin mirası: deney ve ölçüm.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir meslek tanımı ya da bilim insanının çalışması verilir; meslekle kimya arasındaki bağı ya da bilim insanının katkısını açıklaman istenir.

TuzakAziz Sancar'ın ödülünü tıp ya da fizik alanında sanmak; kimyageri kimya mühendisiyle aynı meslek saymak.

Tam puan içinKişinin adını, çalıştığı konuyu ve bu çalışmanın topluma etkisini birlikte yaz.

?Soru çöz meslek seçimi

Bir şirket, laboratuvarda birkaç gram üretilebilen yeni bir boya maddesini günde tonlarca üretecek bir tesis kurmak istiyor. Bu tesisin tasarımında en çok hangi meslekten kişiye ihtiyaç vardır?

✓ B. Laboratuvardaki bir süreci büyük ölçekli üretime taşımak kimya mühendisinin işidir. A öğretim yapar, üretim tesisi tasarlamaz; C ilaçla ilgilenir; D canlılardaki tepkimeleri inceler, boya üretimi onun alanı değildir.

⇄Bilgi eşleştirme kişi → katkı

Yazılı sorusuAziz Sancar'ın Nobel Ödülü'ne değer görülen çalışmasını ve bu çalışmanın insan sağlığına olası katkısını açıklayınız. Kimya bilgisinin hangi mesleklerde kullanıldığına iki örnek veriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Aziz Sancar, hücrelerin hasar gören DNA'yı nasıl onardığını açıklamış ve bu çalışmayla 2015 Nobel Kimya Ödülü'nü almıştır. DNA hasarı kansere yol açabildiği için onarım mekanizmasını anlamak, kanser tedavisine yönelik araştırmalara katkı sağlar. Kimya bilgisi kimya mühendisliğinde laboratuvar süreçlerini fabrikaya taşımak için, eczacılıkta ilaçların hazırlanması ve doğru kullanımı için gereklidir.

  • Çalışmanın konusunu (DNA onarımı) ve ödülü doğru yazmak — 4 puan
  • Sağlığa katkısını açıklamak — 2 puan
  • İki meslek örneğini kimyayla ilişkilendirmek — 4 puan (her biri 2)

Kimyada kariyer ve bilim insanları

Cevabın nasıldı?
GÜVENLİK · PİKTOGRAM

Risk piktogramları: etiketin uyarı dili

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Etkileşim · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKimya alanında hangi meslekler var, kimyaya katkı yapan Türk bilim insanları kimlerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kimya; kimyager, kimya mühendisi, polimer malzeme mühendisi, kimya öğretmeni gibi mesleklere ve ilaç, gıda, enerji, malzeme sektörlerine kapı açar. Aziz Sancar DNA onarımı çalışmalarıyla 2015 Nobel Kimya Ödülü'nü almış, Oktay Sinanoğlu kuantum kimyasına önemli katkılar yapmıştır. Câbir bin Hayyan, Râzî, Bîrûnî ve İbn Sînâ deneye dayalı çalışmanın öncülerindendir.

Kimyada kariyer ve bilim insanları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kimyasal madde etiketindeki risk piktogramları ne anlama gelir?

Kısa cevap: Risk piktogramları, kimyasal maddenin tehlikesini dil bilmeden anlatan uyarı işaretleridir. Kırmızı çerçeveli, köşesi üstte duran kare içinde siyah bir simge bulunur. Patlayıcı, yanıcı, oksitleyici, basınç altında gaz, aşındırıcı (korozif), zehirli, tahriş edici, ciddi sağlık tehlikesi ve çevreye zararlı işaretleri en sık görülenlerdir.

Banyo dolabındaki kireç çözücünün arkasını hiç çevirip okudun mu? Orada küçük, kırmızı çerçeveli bir kare sana önemli bir şey söylüyor.

Kimyasal ürünlerin ambalajında sağlık ve güvenlik için kullanılan işaretlere risk piktogramları denir. Piktogram, sözcük kullanmadan anlam taşıyan resimli işarettir. Böylece hangi dili konuşursan konuş, ürünün tehlikesini anlarsın.

Etiketi okumayı öğren

Bir kimyasal etiketinde piktogramın yanında kısa bir uyarı sözcüğü ("Tehlike" ya da "Dikkat"), tehlikenin ne olduğu ve alınacak önlemler yazar. Ürünü açmadan önce bu dört bilgiyi okursun.

Etiketin dört bilgisi: piktogram, uyarı sözcüğü, tehlike ifadesi, önlem ifadesi.Görsel: Sınav Defteri
Sık görülen risk piktogramları
PiktogramAnlamıEvden örnek
AlevYanıcı, parlayıcıKolonya, oda spreyi, çakmak gazı
Daire üstünde alevOksitleyici: yanmayı hızlandırırBazı ağartıcılar
Patlayan bombaPatlayıcıHavai fişek
Gaz tüpüBasınç altında gazTüp, sprey kutusu
Aşınan el ve yüzeyAşındırıcı (korozif)Kireç çözücü, lavabo açıcı
Kuru kafaZehirliBazı böcek ilaçları
ÜnlemTahriş edici, zararlıÇamaşır suyu, bulaşık makinesi tableti
Göğsü yıldızlı insanCiddi sağlık tehlikesi (uzun vadeli)Bazı tiner ve çözücüler
Ölü ağaç ve balıkÇevreye zararlıBazı tarım ilaçları, pil atığı

Bunların yanında hastanelerde biyolojik tehlike işareti enfeksiyon riski taşıyan atıkları, sarı zeminli radyasyon işareti de canlı dokuya zarar veren ışınım kaynaklarını gösterir. Bu işaretlerin bulunduğu alanlara izinsiz girilmez.

Akılda kalsın: Kırmızı çerçeve = kimyasal tehlike. Alev yanar, alevli daire yakar, el aşınır, kuru kafa zehirler, ölü balık doğayı vurur.
Yazılıda

Nasıl sorulurPiktogram çizimleri verilir, adlarını boşluğa yazman ya da bir ürünün hangi işareti taşıması gerektiğini gerekçelendirmen istenir.

TuzakYanıcı (alev) ile oksitleyiciyi (daire üstünde alev) karıştırmak; aşındırıcıyı zehirli sanmak.

Tam puan içinİşaretin adını, hangi tehlikeyi bildirdiğini ve bu üründe alınacak bir önlemi yaz.

?Soru çöz işareti seç

Bir lavabo açıcının etiketinde "Cilde değdiğinde ciddi yanıklara, metal borularda aşınmaya yol açar." yazıyor. Bu ürünün ambalajında en çok hangi piktogramın bulunması beklenir?

✓ D. Deride yanık ve metalde aşınma, aşındırıcı (korozif) maddenin tanımıdır. A yanıcı ürünler içindir, yanma bilgisi verilmemiş; B basınçlı kaplar içindir; C çevre zararını anlatır, etiketteki uyarı insana ve boruya yöneliktir.

▭Boşluk doldurma

Kolonya kolay tutuştuğu için işaretini taşır. Kendisi yanmasa da yanmayı hızlandıran maddeye denir. Akarsuya karışınca balıkları öldüren bir tarım ilacı işaretini taşır.

yanıcıoksitleyiciçevreye zararlıpatlayıcıaşındırıcı
12
Yazılı sorusuŞekilde bir ürünün etiketinde bulunan iki piktogram verilmiştir. a) Piktogramların adlarını yazınız. b) Bu ürünü kullanırken alınması gereken iki önlemi yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) 1. piktogram yanıcı (parlayıcı) maddeyi, 2. piktogram zehirli maddeyi gösterir. b) Ürün ateşten, ocaktan ve kıvılcımdan uzak, serin bir yerde saklanmalıdır. Solunmamalı, yutulmamalı, cilde değdirilmemelidir; kullanırken eldiven giyilmeli, ortam havalandırılmalı ve ürün çocukların ulaşamayacağı yerde tutulmalıdır.

  • a) İki piktogramın adını doğru yazmak — 4 puan (her biri 2)
  • b) Yanıcılığa uygun bir önlem yazmak — 3 puan
  • b) Zehirliliğe uygun bir önlem yazmak — 3 puan

Risk piktogramları ve etiket

Cevabın nasıldı?
GÜVENLİK · KAZALAR

Laboratuvarda ve evde güvenlik: kazaların çoğu önlenebilir

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Etkileşim · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKimyasal madde etiketindeki risk piktogramları ne anlama gelir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Risk piktogramları, kimyasal maddenin tehlikesini dil bilmeden anlatan uyarı işaretleridir. Kırmızı çerçeveli, köşesi üstte duran kare içinde siyah bir simge bulunur. Patlayıcı, yanıcı, oksitleyici, basınç altında gaz, aşındırıcı (korozif), zehirli, tahriş edici, ciddi sağlık tehlikesi ve çevreye zararlı işaretleri en sık görülenlerdir.

Risk piktogramları ve etiket

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kimyasal maddelerin hatalı kullanımı hangi kazalara yol açar, nasıl önlenir?

Kısa cevap: Kimyasal kazaların çoğu etiketi okumamaktan, ürünleri karıştırmaktan ve koruyucu donanım kullanmamaktan doğar. Çamaşır suyu ile tuz ruhu karıştırılırsa zehirli klor gazı çıkar. Laboratuvarda önlük, gözlük ve eldiven giyilir; kimyasal tadılmaz, koklanmaz; öğretmenin talimatı dışında deney yapılmaz.

Banyoyu "daha iyi temizlesin" diye iki farklı temizleyiciyi karıştırmak, her yıl pek çok kişinin hastaneye gitmesine yol açan bir alışkanlıktır.

Bir önceki konuda risk piktogramlarını öğrendin. Kazaların çoğu, bu işaretleri ve etiketteki önlemleri görmezden gelince olur. Bir kazayı önlemek için üç soruyu sorarsın: Bu madde ne yapar? Neyle karıştırılmamalı? Hangi koruyucuyu kullanmalıyım?

Evde sık görülen kazalar

Hatalı kullanım ve sonucu
Hatalı kullanımNe olur?Önlem
Çamaşır suyu ile tuz ruhunu (ya da asitli kireç çözücüyü) karıştırmakZehirli klor gazı (Cl2) çıkar; öksürük, nefes darlığıTemizleyicileri asla karıştırma, biri kullanıldıysa yüzeyi bolca durula
Derişik kireç çözücüyü sulandırmadan geniş yüzeye dökmekDerz ve mermer aşınır, buhar gözü ve solunumu tahriş ederEtiketteki oranda sulandır, ortamı havalandır
Yağ çözücü kullanırken eldiven giymemekGüçlü baz ciltte yanık, gözde hasar yaparEldiven ve gözlük kullan, sıçratma
Kırılan cıvalı termometreyi süpürgeyle toplamakCıva buharı solunur, sinir sistemine zarar verirOdayı havalandır, damlaları kartla toplayıp kapalı kaba koy

Çamaşır suyunun etken maddesi sodyum hipoklorittir (NaClO). Tuz ruhu ise hidrojen klorürün sudaki çözeltisidir (HCl). İkisi karşılaşınca tepkime verir ve yeşilimsi, keskin kokulu klor gazı oluşur: NaClO + 2HCl → NaCl + H2O + Cl2. Kapalı bir banyoda bu gaz hızla birikir.

Cıva oda sıcaklığında sıvı olan, zehirli bir metaldir. Sanayi atığı olarak denize karışan cıva balıklarda birikir; balığı yiyen insanlarda ağır sinir hasarı görülür. Japonya'da Minamata körfezinde yaşanan toplu zehirlenme, bu yüzden "Minamata hastalığı" diye anılır.

Laboratuvar güvenlik kuralları

  • Laboratuvara önlük, koruyucu gözlük ve gerekirse eldivenle girilir; uzun saç toplanır.
  • Hiçbir kimyasal tadılmaz, doğrudan koklanmaz; koku elle yelpazelenerek alınır.
  • Laboratuvarda yiyecek ve içecek bulunmaz.
  • Asit sulandırılırken asit suya yavaş yavaş eklenir, suyu aside dökmek sıçramaya yol açar.
  • Etiketsiz şişe kullanılmaz; kullanılan kimyasal kendi şişesine geri dökülmez.
  • Atıklar lavaboya değil, öğretmenin gösterdiği atık kabına konur.
  • Her kaza, ne kadar küçük olursa olsun öğretmene hemen bildirilir.

Sodyum gibi suyla şiddetli tepkime veren metaller gazyağı içinde saklanır ve yalnız öğretmen gözetiminde, çok küçük parçalarla kullanılır. Tepkimede açığa çıkan hidrojen gazı ve ısı, parçayı tutuşturabilir.

Akılda kalsın: Karıştırma, tatma, koklama yok; önlük, gözlük, eldiven var. Asit suya eklenir, tersi değil.
Yazılıda

Nasıl sorulurEvde ya da laboratuvarda yaşanmış bir kaza örneği verilir; problemi belirlemen, ihlal edilen güvenlik kuralını yazman ve kazayı önleyecek öneriler sunman istenir.

TuzakYalnız "dikkatli olmalıydı" diye genel bir öneri yazmak.

Tam puan içinHangi maddenin, neyle karışınca ya da nasıl kullanılınca zarar verdiğini adıyla söyle, somut bir kural ya da koruyucu donanım öner.

Yazılıdan önce kontrol et

  • Evdeki bir ürünün bir niteliğini yapıldığı maddenin özelliğiyle açıklayabiliyorum.
  • Bir araştırma ya da meslek örneğinin hangi alt disiplinle ilgili olduğunu gerekçesiyle yazabiliyorum.
  • Risk piktogramlarını adlarıyla tanıyıp bir ürünün hangi işareti taşıması gerektiğini söyleyebiliyorum.
  • Bir kaza örneğinde çiğnenen güvenlik kuralını bulup kazayı önleyecek öneri yazabiliyorum.

?Soru çöz örnek olay

Ece, mutfak lavabosunu açmak için önce asitli bir kireç çözücü döküyor; su gitmeyince üzerine çamaşır suyu ekliyor. Kısa süre sonra öksürmeye başlıyor. Buna göre,
I. Karışımdan zehirli bir gaz açığa çıkmıştır.
II. Ece'nin ihlal ettiği kural "temizleyicileri karıştırmamak"tır.
III. Ortam havalandırılsaydı ürünleri karıştırmak güvenli olurdu.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ C. Asit ile çamaşır suyu tepkime verip klor gazı oluşturur (I); temel hata ürünleri karıştırmaktır (II). Havalandırma zararı azaltır ama karıştırmayı güvenli yapmaz, III yanlıştır. A ihlal edilen kuralı gözden kaçırıyor; B ve D havalandırmayı çözüm sanıyor.

↕Sıralama gaz kokusu fark edilince

Evde temizlik sırasında keskin, boğucu bir koku fark ettin. Yapılması gerekenleri doğru sıraya koy.

  1. Bir yetişkine haber ver; nefes darlığı varsa 112'yi ara.
  2. Hemen o odadan çık.
  3. Hangi ürünlerin karıştığını belirleyip bir daha birlikte kullanma.
  4. Pencereleri açarak ortamı havalandır.
Yazılı sorusuBir okul laboratuvarında Mert, deney sırasında gözlük takmıyor; kullandığı asit çözeltisini sulandırmak için asidin üzerine hızla su döküyor ve sıçrayan damlalar yüzüne geliyor. a) Mert'in ihlal ettiği iki güvenlik kuralını yazınız. b) Bu kazanın tekrarlanmaması için yapılması gerekenleri açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Mert koruyucu gözlük takmamıştır; laboratuvarda gözlük, önlük ve gerekirse eldiven zorunludur. Ayrıca sulandırmayı ters yapmıştır: asit suya yavaş yavaş eklenmelidir, suyu aside dökmek ani ısınma ve sıçramaya yol açar. b) Deneye başlamadan önce koruyucu donanım kontrol edilmeli, sulandırma öğretmen gözetiminde ve doğru sırayla yapılmalıdır. Kaza olduğunda göz hemen bol suyla yıkanmalı ve öğretmene bildirilmelidir.

  • a) Gözlük kuralını yazmak — 3 puan
  • a) "Asit suya eklenir" kuralını gerekçesiyle yazmak — 3 puan
  • b) Önleyici ve kaza sonrası yapılacakları açıklamak — 4 puan

Laboratuvarda ve evde güvenlik

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Kimya serisindeki Kimya bilimi sayfasında.

+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Kimya soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →