Günlük hayatta kimya: ürünün niteliği malzemesinden gelir
MEB 9. sınıf · 1. Tema: Etkileşim · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Kimya nedir, günlük hayatta kimyanın katkısı nelerdir?
Kısa cevap: Kimya, maddenin yapısını, özelliklerini ve geçirdiği değişimleri inceleyen bilimdir. Evde kullandığımız her ürünün bir niteliği vardır: yağı çözer, ıslanmaz, ısıya dayanır. Bu nitelik, ürünün yapıldığı maddenin kimyasal özelliğinden gelir. Kimya bu ilişkiyi açıklar ve daha iyi ürün tasarlamayı sağlar.Sabah dişini fırçalarken, kahvaltıda çay demlerken ve okul çantanın fermuarını çekerken farkında olmadan kimyanın ürünlerini kullanıyorsun.
Kimya, maddenin neyden oluştuğunu, nasıl davrandığını ve nasıl değiştiğini inceleyen bilimdir. Madde dediğimiz şey; havadaki gazlardan sofradaki tuza, telefonun ekranından vücudundaki suya kadar her şeydir. Bu yüzden kimya yalnız laboratuvarda değil, evinin her köşesindedir.
Nitelik ile özellik arasındaki köprü
Bir ürünü seçerken onun niteliğine bakarsın: bu bulaşık deterjanı yağı iyi temizler mi, bu mont yağmurda ıslanır mı? Bu nitelikler tesadüf değildir. Ürünün yapıldığı malzemenin kimyasal özelliği, ürünün ne işe yarayacağını belirler.
Örneğin yapışmaz tavanın yüzeyi, yağ ve suyu tutmayan bir polimerle kaplanır. Diş macununa eklenen florür, diş minesini asitlere karşı dayanıklı kılar. Kışlık montun dış kumaşı su moleküllerini içeri almayan bir malzemeyle işlenir. Her örnekte aynı mantık çalışır: Ürünün işi, malzemenin özelliğinden doğar.
| Ürün | Niteliği | Arkasındaki kimya |
|---|---|---|
| Bulaşık deterjanı | Yağlı tabağı temizler | Molekülün bir ucu suyu, diğer ucu yağı tutar |
| Yapışmaz tava | Yemek yüzeye yapışmaz | Kaplama polimeri yağ ve suyla etkileşmez |
| Diş macunu | Çürüğe karşı korur | Florür, mineyi asitlere dayanıklı yapar |
| Konserve gıda | Aylarca bozulmaz | Isıl işlem ve kapalı kutu mikrop üremesini durdurur |
| Şampuan | Saç derisini tahriş etmez | Asitlik ya da bazlık düzeyi cilde yakın tutulur |
Katkı ve sorumluluk birlikte gelir
Kimya; ilaç, gübre, temiz su, yakıt ve yeni malzemelerle yaşam süresini ve kalitesini artırmıştır. Ülkemizde de kimya sanayisi ilaçtan boyaya, plastikten gübreye kadar pek çok ürünü üretir ve ekonomiye katkı sağlar. Aynı ürünler bilinçsiz kullanılınca sağlığa ve doğaya zarar verebilir. Bu yüzden bir ürünün içeriğini ve etiketini okumak, güvenilir kaynaktan bilgi almak önemlidir. Sosyal medyada dolaşan "doğal temizleyici tarifleri" bile bazen tehlikeli karışımlar önerebilir.
Nasıl sorulurEvde kullanılan bir ya da iki ürün verilir; ürünün bir niteliğini, yapıldığı maddenin özelliğiyle ilişkilendirerek açıklaman istenir.
TuzakYalnız "kimyasal olduğu için temizler" gibi genel bir cümle kurmak.
Tam puan içinÜrünün niteliğini, bu niteliği sağlayan malzeme özelliğini ve sağlık ya da çevre açısından bir dikkat noktasını ayrı ayrı yaz.
?Soru çöz nitelik-özellik
Bir spor ayakkabının tabanı, aşınmaya dayanıklı ve kaymayan bir kauçuk karışımından yapılmıştır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi kimyanın bu ürüne katkısını en doğru açıklar?
⇄Bilgi eşleştirme ürün → kimya
Yazılı sorusuKışın giydiğiniz su geçirmez bir mont ile mutfakta kullanılan yapışmaz bir tavayı düşününüz. Her iki ürünün birer niteliğini, bu niteliği sağlayan malzeme özelliğiyle ilişkilendirerek açıklayınız ve kimya biliminin günlük hayata katkısını bu örneklerle değerlendiriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Mont yağmurda ıslanmaz, çünkü dış kumaşı su moleküllerini içeri almayan bir malzemeyle işlenmiştir. Tava yemeğin yapışmasını önler, çünkü yüzeyi yağ ve suyla etkileşmeyen bir polimerle kaplanmıştır. İki üründe de nitelik, malzemenin kimyasal özelliğinden doğar. Kimya bu özellikleri tanıyıp uygun malzemeyi seçerek ürünleri daha kullanışlı hâle getirir; ancak kaplama çizildiğinde ya da aşırı ısıtıldığında kullanım talimatına uymak gerekir.
- Montun niteliğini malzeme özelliğiyle açıklamak — 3 puan
- Tavanın niteliğini malzeme özelliğiyle açıklamak — 3 puan
- Kimyanın katkısını ve bir dikkat noktasını değerlendirmek — 4 puan